UtshovChapter 90
90.1
भीष्म उवाच
वनस्पतीन्भक्ष्यफलान्न छिन्द्युर्विषये तव
ब्राह्मणानां मूलफलं धर्म्यमाहुर्मनीषिणः
Bhishma uvacha
Vanaspatinbhakshyaphalanna chhindyurvishaye tava
Brahmananam mulaphalam dharmyamahurmanishinah
90.2
ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्नितरे जनाः
न ब्राह्मणोपरोधेन हरेदन्यः कथंचन
Brahmanebhyotiriktam cha bhunjirannitare janah
Na brahmanoparodhena haredanyah kathanchana
90.3
विप्रश्चेत्त्यागमातिष्ठेदाख्यायावृत्तिकर्शितः
परिकल्प्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप
Viprashchettyagamatishthedakhyayavrittikarshitah
Parikalpyasya vrittih syatsadarasya naradhipa
90.4
स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि
कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोकः करिष्यति
Sa chennopanivarteta vachyo brahmanasansadi
Kasminnidanim maryadamayam lokah karishyati
90.5
असंशयं निवर्तेत न चेद्वक्ष्यत्यतः परम्
पूर्वं परोक्षं कर्तव्यमेतत्कौन्तेय शासनम्
Asanshayam nivarteta na chedvakshyatyatah param
Purvam paroksham kartavyametatkaunteya shasanam
90.6
आहुरेतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम्
निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैरवृत्त्या चेत्तदाचरेत्
Ahuretajjana brahmanna chaitachchhraddadhamyaham
Nimantryashcha bhavedbhogairavrittya chettadacharet
90.7
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम्
ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत
Krishigorakshyavanijyam lokanamiha jivanam
Urdhvam chaiva trayi vidya sa bhutanbhavayatyuta
90.8
तस्यां प्रयतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनः
दस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत्
Tasyam prayatamanayam ye syustatparipanthinah
Dasyavastadvadhayeha brahma kshatramathasrijat
90.9
शत्रूञ्जहि प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृप
युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन
Shatrunjahi praja raksha yajasva kratubhirnripa
Yudhyasva samare viro bhutva kauravanandana
90.10
संरक्ष्यान्पालयेद्राजा यः स राजार्यकृत्तमः
ये केचित्तान्न रक्षन्ति तैरर्थो नास्ति कश्चन
Sanrakshyanpalayedraja yah sa rajaryakrittamah
Ye kechittanna rakshanti tairartho nasti kashchana
90.11
सदैव राज्ञा बोद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिर
तस्माद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यानेव मानवः
Sadaiva ragya boddhavyam sarvalokadyudhishthira
Tasmaddhetorhi bhunjita manushyaneva manavah
90.12
अन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनरन्तरान्
परान्परेभ्यः स्वान्स्वेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा
Antarebhyah paranrakshanparebhyah punarantaran
Paranparebhyah svansvebhyah sarvanpalaya nityada
90.13
आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजा रक्षेत मेदिनीम्
आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्हि विदुषो जनाः
Atmanam sarvato rakshanraja raksheta medinim
Atmamulamidam sarvamahurhi vidusho janah
90.14
किं छिद्रं कोऽनुषङ्गो मे किं वास्त्यविनिपातितम्
कुतो मामास्रवेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत्
Kim chhidram konushango me kim vastyavinipatitam
Kuto mamasraveddosha iti nityam vichintayet
90.15
गुप्तैश्चारैरनुमतैः पृथिवीमनुचारयेत्
सुनीतं यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः
कच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे यशः
Guptaishcharairanumataih prithivimanucharayet
Sunitam yadi me vrittam prashansanti na va punah
Kachchidrochejjanapade kachchidrashtre cha me yashah
90.16
धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम्
राष्ट्रं च येऽनुजीवन्ति ये च राज्ञोऽनुजीविनः
Dharmagyanam dhritimatam sangrameshvapalayinam
Rashtram cha yenujivanti ye cha ragyonujivinah
90.17
अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः
ये च त्वाभिप्रशंसेयुर्निन्देयुरथ वा पुनः
सर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेत युधिष्ठिर
Amatyanam cha sarvesham madhyasthanam cha sarvashah
Ye cha tvabhiprashanseyurnindeyuratha va punah
Sarvansuparinitanstankarayeta yudhishthira
90.18
एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम्
मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत
Ekantena hi sarvesham na shakyam tata rochitum
Mitramitramatho madhyam sarvabhuteshu bharata
90.19
तुल्यबाहुबलानां च गुणैरपि निषेविनाम्
कथं स्यादधिकः कश्चित्स तु भुञ्जीत मानवान्
Tulyabahubalanam cha gunairapi nishevinam
Katham syadadhikah kashchitsa tu bhunjita manavan
90.20
ये चरा ह्यचरानद्युरदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथा
आशीविषा इव क्रुद्धा भुजगा भुजगानिव
Ye chara hyacharanadyuradanshtrandanshtrinastatha
Ashivisha iva kruddha bhujaga bhujaganiva
90.21
एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा यत्तो युधिष्ठिर
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः
Etebhyashchapramattah syatsada yatto yudhishthira
Bharundasadrisha hyete nipatanti pramadyatah
90.22
कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ते करार्दिताः
क्रीणन्तो बहु वाल्पेन कान्तारकृतनिश्रमाः
Kachchitte vanijo rashtre nodvijante kararditah
Krinanto bahu valpena kantarakritanishramah
90.23
कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताः
ये वहन्ति धुरं राज्ञां संभरन्तीतरानपि
Kachchitkrishikara rashtram na jahatyatipiditah
Ye vahanti dhuram ragyam sambharantitaranapi
90.24
इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथा
मनुष्योरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा
Ito dattena jivanti devah pitriganastatha
Manushyoragarakshansi vayansi pashavastatha
90.25
एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राष्ट्रगुप्तिश्च भारत
एतमेवार्थमाश्रित्य भूयो वक्ष्यामि पाण्डव
Esha te rashtravrittishcha rashtraguptishcha bharata
Etamevarthamashritya bhuyo vakshyami pandava