UtshovChapter 92
92.1
उतथ्य उवाच
कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः
संपद्यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः
Utathya uvacha
Kalavarshi cha parjanyo dharmachari cha parthivah
Sampadyadaisha bhavati sa bibharti sukham prajah
92.2
यो न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजको मलम्
रक्तानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः
Yo na janati nirhantum vastranam rajako malam
Raktani va shodhayitum yatha nasti tathaiva sah
92.3
एवमेव द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशामपि
शूद्राश्चतुर्णां वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थिताः
Evameva dvijendranam kshatriyanam vishamapi
Shudrashchaturnam varnanam nanakarmasvavasthitah
92.4
कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि
ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु
Karma shudre krishirvaishye dandanitishcha rajani
Brahmacharyam tapo mantrah satyam chapi dvijatishu
92.5
तेषां यः क्षत्रियो वेद वस्त्राणामिव शोधनम्
शीलदोषान्विनिर्हन्तुं स पिता स प्रजापतिः
Tesham yah kshatriyo veda vastranamiva shodhanam
Shiladoshanvinirhantum sa pita sa prajapatih
92.6
कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ
राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते
Kritam treta dvaparashcha kalishcha bharatarshabha
Rajavrittani sarvani rajaiva yugamuchyate
92.7
चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च
सर्वं प्रमुह्यते ह्येतद्यदा राजा प्रमाद्यति
Chaturvarnyam tatha vedashchaturashramyameva cha
Sarvam pramuhyate hyetadyada raja pramadyati
92.8
राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः
धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः
Rajaiva karta bhutanam rajaiva cha vinashakah
Dharmatma yah sa karta syadadharmatma vinashakah
92.9
राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा
समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति
Ragyo bharyashcha putrashcha bandhavah suhridastatha
Sametya sarve shochanti yada raja pramadyati
92.10
हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः
अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव
Hastinoshvashcha gavashchapyushtrashvataragardabhah
Adharmavritte nripatau sarve sidanti parthiva
92.11
दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते
अबलं तन्महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्
Durbalartham balam srishtam dhatra mandhataruchyate
Abalam tanmahadbhutam yasminsarvam pratishthitam
92.12
यच्च भूतं स भजते भूता ये च तदन्वयाः
अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव
Yachcha bhutam sa bhajate bhuta ye cha tadanvayah
Adharmasthe hi nripatau sarve sidanti parthiva
92.13
दुर्बलस्य हि यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च
अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः
Durbalasya hi yachchakshurmunerashivishasya cha
Avishahyatamam manye ma sma durbalamasadah
92.14
दुर्बलांस्तात बुध्येथा नित्यमेवाविमानितान्
मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम्
Durbalanstata budhyetha nityamevavimanitan
Ma tvam durbalachakshunshi pradaheyuh sabandhavam
92.15
न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति
आमूलं निर्दहत्येव मा स्म दुर्बलमासदः
Na hi durbaladagdhasya kule kinchitprarohati
Amulam nirdahatyeva ma sma durbalamasadah
92.16
अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम्
बलस्याबलदग्धस्य न किंचिदवशिष्यते
Abalam vai balachchhreyo yachchatibalavadbalam
Balasyabaladagdhasya na kinchidavashishyate
92.17
विमानितो हतोत्क्रुष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दति
अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम्
Vimanito hatotkrushtastrataram chenna vindati
Amanushakritastatra dando hanti naradhipam
92.18
मा स्म तात बले स्थेया बाधिष्ठा मापि दुर्बलम्
मा त्वा दुर्बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्यग्निरिवाश्रयम्
Ma sma tata bale stheya badhishtha mapi durbalam
Ma tva durbalachakshunshi dhakshyantyagnirivashrayam
92.19
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम्
तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम्
Yani mithyabhishastanam patantyashruni rodatam
Tani putranpashunghnanti tesham mithyabhishasatam
92.20
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषु
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिव
Yadi natmani putreshu na chetpautreshu naptrishu
Na hi papam kritam karma sadyah phalati gauriva
92.21
यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति
महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः
Yatrabalo vadhyamanastrataram nadhigachchhati
Mahandaivakritastatra dandah patati darunah
92.22
युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव
अभीक्ष्णं भिक्षुदोषेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः
Yukta yada janapada bhikshante brahmana iva
Abhikshnam bhikshudoshena rajanam ghnanti tadrishah
92.23
राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः
अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत्
Ragyo yada janapade bahavo rajapurushah
Anayenopavartante tadragyah kilbisham mahat
92.24
यदा युक्ता नयन्त्यर्थान्कामादर्थवशेन वा
कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत्
Yada yukta nayantyarthankamadarthavashena va
Kripanam yachamananam tadragyo vaishasam mahat
92.25
महावृक्षो जायते वर्धते च; तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति
यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते वा; तदाश्रया अनिकेता भवन्ति
Mahavriksho jayate vardhate cha; tam chaiva bhutani samashrayanti
Yada vrikshashchhidyate dahyate va; tadashraya aniketa bhavanti
92.26
यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति; संस्कारं वा राजगुणं ब्रुवाणाः
तैरेवाधर्मश्चरितो धर्ममोहा;त्तूर्णं जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च
Yada rashtre dharmamagryam charanti; sanskaram va rajagunam bruvanah
Tairevadharmashcharito dharmamoha;tturnam jahyatsukritam dushkritam cha
92.27
यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति; सतां कलिर्विन्दति तत्र राज्ञः
यदा राजा शास्ति नरान्नशिष्या;न्न तद्राज्यं वर्धते भूमिपाल
Yatra papa gyayamanashcharanti; satam kalirvindati tatra ragyah
Yada raja shasti narannashishya;nna tadrajyam vardhate bhumipala
92.28
यश्चामात्यं मानयित्वा यथार्हं; मन्त्रे च युद्धे च नृपो नियुञ्ज्यात्
प्रवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य; भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय
Yashchamatyam manayitva yatharham; mantre cha yuddhe cha nripo niyunjyat
Pravardhate tasya rashtram nripasya; bhunkte mahim chapyakhilam chiraya
92.29
अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम्
समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम्
Atrapi sukritam karma vacham chaiva subhashitam
Samikshya pujayanraja dharmam prapnotyanuttamam
92.30
संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यानवमन्यते
निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते
Sanvibhajya yada bhunkte na chanyanavamanyate
Nihanti balinam driptam sa ragyo dharma uchyate
92.31
त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा
पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते
Trayate hi yada sarvam vacha kayena karmana
Putrasyapi na mrishyechcha sa ragyo dharma uchyate
92.32
यदा शारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति
भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते
Yada sharanikanraja putravatparirakshati
Bhinatti na cha maryadam sa ragyo dharma uchyate
92.33
यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयान्वितः
कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते
Yadaptadakshinairyagyairyajate shraddhayanvitah
Kamadveshavanadritya sa ragyo dharma uchyate
92.34
कृपणानाथवृद्धानां यदाश्रु व्यपमार्ष्टि वै
हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते
Kripananathavriddhanam yadashru vyapamarshti vai
Harsham sanjanayannrinam sa ragyo dharma uchyate
92.35
विवर्धयति मित्राणि तथारींश्चापकर्षति
संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते
Vivardhayati mitrani tatharinshchapakarshati
Sampujayati sadhunshcha sa ragyo dharma uchyate
92.36
सत्यं पालयति प्राप्त्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति
पूजयत्यतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते
Satyam palayati praptya nityam bhumim prayachchhati
Pujayatyatithinbhrityansa ragyo dharma uchyate
92.37
निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ
अस्मिँल्लोके परे चैव राजा तत्प्राप्नुते फलम्
Nigrahanugrahau chobhau yatra syatam pratishthitau
Asminlloke pare chaiva raja tatprapnute phalam
92.38
यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः
संयच्छन्भवति प्राणान्नसंयच्छंस्तु पापकः
Yamo raja dharmikanam mandhatah parameshvarah
Sanyachchhanbhavati pranannasanyachchhanstu papakah
92.39
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमन्य च
यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते
Ritvikpurohitacharyansatkrityanavamanya cha
Yada samyakpragrihnati sa ragyo dharma uchyate
92.40
यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः
तस्य राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः
Yamo yachchhati bhutani sarvanyevavisheshatah
Tasya ragyanukartavyam yantavya vidhivatprajah
92.41
सहस्राक्षेण राजा हि सर्व एवोपमीयते
स पश्यति हि यं धर्मं स धर्मः पुरुषर्षभ
Sahasrakshena raja hi sarva evopamiyate
Sa pashyati hi yam dharmam sa dharmah purusharshabha
92.42
अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम्
भूतानां सत्त्वजिज्ञासां साध्वसाधु च सर्वदा
Apramadena shikshethah kshamam buddhim dhritim matim
Bhutanam sattvajigyasam sadhvasadhu cha sarvada
92.43
संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक्
पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वा यथा प्रजाः
Sangrahah sarvabhutanam danam cha madhura cha vak
Paurajanapadashchaiva goptavyah sva yatha prajah
92.44
न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम्
भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुष्करम्
Na jatvadaksho nripatih prajah shaknoti rakshitum
Bharo hi sumahanstata rajyam nama sudushkaram
92.45
तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम्
न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनापि वा
Taddandavinnripah pragyah shurah shaknoti rakshitum
Na hi shakyamadandena klibenabuddhinapi va
92.46
अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः
सर्वा बुद्धीः परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि
Abhirupaih kule jatairdakshairbhaktairbahushrutaih
Sarva buddhih parikshethastapasashraminamapi
92.47
ततस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम्
स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनश्यति
Tatastvam sarvabhutanam dharmam vetsyasi vai param
Svadeshe paradeshe va na te dharmo vinashyati
92.48
धर्मश्चार्थश्च कामश्च धर्म एवोत्तरो भवेत्
अस्मिँल्लोके परे चैव धर्मवित्सुखमेधते
Dharmashcharthashcha kamashcha dharma evottaro bhavet
Asminlloke pare chaiva dharmavitsukhamedhate
92.49
त्यजन्ति दारान्प्राणांश्च मनुष्याः प्रतिपूजिताः
संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक्
Tyajanti daranprananshcha manushyah pratipujitah
Sangrahashchaiva bhutanam danam cha madhura cha vak
92.50
अप्रमादश्च शौचं च तात भूतिकरं महत्
एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः
Apramadashcha shaucham cha tata bhutikaram mahat
Etebhyashchaiva mandhatah satatam ma pramadithah
92.51
अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः
नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्
Apramatto bhavedraja chhidradarshi paratmanoh
Nasya chhidram parah pashyechchhidreshu paramanviyat
92.52
एतद्वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च
राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय
Etadvrittam vasavasya yamasya varunasya cha
Rajarshinam cha sarvesham tattvamapyanupalaya
92.53
तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम्
आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय भरतर्षभ
Tatkurushva maharaja vrittam rajarshisevitam
Atishtha divyam panthanamahnaya bharatarshabha
92.54
धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत
देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्त्यमितौजसः
Dharmavrittam hi rajanam pretya cheha cha bharata
Devarshipitrigandharvah kirtayantyamitaujasah
92.55
भीष्म उवाच
स एवमुक्तो मान्धाता तेनोतथ्येन भारत
कृतवानविशङ्कस्तदेकः प्राप च मेदिनीम्
Bhishma uvacha
Sa evamukto mandhata tenotathyena bharata
Kritavanavishankastadekah prapa cha medinim
92.56
भवानपि तथा सम्यङ्मान्धातेव महीपतिः
धर्मं कृत्वा महीं रक्षन्स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि
Bhavanapi tatha samyanmandhateva mahipatih
Dharmam kritva mahim rakshansvarge sthanamavapsyasi