UtshovChapter 75
75.1
भीष्म उवाच
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते
योगक्षेमश्च राज्ञोऽपि समायत्तः पुरोहिते
Bhishma uvacha
Yogakshemo hi rashtrasya rajanyayatta uchyate
Yogakshemashcha ragyopi samayattah purohite
75.2
यतादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत
दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद्राष्ट्रं सुखमेधते
Yatadrishtam bhayam brahma prajanam shamayatyuta
Drishtam cha raja bahubhyam tadrashtram sukhamedhate
75.3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Muchukundasya sanvadam ragyo vaishravanasya cha
75.4
मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः
जिज्ञासमानः स्वबलमभ्ययादलकाधिपम्
Muchukundo vijityemam prithivim prithivipatih
Jigyasamanah svabalamabhyayadalakadhipam
75.5
ततो वैश्रवणो राजा रक्षांसि समवासृजत्
ते बलान्यवमृद्नन्तः प्राचरंस्तस्य नैरृताः
Tato vaishravano raja rakshansi samavasrijat
Te balanyavamridnantah pracharanstasya nairritah
75.6
स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः
गर्हयामास विद्वांसं पुरोहितमरिंदमः
Sa hanyamane sainye sve muchukundo naradhipah
Garhayamasa vidvansam purohitamarindamah
75.7
तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः
रक्षांस्यपावधीत्तत्र पन्थानं चाप्यविन्दत
Tata ugram tapastaptva vasishtho brahmavittamah
Rakshansyapavadhittatra panthanam chapyavindata
75.8
ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दमदर्शयत्
वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदमब्रवीत्
Tato vaishravano raja muchukundamadarshayat
Vadhyamaneshu sainyeshu vachanam chedamabravit
75.9
त्वत्तो हि बलिनः पूर्वे राजानः सपुरोहिताः
न चैवं समवर्तंस्ते यथा त्वमिह वर्तसे
Tvatto hi balinah purve rajanah sapurohitah
Na chaivam samavartanste yatha tvamiha vartase
75.10
ते खल्वपि कृतास्त्राश्च बलवन्तश्च भूमिपाः
आगम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदुःखयोः
Te khalvapi kritastrashcha balavantashcha bhumipah
Agamya paryupasante mamisham sukhaduhkhayoh
75.11
यद्यस्ति बाहुवीर्यं ते तद्दर्शयितुमर्हसि
किं ब्राह्मणबलेन त्वमतिमात्रं प्रवर्तसे
Yadyasti bahuviryam te taddarshayitumarhasi
Kim brahmanabalena tvamatimatram pravartase
75.12
मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम्
न्यायपूर्वमसंरब्धमसंभ्रान्तमिदं वचः
Muchukundastatah kruddhah pratyuvacha dhaneshvaram
Nyayapurvamasanrabdhamasambhrantamidam vachah
75.13
ब्रह्मक्षत्रमिदं सृष्टमेकयोनि स्वयंभुवा
पृथग्बलविधानं च तल्लोकं परिरक्षति
Brahmakshatramidam srishtamekayoni svayambhuva
Prithagbalavidhanam cha tallokam parirakshati
75.14
तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम्
अस्त्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्
Tapomantrabalam nityam brahmaneshu pratishthitam
Astrabahubalam nityam kshatriyeshu pratishthitam
75.15
ताभ्यां संभूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम्
तथा च मां प्रवर्तन्तं गर्हयस्यलकाधिप
Tabhyam sambhuya kartavyam prajanam paripalanam
Tatha cha mam pravartantam garhayasyalakadhipa
75.16
ततोऽब्रवीद्वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम्
नाहं राज्यमनिर्दिष्टं कस्मैचिद्विदधाम्युत
Tatobravidvaishravano rajanam sapurohitam
Naham rajyamanirdishtam kasmaichidvidadhamyuta
75.17
नाच्छिन्दे चापि निर्दिष्टमिति जानीहि पार्थिव
प्रशाधि पृथिवीं वीर मद्दत्तामखिलामिमाम्
Nachchhinde chapi nirdishtamiti janihi parthiva
Prashadhi prithivim vira maddattamakhilamimam
75.18
मुचुकुन्द उवाच
नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुमिच्छामि पार्थिव
बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये
Muchukunda uvacha
Naham rajyam bhavaddattam bhoktumichchhami parthiva
Bahuviryarjitam rajyamashniyamiti kamaye
75.19
भीष्म उवाच
ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ
क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दमसंभ्रमम्
Bhishma uvacha
Tato vaishravano raja vismayam paramam yayau
Kshatradharme sthitam drishtva muchukundamasambhramam
75.20
ततो राजा मुचुकुन्दः सोऽन्वशासद्वसुंधराम्
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः
Tato raja muchukundah sonvashasadvasundharam
Bahuviryarjitam samyakkshatradharmamanuvratah
75.21
एवं यो ब्रह्मविद्राजा ब्रह्मपूर्वं प्रवर्तते
जयत्यविजितामुर्वीं यशश्च महदश्नुते
Evam yo brahmavidraja brahmapurvam pravartate
Jayatyavijitamurvim yashashcha mahadashnute
75.22
नित्योदको ब्राह्मणः स्यान्नित्यशस्त्रश्च क्षत्रियः
तयोर्हि सर्वमायत्तं यत्किंचिज्जगतीगतम्
Nityodako brahmanah syannityashastrashcha kshatriyah
Tayorhi sarvamayattam yatkinchijjagatigatam