UtshovChapter 84
84.1
भीष्म उवाच
ह्रीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जवसमन्विताः
शक्ताः कथयितुं सम्यक्ते तव स्युः सभासदः
Bhishma uvacha
Hrinishedhah sada santah satyarjavasamanvitah
Shaktah kathayitum samyakte tava syuh sabhasadah
84.2
अत्याढ्यांश्चातिशूरांश्च ब्राह्मणांश्च बहुश्रुतान्
सुसंतुष्टांश्च कौन्तेय महोत्साहांश्च कर्मसु
Atyadhyanshchatishuranshcha brahmananshcha bahushrutan
Susantushtanshcha kaunteya mahotsahanshcha karmasu
84.3
एतान्सहायाँल्लिप्सेथाः सर्वास्वापत्सु भारत
कुलीनः पूजितो नित्यं न हि शक्तिं निगूहति
Etansahayanllipsethah sarvasvapatsu bharata
Kulinah pujito nityam na hi shaktim niguhati
84.4
प्रसन्नं ह्यप्रसन्नं वा पीडितं हृतमेव वा
आवर्तयति भूयिष्ठं तदेको ह्यनुपालितः
Prasannam hyaprasannam va piditam hritameva va
Avartayati bhuyishtham tadeko hyanupalitah
84.5
कुलीना देशजाः प्राज्ञा रूपवन्तो बहुश्रुताः
प्रगल्भाश्चानुरक्ताश्च ते तव स्युः परिच्छदाः
Kulina deshajah pragya rupavanto bahushrutah
Pragalbhashchanuraktashcha te tava syuh parichchhadah
84.6
दौष्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपत्रपाः
ते त्वां तात निषेवेयुर्यावदार्द्रकपाणयः
Daushkuleyashcha lubdhashcha nrishansa nirapatrapah
Te tvam tata nisheveyuryavadardrakapanayah
84.7
अर्थमानार्घ्यसत्कारैर्भोगैरुच्चावचैः प्रियान्
यानर्थभाजो मन्येथास्ते ते स्युः सुखभागिनः
Arthamanarghyasatkarairbhogairuchchavachaih priyan
Yanarthabhajo manyethaste te syuh sukhabhaginah
84.8
अभिन्नवृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश्चरितव्रताः
न त्वां नित्यार्थिनो जह्युरक्षुद्राः सत्यवादिनः
Abhinnavritta vidvansah sadvrittashcharitavratah
Na tvam nityarthino jahyurakshudrah satyavadinah
84.9
अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः
तेभ्यः प्रतिजुगुप्सेथा जानीयाः समयच्युतान्
Anarya ye na jananti samayam mandachetasah
Tebhyah pratijugupsetha janiyah samayachyutan
84.10
नैकमिच्छेद्गणं हित्वा स्याच्चेदन्यतरग्रहः
यस्त्वेको बहुभिः श्रेयान्कामं तेन गणं त्यजेत्
Naikamichchhedganam hitva syachchedanyataragrahah
Yastveko bahubhih shreyankamam tena ganam tyajet
84.11
श्रेयसो लक्षणं ह्येतद्विक्रमो यस्य दृश्यते
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति
Shreyaso lakshanam hyetadvikramo yasya drishyate
Kirtipradhano yashcha syatsamaye yashcha tishthati
84.12
समर्थान्पूजयेद्यश्च नास्पर्ध्यैः स्पर्धते च यः
न च कामाद्भयात्क्रोधाल्लोभाद्वा धर्ममुत्सृजेत्
Samarthanpujayedyashcha naspardhyaih spardhate cha yah
Na cha kamadbhayatkrodhallobhadva dharmamutsrijet
84.13
अमानी सत्यवाक्शक्तो जितात्मा मान्यमानिता
स ते मन्त्रसहायः स्यात्सर्वावस्थं परीक्षितः
Amani satyavakshakto jitatma manyamanita
Sa te mantrasahayah syatsarvavastham parikshitah
84.14
कुलीनः सत्यसंपन्नस्तितिक्षुर्दक्ष आत्मवान्
शूरः कृतज्ञः सत्यश्च श्रेयसः पार्थ लक्षणम्
Kulinah satyasampannastitikshurdaksha atmavan
Shurah kritagyah satyashcha shreyasah partha lakshanam
84.15
तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः
अमित्राः संप्रसीदन्ति ततो मित्रीभवन्त्यपि
Tasyaivam vartamanasya purushasya vijanatah
Amitrah samprasidanti tato mitribhavantyapi
84.16
अत ऊर्ध्वममात्यानां परीक्षेत गुणागुणान्
संयतात्मा कृतप्रज्ञो भूतिकामश्च भूमिपः
Ata urdhvamamatyanam pariksheta gunagunan
Sanyatatma kritapragyo bhutikamashcha bhumipah
84.17
संबद्धाः पुरुषैराप्तैरभिजातैः स्वदेशजैः
अहार्यैरव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः
Sambaddhah purushairaptairabhijataih svadeshajaih
Aharyairavyabhicharaih sarvatah suparikshitaih
84.18
योधाः स्रौवास्तथा मौलास्तथैवान्येऽप्यवस्कृताः
कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूषता
Yodhah srauvastatha maulastathaivanyepyavaskritah
Kartavya bhutikamena purushena bubhushata
84.19
येषां वैनयिकी बुद्धिः प्रकृता चैव शोभना
तेजो धैर्यं क्षमा शौचमनुराग स्थितिर्धृतिः
Yesham vainayiki buddhih prakrita chaiva shobhana
Tejo dhairyam kshama shauchamanuraga sthitirdhritih
84.20
परीक्षितगुणान्नित्यं प्रौढभावान्धुरंधरान्
पञ्चोपधाव्यतीतांश्च कुर्याद्राजार्थकारिणः
Parikshitagunannityam praudhabhavandhurandharan
Panchopadhavyatitanshcha kuryadrajarthakarinah
84.21
पर्याप्तवचनान्वीरान्प्रतिपत्तिविशारदान्
कुलीनान्सत्यसंपन्नानिङ्गितज्ञाननिष्ठुरान्
Paryaptavachananviranpratipattivisharadan
Kulinansatyasampannaningitagyananishthuran
84.22
देशकालविधानज्ञान्भर्तृकार्यहितैषिणः
नित्यमर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः
Deshakalavidhanagyanbhartrikaryahitaishinah
Nityamartheshu sarveshu raja kurvita mantrinah
84.23
हीनतेजा ह्यसंहृष्टो नैव जातु व्यवस्यति
अवश्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयान्
Hinateja hyasanhrishto naiva jatu vyavasyati
Avashyam janayatyeva sarvakarmasu sanshayan
84.24
एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽप्युत
धर्मार्थकामयुक्तोऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम्
Evamalpashruto mantri kalyanabhijanopyuta
Dharmarthakamayuktopi nalam mantram parikshitum
84.25
तथैवानभिजातोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः
अनायक इवाचक्षुर्मुह्यत्यूह्येषु कर्मसु
Tathaivanabhijatopi kamamastu bahushrutah
Anayaka ivachakshurmuhyatyuhyeshu karmasu
84.26
यो वा ह्यस्थिरसंकल्पो बुद्धिमानागतागमः
उपायज्ञोऽपि नालं स कर्म यापयितुं चिरम्
Yo va hyasthirasankalpo buddhimanagatagamah
Upayagyopi nalam sa karma yapayitum chiram
84.27
केवलात्पुनराचारात्कर्मणो नोपपद्यते
परिमर्शो विशेषाणामश्रुतस्येह दुर्मतेः
Kevalatpunaracharatkarmano nopapadyate
Parimarsho visheshanamashrutasyeha durmateh
84.28
मन्त्रिण्यननुरक्ते तु विश्वासो न हि विद्यते
तस्मादननुरक्ताय नैव मन्त्रं प्रकाशयेत्
Mantrinyananurakte tu vishvaso na hi vidyate
Tasmadananuraktaya naiva mantram prakashayet
84.29
व्यथयेद्धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितोऽनृजुः
मारुतोपहतच्छिद्रैः प्रविश्याग्निरिव द्रुमम्
Vyathayeddhi sa rajanam mantribhih sahitonrijuh
Marutopahatachchhidraih pravishyagniriva drumam
84.30
संक्रुध्यत्येकदा स्वामी स्थानाच्चैवापकर्षति
वाचा क्षिपति संरब्धस्ततः पश्चात्प्रसीदति
Sankrudhyatyekada svami sthanachchaivapakarshati
Vacha kshipati sanrabdhastatah pashchatprasidati
84.31
तानि तान्यनुरक्तेन शक्यान्यनुतितिक्षितुम्
मन्त्रिणां च भवेत्क्रोधो विस्फूर्जितमिवाशनेः
Tani tanyanuraktena shakyanyanutitikshitum
Mantrinam cha bhavetkrodho visphurjitamivashaneh
84.32
यस्तु संहरते तानि भर्तुः प्रियचिकीर्षया
समानसुखदुःखं तं पृच्छेदर्थेषु मानवम्
Yastu sanharate tani bhartuh priyachikirshaya
Samanasukhaduhkham tam prichchhedartheshu manavam
84.33
अनृजुस्त्वनुरक्तोऽपि संपन्नश्चेतरैर्गुणैः
राज्ञः प्रज्ञानयुक्तोऽपि न मन्त्रं श्रोतुमर्हति
Anrijustvanuraktopi sampannashchetarairgunaih
Ragyah pragyanayuktopi na mantram shrotumarhati
84.34
योऽमित्रैः सह संबद्धो न पौरान्बहु मन्यते
स सुहृत्तादृशो राज्ञो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति
Yomitraih saha sambaddho na pauranbahu manyate
Sa suhrittadrisho ragyo na mantram shrotumarhati
84.35
अविद्वानशुचिः स्तब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः
स सुहृत्क्रोधनो लुब्धो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति
Avidvanashuchih stabdhah shatrusevi vikatthanah
Sa suhritkrodhano lubdho na mantram shrotumarhati
84.36
आगन्तुश्चानुरक्तोऽपि काममस्तु बहुश्रुतः
सत्कृतः संविभक्तो वा न मन्त्रं श्रोतुमर्हति
Agantushchanuraktopi kamamastu bahushrutah
Satkritah sanvibhakto va na mantram shrotumarhati
84.37
यस्त्वल्पेनापि कार्येण सकृदाक्षारितो भवेत्
पुनरन्यैर्गुणैर्युक्तो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति
Yastvalpenapi karyena sakridaksharito bhavet
Punaranyairgunairyukto na mantram shrotumarhati
84.38
कृतप्रज्ञश्च मेधावी बुधो जानपदः शुचिः
सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति
Kritapragyashcha medhavi budho janapadah shuchih
Sarvakarmasu yah shuddhah sa mantram shrotumarhati
84.39
ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः
सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति
Gyanavigyanasampannah prakritigyah paratmanoh
Suhridatmasamo ragyah sa mantram shrotumarhati
84.40
सत्यवाक्शीलसंपन्नो गम्भीरः सत्रपो मृदुः
पितृपैतामहो यः स्यात्स मन्त्रं श्रोतुमर्हति
Satyavakshilasampanno gambhirah satrapo mriduh
Pitripaitamaho yah syatsa mantram shrotumarhati
84.41
संतुष्टः संमतः सत्यः शौटीरो द्वेष्यपापकः
मन्त्रवित्कालविच्छूरः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति
Santushtah sammatah satyah shautiro dveshyapapakah
Mantravitkalavichchhurah sa mantram shrotumarhati
84.42
सर्वलोकं समं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशे
तस्मै मन्त्रः प्रयोक्तव्यो दण्डमाधित्सता नृप
Sarvalokam samam shaktah santvena kurute vashe
Tasmai mantrah prayoktavyo dandamadhitsata nripa
84.43
पौरजानपदा यस्मिन्विश्वासं धर्मतो गताः
योद्धा नयविपश्चिच्च स मन्त्रं श्रोतुमर्हति
Paurajanapada yasminvishvasam dharmato gatah
Yoddha nayavipashchichcha sa mantram shrotumarhati
84.44
तस्मात्सर्वैर्गुणैरेतैरुपपन्नाः सुपूजिताः
मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञाः स्युस्त्र्यवरा महदीप्सवः
Tasmatsarvairgunairetairupapannah supujitah
Mantrinah prakritigyah syustryavara mahadipsavah
84.45
स्वासु प्रकृतिषु छिद्रं लक्षयेरन्परस्य च
मन्त्रिणो मन्त्रमूलं हि राज्ञो राष्ट्रं विवर्धते
Svasu prakritishu chhidram lakshayeranparasya cha
Mantrino mantramulam hi ragyo rashtram vivardhate
84.46
नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात्
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः
Nasya chhidram parah pashyechchhidreshu paramanviyat
Guhetkurma ivangani rakshedvivaramatmanah
84.47
मन्त्रग्राहा हि राज्यस्य मन्त्रिणो ये मनीषिणः
मन्त्रसंहननो राजा मन्त्राङ्गानीतरो जनः
Mantragraha hi rajyasya mantrino ye manishinah
Mantrasanhanano raja mantranganitaro janah
84.48
राज्यं प्रणिधिमूलं हि मन्त्रसारं प्रचक्षते
स्वामिनं त्वनुवर्तन्ति वृत्त्यर्थमिह मन्त्रिणः
Rajyam pranidhimulam hi mantrasaram prachakshate
Svaminam tvanuvartanti vrittyarthamiha mantrinah
84.49
स विनीय मदक्रोधौ मानमीर्ष्यां च निर्वृतः
नित्यं पञ्चोपधातीतैर्मन्त्रयेत्सह मन्त्रिभिः
Sa viniya madakrodhau manamirshyam cha nirvritah
Nityam panchopadhatitairmantrayetsaha mantribhih
84.50
तेषां त्रयाणां विविधं विमर्शं; बुध्येत चित्तं विनिवेश्य तत्र
स्वनिश्चयं तं परनिश्चयं च; निवेदयेदुत्तरमन्त्रकाले
Tesham trayanam vividham vimarsham; budhyeta chittam viniveshya tatra
Svanishchayam tam paranishchayam cha; nivedayeduttaramantrakale
84.51
धर्मार्थकामज्ञमुपेत्य पृच्छे;द्युक्तो गुरुं ब्राह्मणमुत्तमार्थम्
निष्ठा कृता तेन यदा सह स्या;त्तं तत्र मार्गं प्रणयेदसक्तम्
Dharmarthakamagyamupetya prichchhe;dyukto gurum brahmanamuttamartham
Nishtha krita tena yada saha sya;ttam tatra margam pranayedasaktam
84.52
एवं सदा मन्त्रयितव्यमाहु;र्ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः
तस्मात्त्वमेवं प्रणयेः सदैव; मन्त्रं प्रजासंग्रहणे समर्थम्
Evam sada mantrayitavyamahu;rye mantratattvarthavinishchayagyah
Tasmattvamevam pranayeh sadaiva; mantram prajasangrahane samartham
84.53
न वामनाः कुब्जकृशा न खञ्जा; नान्धा जडाः स्त्री न नपुंसकं च
न चात्र तिर्यङ्न पुरो न पश्चा;न्नोर्ध्वं न चाधः प्रचरेत कश्चित्
Na vamanah kubjakrisha na khanja; nandha jadah stri na napunsakam cha
Na chatra tiryanna puro na pashcha;nnordhvam na chadhah prachareta kashchit
84.54
आरुह्य वातायनमेव शून्यं; स्थलं प्रकाशं कुशकाशहीनम्
वागङ्गदोषान्परिहृत्य मन्त्रं; संमन्त्रयेत्कार्यमहीनकालम्
Aruhya vatayanameva shunyam; sthalam prakasham kushakashahinam
Vagangadoshanparihritya mantram; sammantrayetkaryamahinakalam