UtshovChapter 76
76.1
युधिष्ठिर उवाच
यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान्
पुण्यांश्च लोकाञ्जयति तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Yaya vrittya mahipalo vivardhayati manavan
Punyanshcha lokanjayati tanme bruhi pitamaha
76.2
भीष्म उवाच
दानशीलो भवेद्राजा यज्ञशीलश्च भारत
उपवासतपःशीलः प्रजानां पालने रतः
Bhishma uvacha
Danashilo bhavedraja yagyashilashcha bharata
Upavasatapahshilah prajanam palane ratah
76.3
सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयेत्
उत्थानेनाप्रमादेन पूजयेच्चैव धार्मिकान्
Sarvashchaiva praja nityam raja dharmena palayet
Utthanenapramadena pujayechchaiva dharmikan
76.4
राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते
यद्यदाचरते राजा तत्प्रजानां हि रोचते
Ragya hi pujito dharmastatah sarvatra pujyate
Yadyadacharate raja tatprajanam hi rochate
76.5
नित्यमुद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युरिवारिषु
निहन्यात्सर्वतो दस्यून्न कामात्कस्यचित्क्षमेत्
Nityamudyatadandashcha bhavenmrityurivarishu
Nihanyatsarvato dasyunna kamatkasyachitkshamet
76.6
यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति
Yam hi dharmam charantiha praja ragya surakshitah
Chaturtham tasya dharmasya raja bharata vindati
76.7
यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति
राजा चतुर्थभाक्तस्य प्रजा धर्मेण पालयन्
Yadadhite yadyajate yaddadati yadarchati
Raja chaturthabhaktasya praja dharmena palayan
76.8
यद्राष्ट्रेऽकुशलं किंचिद्राज्ञोऽरक्षयतः प्रजाः
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति
Yadrashtrekushalam kinchidragyorakshayatah prajah
Chaturtham tasya papasya raja bharata vindati
76.9
अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयः
कर्मणः पृथिवीपाल नृशंसोऽनृतवागपि
तादृशात्किल्बिषाद्राजा शृणु येन प्रमुच्यते
Apyahuh sarvameveti bhuyordhamiti nishchayah
Karmanah prithivipala nrishansonritavagapi
Tadrishatkilbishadraja shrinu yena pramuchyate
76.10
प्रत्याहर्तुमशक्यं स्याद्धनं चोरैर्हृतं यदि
स्वकोशात्तत्प्रदेयं स्यादशक्तेनोपजीवता
Pratyahartumashakyam syaddhanam chorairhritam yadi
Svakoshattatpradeyam syadashaktenopajivata
76.11
सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं ब्रह्मस्वं ब्राह्मणास्तथा
न स्थेयं विषये तेषु योऽपकुर्याद्द्विजातिषु
Sarvavarnaih sada rakshyam brahmasvam brahmanastatha
Na stheyam vishaye teshu yopakuryaddvijatishu
76.12
ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे हि सर्वं भवति रक्षितम्
तेषां प्रसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यो भवेन्नृपः
Brahmasve rakshyamane hi sarvam bhavati rakshitam
Tesham prasade nirvritte kritakrityo bhavennripah
76.13
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः
नरास्तमुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम्
Parjanyamiva bhutani mahadrumamiva dvijah
Narastamupajivanti nripam sarvarthasadhakam
76.14
न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना
नृशंसेनातिलुब्धेन शक्याः पालयितुं प्रजाः
Na hi kamatmana ragya satatam shathabuddhina
Nrishansenatilubdhena shakyah palayitum prajah
76.15
युधिष्ठिर उवाच
नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यमिच्छाम्यपि क्षणम्
धर्मार्थं रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते
Yudhishthira uvacha
Naham rajyasukhanveshi rajyamichchhamyapi kshanam
Dharmartham rochaye rajyam dharmashchatra na vidyate
76.16
तदलं मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यते
वनमेव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया
Tadalam mama rajyena yatra dharmo na vidyate
Vanameva gamishyami tasmaddharmachikirshaya
76.17
तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रियः
धर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः
Tatra medhyeshvaranyeshu nyastadando jitendriyah
Dharmamaradhayishyami munirmulaphalashanah
76.18
भीष्म उवाच
वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्यगुणैव सा
न च शुद्धानृशंस्येन शक्यं महदुपासितुम्
Bhishma uvacha
Vedaham tava ya buddhiranrishansyagunaiva sa
Na cha shuddhanrishansyena shakyam mahadupasitum
76.19
अपि तु त्वा मृदुं दान्तमत्यार्यमतिधार्मिकम्
क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहु मन्यते
Api tu tva mridum dantamatyaryamatidharmikam
Klibam dharmaghrinayuktam na loko bahu manyate
76.20
राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान्
नैतद्राज्ञामथो वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि
Rajadharmanavekshasva pitripaitamahochitan
Naitadragyamatho vrittam yatha tvam sthatumichchhasi
76.21
न हि वैक्लव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थितः
प्रजापालनसंभूतं प्राप्ता धर्मफलं ह्यसि
Na hi vaiklavyasansrishtamanrishansyamihasthitah
Prajapalanasambhutam prapta dharmaphalam hyasi
76.22
न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न च कुन्त्यन्वयाचत
न चैतां प्राज्ञतां तात यया चरसि मेधया
Na hyetamashisham pandurna cha kuntyanvayachata
Na chaitam pragyatam tata yaya charasi medhaya
76.23
शौर्यं बलं च सत्त्वं च पिता तव सदाब्रवीत्
माहात्म्यं बलमौदार्यं तव कुन्त्यन्वयाचत
Shauryam balam cha sattvam cha pita tava sadabravit
Mahatmyam balamaudaryam tava kuntyanvayachata
76.24
नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यमुभे मानुषदैवते
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च
Nityam svaha svadha nityamubhe manushadaivate
Putreshvashasate nityam pitaro daivatani cha
76.25
दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम्
धर्ममेतमधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायिथाः
Danamadhyayanam yagyah prajanam paripalanam
Dharmametamadharmam va janmanaivabhyajayithah
76.26
काले धुरि नियुक्तानां वहतां भार आहिते
सीदतामपि कौन्तेय न कीर्तिरवसीदति
Kale dhuri niyuktanam vahatam bhara ahite
Sidatamapi kaunteya na kirtiravasidati
76.27
समन्ततो विनियतो वहत्यस्खलितो हि यः
निर्दोषकर्मवचनात्सिद्धिः कर्मण एव सा
Samantato viniyato vahatyaskhalito hi yah
Nirdoshakarmavachanatsiddhih karmana eva sa
76.28
नैकान्तविनिपातेन विचचारेह कश्चन
धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचार्यथ वा पुनः
Naikantavinipatena vichachareha kashchana
Dharmi grihi va raja va brahmacharyatha va punah
76.29
अल्पं तु साधुभूयिष्ठं यत्कर्मोदारमेव तत्
कृतमेवाकृताच्छ्रेयो न पापीयोऽस्त्यकर्मणः
Alpam tu sadhubhuyishtham yatkarmodarameva tat
Kritamevakritachchhreyo na papiyostyakarmanah
76.30
यदा कुलीनो धर्मज्ञः प्राप्नोत्यैश्वर्यमुत्तमम्
योगक्षेमस्तदा राजन्कुशलायैव कल्पते
Yada kulino dharmagyah prapnotyaishvaryamuttamam
Yogakshemastada rajankushalayaiva kalpate
76.31
दानेनान्यं बलेनान्यमन्यं सूनृतया गिरा
सर्वतः परिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः
Danenanyam balenanyamanyam sunritaya gira
Sarvatah parigrihniyadrajyam prapyeha dharmikah
76.32
यं हि वैद्याः कुले जाता अवृत्तिभयपीडिताः
प्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ति धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः
Yam hi vaidyah kule jata avrittibhayapiditah
Prapya triptah pratishthanti dharmah kobhyadhikastatah
76.33
युधिष्ठिर उवाच
किं न्वतः परमं स्वर्ग्यं का न्वतः प्रीतिरुत्तमा
किं न्वतः परमैश्वर्यं ब्रूहि मे यदि मन्यसे
Yudhishthira uvacha
Kim nvatah paramam svargyam ka nvatah pritiruttama
Kim nvatah paramaishvaryam bruhi me yadi manyase
76.34
भीष्म उवाच
यस्मिन्प्रतिष्ठिताः सम्यक्क्षेमं विन्दन्ति तत्क्षणम्
स स्वर्गजित्तमोऽस्माकं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Bhishma uvacha
Yasminpratishthitah samyakkshemam vindanti tatkshanam
Sa svargajittamosmakam satyametadbravimi te
76.35
त्वमेव प्रीतिमांस्तस्मात्कुरूणां कुरुसत्तम
भव राजा जय स्वर्गं सतो रक्षासतो जहि
Tvameva pritimanstasmatkurunam kurusattama
Bhava raja jaya svargam sato rakshasato jahi
76.36
अनु त्वा तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह
पर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिवाण्डजाः
Anu tva tata jivantu suhridah sadhubhih saha
Parjanyamiva bhutani svadudrumamivandajah
76.37
धृष्टं शूरं प्रहर्तारमनृशंसं जितेन्द्रियम्
वत्सलं संविभक्तारमनु जीवन्तु त्वां जनाः
Dhrishtam shuram prahartaramanrishansam jitendriyam
Vatsalam sanvibhaktaramanu jivantu tvam janah