UtshovChapter 91
91.1
भीष्म उवाच
यानङ्गिराः क्षत्रधर्मानुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः
मान्धात्रे यौवनाश्वाय प्रीतिमानभ्यभाषत
Bhishma uvacha
Yanangirah kshatradharmanutathyo brahmavittamah
Mandhatre yauvanashvaya pritimanabhyabhashata
91.2
स यथानुशशासैनमुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर
Sa yathanushashasainamutathyo brahmavittamah
Tatte sarvam pravakshyami nikhilena yudhishthira
91.3
उतथ्य उवाच
धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु
मान्धातरेवं जानीहि राजा लोकस्य रक्षिता
Utathya uvacha
Dharmaya raja bhavati na kamakaranaya tu
Mandhatarevam janihi raja lokasya rakshita
91.4
राजा चरति वै धर्मं देवत्वायैव गच्छति
न चेद्धर्मं स चरति नरकायैव गच्छति
Raja charati vai dharmam devatvayaiva gachchhati
Na cheddharmam sa charati narakayaiva gachchhati
91.5
धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठति
तं राजा साधु यः शास्ति स राजा पृथिवीपतिः
Dharme tishthanti bhutani dharmo rajani tishthati
Tam raja sadhu yah shasti sa raja prithivipatih
91.6
राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान्पाप उच्यते
देवाश्च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते
Raja paramadharmatma lakshmivanpapa uchyate
Devashcha garham gachchhanti dharmo nastiti chochyate
91.7
अधर्मे वर्तमानानामर्थसिद्धिः प्रदृश्यते
तदेव मङ्गलं सर्वं लोकः समनुवर्तते
Adharme vartamananamarthasiddhih pradrishyate
Tadeva mangalam sarvam lokah samanuvartate
91.8
उच्छिद्यते धर्मवृत्तमधर्मो वर्तते महान्
भयमाहुर्दिवारात्रं यदा पापो न वार्यते
Uchchhidyate dharmavrittamadharmo vartate mahan
Bhayamahurdivaratram yada papo na varyate
91.9
न वेदाननुवर्तन्ति व्रतवन्तो द्विजातयः
न यज्ञांस्तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते
Na vedananuvartanti vratavanto dvijatayah
Na yagyanstanvate vipra yada papo na varyate
91.10
वध्यानामिव सर्वेषां मनो भवति विह्वलम्
मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते
Vadhyanamiva sarvesham mano bhavati vihvalam
Manushyanam maharaja yada papo na varyate
91.11
उभौ लोकावभिप्रेक्ष्य राजानमृषयः स्वयम्
असृजन्सुमहद्भूतमयं धर्मो भविष्यति
Ubhau lokavabhiprekshya rajanamrishayah svayam
Asrijansumahadbhutamayam dharmo bhavishyati
91.12
यस्मिन्धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षते
यस्मिन्विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं विदुः
Yasmindharmo virajeta tam rajanam prachakshate
Yasminviliyate dharmastam deva vrishalam viduh
91.13
वृषो हि भगवान्धर्मो यस्तस्य कुरुते ह्यलम्
वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत्
Vrisho hi bhagavandharmo yastasya kurute hyalam
Vrishalam tam vidurdevastasmaddharmam na lopayet
91.14
धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा
तस्मिन्ह्रसति हीयन्ते तस्माद्धर्मं प्रवर्धयेत्
Dharme vardhati vardhanti sarvabhutani sarvada
Tasminhrasati hiyante tasmaddharmam pravardhayet
91.15
धनात्स्रवति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयः
अकार्याणां मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः
Dhanatsravati dharmo hi dharanadveti nishchayah
Akaryanam manushyendra sa simantakarah smritah
91.16
प्रभवार्थं हि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवा
तस्मात्प्रवर्धयेद्धर्मं प्रजानुग्रहकारणात्
Prabhavartham hi bhutanam dharmah srishtah svayambhuva
Tasmatpravardhayeddharmam prajanugrahakaranat
91.17
तस्माद्धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठ इति स्मृतः
स राजा यः प्रजाः शास्ति साधुकृत्पुरुषर्षभः
Tasmaddhi rajashardula dharmah shreshtha iti smritah
Sa raja yah prajah shasti sadhukritpurusharshabhah
91.18
कामक्रोधावनादृत्य धर्ममेवानुपालयेत्
धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम
Kamakrodhavanadritya dharmamevanupalayet
Dharmah shreyaskaratamo ragyam bharatasattama
91.19
धर्मस्य ब्राह्मणा योनिस्तस्मात्तान्पूजयेत्सदा
ब्राह्मणानां च मान्धातः कामान्कुर्यादमत्सरी
Dharmasya brahmana yonistasmattanpujayetsada
Brahmananam cha mandhatah kamankuryadamatsari
91.20
तेषां ह्यकामकरणाद्राज्ञः संजायते भयम्
मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्रीभवन्त्यपि
Tesham hyakamakaranadragyah sanjayate bhayam
Mitrani cha na vardhante tathamitribhavantyapi
91.21
ब्राह्मणान्वै तदासूयाद्यदा वैरोचनो बलिः
अथास्माच्छ्रीरपाक्रामद्यास्मिन्नासीत्प्रतापिनी
Brahmananvai tadasuyadyada vairochano balih
Athasmachchhrirapakramadyasminnasitpratapini
91.22
ततस्तस्मादपक्रम्य सागच्छत्पाकशासनम्
अथ सोऽन्वतपत्पश्चाच्छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे
Tatastasmadapakramya sagachchhatpakashasanam
Atha sonvatapatpashchachchhriyam drishtva purandare
91.23
एतत्फलमसूयाया अभिमानस्य चाभिभो
तस्माद्बुध्यस्व मान्धातर्मा त्वा जह्यात्प्रतापिनी
Etatphalamasuyaya abhimanasya chabhibho
Tasmadbudhyasva mandhatarma tva jahyatpratapini
91.24
दर्पो नाम श्रियः पुत्रो जज्ञेऽधर्मादिति श्रुतिः
तेन देवासुरा राजन्नीताः सुबहुशो वशम्
Darpo nama shriyah putro jagyedharmaditi shrutih
Tena devasura rajannitah subahusho vasham
91.25
राजर्षयश्च बहवस्तस्माद्बुध्यस्व पार्थिव
राजा भवति तं जित्वा दासस्तेन पराजितः
Rajarshayashcha bahavastasmadbudhyasva parthiva
Raja bhavati tam jitva dasastena parajitah
91.26
स यथा दर्पसहितमधर्मं नानुसेवसे
तथा वर्तस्व मान्धातश्चिरं चेत्स्थातुमिच्छसि
Sa yatha darpasahitamadharmam nanusevase
Tatha vartasva mandhatashchiram chetsthatumichchhasi
91.27
मत्तात्प्रमत्तात्पोगण्डादुन्मत्ताच्च विशेषतः
तदभ्यासादुपावर्तादहितानां च सेवनात्
Mattatpramattatpogandadunmattachcha visheshatah
Tadabhyasadupavartadahitanam cha sevanat
91.28
निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात्
Nigrihitadamatyachcha stribhyashchaiva visheshatah
Parvatadvishamaddurgaddhastinoshvatsarisripat
91.29
एतेभ्यो नित्ययत्तः स्यान्नक्तंचर्यां च वर्जयेत्
अत्यायं चातिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत्
Etebhyo nityayattah syannaktancharyam cha varjayet
Atyayam chatimanam cha dambham krodham cha varjayet
91.30
अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु च
परभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मैथुनं नृपः
Avigyatasu cha strishu klibasu svairinishu cha
Parabharyasu kanyasu nacharenmaithunam nripah
91.31
कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात्
अपुमांसोऽङ्गहीनाश्च स्थूलजिह्वा विचेतसः
Kuleshu paparakshansi jayante varnasankarat
Apumansongahinashcha sthulajihva vichetasah
91.32
एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यति
तस्माद्राज्ञा विशेषेण वर्तितव्यं प्रजाहिते
Ete chanye cha jayante yada raja pramadyati
Tasmadragya visheshena vartitavyam prajahite
91.33
क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः संजायते महान्
अधर्माः संप्रवर्तन्ते प्रजासंकरकारकाः
Kshatriyasya pramattasya doshah sanjayate mahan
Adharmah sampravartante prajasankarakarakah
91.34
अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते
अवृष्टिरतिवृष्टिश्च व्याधिश्चाविशति प्रजाः
Ashite vidyate shitam shite shitam na vidyate
Avrishtirativrishtishcha vyadhishchavishati prajah
91.35
नक्षत्राण्युपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास्तथापरे
उत्पाताश्चात्र दृश्यन्ते बहवो राजनाशनाः
Nakshatranyupatishthanti graha ghorastathapare
Utpatashchatra drishyante bahavo rajanashanah
91.36
अरक्षितात्मा यो राजा प्रजाश्चापि न रक्षति
प्रजाश्च तस्य क्षीयन्ते ताश्च सोऽनु विनश्यति
Arakshitatma yo raja prajashchapi na rakshati
Prajashcha tasya kshiyante tashcha sonu vinashyati
91.37
द्वावाददाते ह्येकस्य द्वयोश्च बहवोऽपरे
कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर्नृपदूषणम्
Dvavadadate hyekasya dvayoshcha bahavopare
Kumaryah sampralupyante tadahurnripadushanam
91.38
ममैतदिति नैकस्य मनुष्येष्ववतिष्ठते
त्यक्त्वा धर्मं यदा राजा प्रमादमनुतिष्ठति
Mamaitaditi naikasya manushyeshvavatishthate
Tyaktva dharmam yada raja pramadamanutishthati