UtshovChapter 83
83.1
भीष्म उवाच
एषा प्रथमतो वृत्तिर्द्वितीयां शृणु भारत
यः कश्चिज्जनयेदर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः
Bhishma uvacha
Esha prathamato vrittirdvitiyam shrinu bharata
Yah kashchijjanayedartham ragya rakshyah sa manavah
83.2
ह्रियमाणममात्येन भृतो वा यदि वाभृतः
यो राजकोशं नश्यन्तमाचक्षीत युधिष्ठिर
Hriyamanamamatyena bhrito va yadi vabhritah
Yo rajakosham nashyantamachakshita yudhishthira
83.3
श्रोतव्यं तस्य च रहो रक्ष्यश्चामात्यतो भवेत्
अमात्या ह्युपहन्तारं भूयिष्ठं घ्नन्ति भारत
Shrotavyam tasya cha raho rakshyashchamatyato bhavet
Amatya hyupahantaram bhuyishtham ghnanti bharata
83.4
राजकोशस्य गोप्तारं राजकोशविलोपकाः
समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्यरक्षितः
Rajakoshasya goptaram rajakoshavilopakah
Sametya sarve badhante sa vinashyatyarakshitah
83.5
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
मुनिः कालकवृक्षीयः कौसल्यं यदुवाच ह
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Munih kalakavrikshiyah kausalyam yaduvacha ha
83.6
कोसलानामाधिपत्यं संप्राप्ते क्षेमदर्शिनि
मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम्
Kosalanamadhipatyam samprapte kshemadarshini
Munih kalakavrikshiya ajagameti nah shrutam
83.7
स काकं पञ्जरे बद्ध्वा विषयं क्षेमदर्शिनः
पूर्वं पर्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः
Sa kakam panjare baddhva vishayam kshemadarshinah
Purvam paryacharadyuktah pravrittyarthi punah punah
83.8
अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः
अनागतमतीतं च यच्च संप्रति वर्तते
Adhiye vayasim vidyam shansanti mama vayasah
Anagatamatitam cha yachcha samprati vartate
83.9
इति राष्ट्रे परिपतन्बहुशः पुरुषैः सह
सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान्
Iti rashtre paripatanbahushah purushaih saha
Sarvesham rajayuktanam dushkritam pariprishtavan
83.10
स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य व्यवसायं हि सर्वशः
राजयुक्तापचारांश्च सर्वान्बुद्ध्वा ततस्ततः
Sa buddhva tasya rashtrasya vyavasayam hi sarvashah
Rajayuktapacharanshcha sarvanbuddhva tatastatah
83.11
तमेव काकमादाय राजानं द्रष्टुमागमत्
सर्वज्ञोऽस्मीति वचनं ब्रुवाणः संशितव्रतः
Tameva kakamadaya rajanam drashtumagamat
Sarvagyosmiti vachanam bruvanah sanshitavratah
83.12
स स्म कौसल्यमागम्य राजामात्यमलंकृतम्
प्राह काकस्य वचनादमुत्रेदं त्वया कृतम्
Sa sma kausalyamagamya rajamatyamalankritam
Praha kakasya vachanadamutredam tvaya kritam
83.13
असौ चासौ च जानीते राजकोशस्त्वया हृतः
एवमाख्याति काकोऽयं तच्छीघ्रमनुगम्यताम्
Asau chasau cha janite rajakoshastvaya hritah
Evamakhyati kakoyam tachchhighramanugamyatam
83.14
तथान्यानपि स प्राह राजकोशहरान्सदा
न चास्य वचनं किंचिदकृतं श्रूयते क्वचित्
Tathanyanapi sa praha rajakoshaharansada
Na chasya vachanam kinchidakritam shruyate kvachit
83.15
तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह
तमतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकमपोथयन्
Tena viprakritah sarve rajayuktah kurudvaha
Tamatikramya suptasya nishi kakamapothayan
83.16
वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरे
पूर्वाह्णे ब्राह्मणो वाक्यं क्षेमदर्शिनमब्रवीत्
Vayasam tu vinirbhinnam drishtva banena panjare
Purvahne brahmano vakyam kshemadarshinamabravit
83.17
राजंस्त्वामभयं याचे प्रभुं प्राणधनेश्वरम्
अनुज्ञातस्त्वया ब्रूयां वचनं त्वत्पुरो हितम्
Rajanstvamabhayam yache prabhum pranadhaneshvaram
Anugyatastvaya bruyam vachanam tvatpuro hitam
83.18
मित्रार्थमभिसंतप्तो भक्त्या सर्वात्मना गतः
अयं तवार्थं हरते यो ब्रूयादक्षमान्वितः
Mitrarthamabhisantapto bhaktya sarvatmana gatah
Ayam tavartham harate yo bruyadakshamanvitah
83.19
संबुबोधयिषुर्मित्रं सदश्वमिव सारथिः
अतिमन्युप्रसक्तो हि प्रसज्य हितकारणम्
Sambubodhayishurmitram sadashvamiva sarathih
Atimanyuprasakto hi prasajya hitakaranam
83.20
तथाविधस्य सुहृदः क्षन्तव्यं संविजानता
ऐश्वर्यमिच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता
Tathavidhasya suhridah kshantavyam sanvijanata
Aishvaryamichchhata nityam purushena bubhushata
83.21
तं राजा प्रत्युवाचेदं यन्मा किंचिद्भवान्वदेत्
कस्मादहं न क्षमेयमाकाङ्क्षन्नात्मनो हितम्
Tam raja pratyuvachedam yanma kinchidbhavanvadet
Kasmadaham na kshameyamakankshannatmano hitam
83.22
ब्राह्मण प्रतिजानीहि प्रब्रूहि यदि चेच्छसि
करिष्यामि हि ते वाक्यं यद्यन्मां विप्र वक्ष्यसि
Brahmana pratijanihi prabruhi yadi chechchhasi
Karishyami hi te vakyam yadyanmam vipra vakshyasi
83.23
मुनिरुवाच
ज्ञात्वा नयानपायांश्च भृत्यतस्ते भयानि च
भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतोऽन्तिकमागमम्
Muniruvacha
Gyatva nayanapayanshcha bhrityataste bhayani cha
Bhaktya vrittim samakhyatum bhavatontikamagamam
83.24
प्रागेवोक्तश्च दोषोऽयमाचार्यैर्नृपसेविनाम्
अगतीकगतिर्ह्येषा या राज्ञा सह जीविका
Pragevoktashcha doshoyamacharyairnripasevinam
Agatikagatirhyesha ya ragya saha jivika
83.25
आशीविषैश्च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः
बहुमित्राश्च राजानो बह्वमित्रास्तथैव च
Ashivishaishcha tasyahuh sangatam yasya rajabhih
Bahumitrashcha rajano bahvamitrastathaiva cha
83.26
तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपसेविनाम्
अथैषामेकतो राजन्मुहूर्तादेव भीर्भवेत्
Tebhyah sarvebhya evahurbhayam rajopasevinam
Athaishamekato rajanmuhurtadeva bhirbhavet
83.27
नैकान्तेनाप्रमादो हि कर्तुं शक्यो महीपतौ
न तु प्रमादः कर्तव्यः कथंचिद्भूतिमिच्छता
Naikantenapramado hi kartum shakyo mahipatau
Na tu pramadah kartavyah kathanchidbhutimichchhata
83.28
प्रमादाद्धि स्खलेद्राजा स्खलिते नास्ति जीवितम्
अग्निं दीप्तमिवासीदेद्राजानमुपशिक्षितः
Pramadaddhi skhaledraja skhalite nasti jivitam
Agnim diptamivasidedrajanamupashikshitah
83.29
आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरम्
यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः
Ashivishamiva kruddham prabhum pranadhaneshvaram
Yatnenopacharennityam nahamasmiti manavah
83.30
दुर्व्याहृताच्छङ्कमानो दुष्कृताद्दुरधिष्ठितात्
दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गितादङ्गचेष्टितात्
Durvyahritachchhankamano dushkritadduradhishthitat
Durasitaddurvrajitadingitadangacheshtitat
83.31
देवतेव हि सर्वार्थान्कुर्याद्राजा प्रसादितः
वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निर्दहेत्
इति राजन्मयः प्राह वर्तते च तथैव तत्
Devateva hi sarvarthankuryadraja prasaditah
Vaishvanara iva kruddhah samulamapi nirdahet
Iti rajanmayah praha vartate cha tathaiva tat
83.32
अथ भूयांसमेवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः
ददात्यस्मद्विधोऽमात्यो बुद्धिसाहाय्यमापदि
Atha bhuyansamevartham karishyami punah punah
Dadatyasmadvidhomatyo buddhisahayyamapadi
83.33
वायसश्चैव मे राजन्नन्तकायाभिसंहितः
न च मेऽत्र भवान्गर्ह्यो न च येषां भवान्प्रियः
हिताहितांस्तु बुध्येथा मा परोक्षमतिर्भव
Vayasashchaiva me rajannantakayabhisanhitah
Na cha metra bhavangarhyo na cha yesham bhavanpriyah
Hitahitanstu budhyetha ma parokshamatirbhava
83.34
ये त्वादानपरा एव वसन्ति भवतो गृहे
अभूतिकामा भूतानां तादृशैर्मेऽभिसंहितम्
Ye tvadanapara eva vasanti bhavato grihe
Abhutikama bhutanam tadrishairmebhisanhitam
83.35
ये वा भवद्विनाशेन राज्यमिच्छन्त्यनन्तरम्
अन्तरैरभिसंधाय राजन्सिध्यन्ति नान्यथा
Ye va bhavadvinashena rajyamichchhantyanantaram
Antarairabhisandhaya rajansidhyanti nanyatha
83.36
तेषामहं भयाद्राजन्गमिष्याम्यन्यमाश्रमम्
तैर्हि मे संधितो बाणः काके निपतितः प्रभो
Teshamaham bhayadrajangamishyamyanyamashramam
Tairhi me sandhito banah kake nipatitah prabho
83.37
छद्मना मम काकश्च गमितो यमसादनम्
दृष्टं ह्येतन्मया राजंस्तपोदीर्घेण चक्षुषा
Chhadmana mama kakashcha gamito yamasadanam
Drishtam hyetanmaya rajanstapodirghena chakshusha
83.38
बहुनक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणायुताम्
काकेन बडिशेनेमामतार्षं त्वामहं नदीम्
Bahunakrajhashagraham timingilaganayutam
Kakena badishenemamatarsham tvamaham nadim
83.39
स्थाण्वश्मकण्टकवतीं व्याघ्रसिंहगजाकुलाम्
दुरासदां दुष्प्रवेशां गुहां हैमवतीमिव
Sthanvashmakantakavatim vyaghrasinhagajakulam
Durasadam dushpravesham guham haimavatimiva
83.40
अग्निना तामसं दुर्गं नौभिराप्यं च गम्यते
राजदुर्गावतरणे नोपायं पण्डिता विदुः
Agnina tamasam durgam naubhirapyam cha gamyate
Rajadurgavatarane nopayam pandita viduh
83.41
गहनं भवतो राज्यमन्धकारतमोवृतम्
नेह विश्वसितुं शक्यं भवतापि कुतो मया
Gahanam bhavato rajyamandhakaratamovritam
Neha vishvasitum shakyam bhavatapi kuto maya
83.42
अतो नायं शुभो वासस्तुल्ये सदसती इह
वधो ह्येवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः
Ato nayam shubho vasastulye sadasati iha
Vadho hyevatra sukrite dushkrite na cha sanshayah
83.43
न्यायतो दुष्कृते घातः सुकृते स्यात्कथं वधः
नेह युक्तं चिरं स्थातुं जवेनातो व्रजेद्बुधः
Nyayato dushkrite ghatah sukrite syatkatham vadhah
Neha yuktam chiram sthatum javenato vrajedbudhah
83.44
सीता नाम नदी राजन्प्लवो यस्यां निमज्जति
तथोपमामिमां मन्ये वागुरां सर्वघातिनीम्
Sita nama nadi rajanplavo yasyam nimajjati
Tathopamamimam manye vaguram sarvaghatinim
83.45
मधुप्रपातो हि भवान्भोजनं विषसंयुतम्
असतामिव ते भावो वर्तते न सतामिव
आशीविषैः परिवृतः कूपस्त्वमिव पार्थिव
Madhuprapato hi bhavanbhojanam vishasanyutam
Asatamiva te bhavo vartate na satamiva
Ashivishaih parivritah kupastvamiva parthiva
83.46
दुर्गतीर्था बृहत्कूला करीरीवेत्रसंयुता
नदी मधुरपानीया यथा राजंस्तथा भवान्
श्वगृध्रगोमायुयुतो राजहंससमो ह्यसि
Durgatirtha brihatkula karirivetrasanyuta
Nadi madhurapaniya yatha rajanstatha bhavan
Shvagridhragomayuyuto rajahansasamo hyasi
83.47
यथाश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान्
ततस्तं संवृणोत्येव तमतीत्य च वर्धते
Yathashritya mahavriksham kakshah sanvardhate mahan
Tatastam sanvrinotyeva tamatitya cha vardhate
83.48
तेनैवोपेन्धनो नूनं दावो दहति दारुणः
तथोपमा ह्यमात्यास्ते राजंस्तान्परिशोधय
Tenaivopendhano nunam davo dahati darunah
Tathopama hyamatyaste rajanstanparishodhaya
83.49
भवतैव कृता राजन्भवता परिपालिताः
भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत्प्रियम्
Bhavataiva krita rajanbhavata paripalitah
Bhavantam paryavagyaya jighansanti bhavatpriyam
83.50
उषितं शङ्कमानेन प्रमादं परिरक्षता
अन्तःसर्प इवागारे वीरपत्न्या इवालये
शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञश्च सहजीविना
Ushitam shankamanena pramadam parirakshata
Antahsarpa ivagare virapatnya ivalaye
Shilam jigyasamanena ragyashcha sahajivina
83.51
कच्चिज्जितेन्द्रियो राजा कच्चिदभ्यन्तरा जिताः
कच्चिदेषां प्रियो राजा कच्चिद्राज्ञः प्रियाः प्रजाः
Kachchijjitendriyo raja kachchidabhyantara jitah
Kachchidesham priyo raja kachchidragyah priyah prajah
83.52
जिज्ञासुरिह संप्राप्तस्तवाहं राजसत्तम
तस्य मे रोचसे राजन्क्षुधितस्येव भोजनम्
Jigyasuriha sampraptastavaham rajasattama
Tasya me rochase rajankshudhitasyeva bhojanam
83.53
अमात्या मे न रोचन्ते वितृष्णस्य यथोदकम्
भवतोऽर्थकृदित्येव मयि दोषो हि तैः कृतः
विद्यते कारणं नान्यदिति मे नात्र संशयः
Amatya me na rochante vitrishnasya yathodakam
Bhavatorthakridityeva mayi dosho hi taih kritah
Vidyate karanam nanyaditi me natra sanshayah
83.54
न हि तेषामहं द्रुग्धस्तत्तेषां दोषवद्गतम्
अरेर्हि दुर्हताद्भेयं भग्नपृष्ठादिवोरगात्
Na hi teshamaham drugdhastattesham doshavadgatam
Arerhi durhatadbheyam bhagnaprishthadivoragat
83.55
राजोवाच
भूयसा परिबर्हेण सत्कारेण च भूयसा
पूजितो ब्राह्मणश्रेष्ठ भूयो वस गृहे मम
Rajovacha
Bhuyasa paribarhena satkarena cha bhuyasa
Pujito brahmanashreshtha bhuyo vasa grihe mama
83.56
ये त्वां ब्राह्मण नेच्छन्ति न ते वत्स्यन्ति मे गृहे
भवतैव हि तज्ज्ञेयं यदिदानीमनन्तरम्
Ye tvam brahmana nechchhanti na te vatsyanti me grihe
Bhavataiva hi tajgyeyam yadidanimanantaram
83.57
यथा स्याद्दुष्कृतो दण्डो यथा च सुकृतं कृतम्
तथा समीक्ष्य भगवञ्श्रेयसे विनियुङ्क्ष्व माम्
Yatha syaddushkrito dando yatha cha sukritam kritam
Tatha samikshya bhagavanshreyase viniyunkshva mam
83.58
मुनिरुवाच
अदर्शयन्निमं दोषमेकैकं दुर्बलं कुरु
ततः कारणमाज्ञाय पुरुषं पुरुषं जहि
Muniruvacha
Adarshayannimam doshamekaikam durbalam kuru
Tatah karanamagyaya purusham purusham jahi
83.59
एकदोषा हि बहवो मृद्नीयुरपि कण्टकान्
मन्त्रभेदभयाद्राजंस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते
Ekadosha hi bahavo mridniyurapi kantakan
Mantrabhedabhayadrajanstasmadetadbravimi te
83.60
वयं तु ब्राह्मणा नाम मृदुदण्डाः कृपालवः
स्वस्ति चेच्छामि भवतः परेषां च यथात्मनः
Vayam tu brahmana nama mridudandah kripalavah
Svasti chechchhami bhavatah paresham cha yathatmanah
83.61
राजन्नात्मानमाचक्षे संबन्धी भवतो ह्यहम्
मुनिः कालकवृक्षीय इत्येवमभिसंज्ञितः
Rajannatmanamachakshe sambandhi bhavato hyaham
Munih kalakavrikshiya ityevamabhisangyitah
83.62
पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः
व्यापन्ने भवतो राज्ये राजन्पितरि संस्थिते
Pituh sakha cha bhavatah sammatah satyasangarah
Vyapanne bhavato rajye rajanpitari sansthite
83.63
सर्वकामान्परित्यज्य तपस्तप्तं तदा मया
स्नेहात्त्वां प्रब्रवीम्येतन्मा भूयो विभ्रमेदिति
Sarvakamanparityajya tapastaptam tada maya
Snehattvam prabravimyetanma bhuyo vibhramediti
83.64
उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं प्राप्य यदृच्छया
राज्येनामात्यसंस्थेन कथं राजन्प्रमाद्यसि
Ubhe drishtva duhkhasukhe rajyam prapya yadrichchhaya
Rajyenamatyasansthena katham rajanpramadyasi
83.65
भीष्म उवाच
ततो राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसी पुनः
पुरोहितकुले चैव संप्राप्ते ब्राह्मणर्षभे
Bhishma uvacha
Tato rajakule nandi sanjagye bhuyasi punah
Purohitakule chaiva samprapte brahmanarshabhe
83.66
एकच्छत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने
मुनिः कालकवृक्षीय ईजे क्रतुभिरुत्तमैः
Ekachchhatram mahim kritva kausalyaya yashasvine
Munih kalakavrikshiya ije kratubhiruttamaih
83.67
हितं तद्वचनं श्रुत्वा कौसल्योऽन्वशिषन्महीम्
तथा च कृतवान्राजा यथोक्तं तेन भारत
Hitam tadvachanam shrutva kausalyonvashishanmahim
Tatha cha kritavanraja yathoktam tena bharata