UtshovChapter 74
74.1
भीष्म उवाच
राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद्विद्वान्बहुश्रुतः
उभौ समीक्ष्य धर्मार्थावप्रमेयावनन्तरम्
Bhishma uvacha
Ragya purohitah karyo bhavedvidvanbahushrutah
Ubhau samikshya dharmarthavaprameyavanantaram
74.2
धर्मात्मा धर्मविद्येषां राज्ञां राजन्पुरोहितः
राजा चैवंगुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः
Dharmatma dharmavidyesham ragyam rajanpurohitah
Raja chaivanguno yesham kushalam teshu sarvashah
74.3
उभौ प्रजा वर्धयतो देवान्पूर्वान्परान्पितॄन्
यौ समेयास्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ
Ubhau praja vardhayato devanpurvanparanpitrin
Yau sameyasthitau dharme shraddheyau sutapasvinau
74.4
परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतसौ
ब्रह्मक्षत्रस्य संमानात्प्रजाः सुखमवाप्नुयुः
Parasparasya suhridau sammatau samachetasau
Brahmakshatrasya sammanatprajah sukhamavapnuyuh
74.5
विमाननात्तयोरेव प्रजा नश्येयुरेव ह
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलमुच्यते
Vimananattayoreva praja nashyeyureva ha
Brahmakshatram hi sarvesham dharmanam mulamuchyate
74.6
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Ailakashyapasanvadam tam nibodha yudhishthira
74.7
ऐल उवाच
यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं; क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म
अन्वग्बलं कतमेऽस्मिन्भजन्ते; तथाबल्यं कतमेऽस्मिन्वियन्ति
Aila uvacha
Yada hi brahma prajahati kshatram; kshatram yada va prajahati brahma
Anvagbalam katamesminbhajante; tathabalyam katamesminviyanti
74.8
कश्यप उवाच
व्यृद्धं राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य; ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यते ह
अन्वग्बलं दस्यवस्तद्भजन्ते;ऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः
Kashyapa uvacha
Vyriddham rashtram bhavati kshatriyasya; brahma kshatram yatra virudhyate ha
Anvagbalam dasyavastadbhajante;balyam tatha tatra viyanti santah
74.9
नैषामुक्षा वर्धते नोत उस्रा; न गर्गरो मथ्यते नो यजन्ते
नैषां पुत्रा वेदमधीयते च; यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति
Naishamuksha vardhate nota usra; na gargaro mathyate no yajante
Naisham putra vedamadhiyate cha; yada brahma kshatriyah santyajanti
74.10
नैषामुक्षा वर्धते जातु गेहे; नाधीयते सप्रजा नो यजन्ते
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति; ये ब्राह्मणाः क्षत्रियान्संत्यजन्ति
Naishamuksha vardhate jatu gehe; nadhiyate sapraja no yajante
Apadhvasta dasyubhuta bhavanti; ye brahmanah kshatriyansantyajanti
74.11
एतौ हि नित्यसंयुक्तावितरेतरधारणे
क्षत्रं हि ब्रह्मणो योनिर्योनिः क्षत्रस्य च द्विजाः
Etau hi nityasanyuktavitaretaradharane
Kshatram hi brahmano yoniryonih kshatrasya cha dvijah
74.12
उभावेतौ नित्यमभिप्रपन्नौ; संप्रापतुर्महतीं श्रीप्रतिष्ठाम्
तयोः संधिर्भिद्यते चेत्पुराण;स्ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम्
Ubhavetau nityamabhiprapannau; samprapaturmahatim shripratishtham
Tayoh sandhirbhidyate chetpurana;statah sarvam bhavati hi sampramudham
74.13
नात्र प्लवं लभते पारगामी; महागाधे नौरिव संप्रणुन्ना
चातुर्वर्ण्यं भवति च संप्रमूढं; ततः प्रजाः क्षयसंस्था भवन्ति
Natra plavam labhate paragami; mahagadhe nauriva sampranunna
Chaturvarnyam bhavati cha sampramudham; tatah prajah kshayasanstha bhavanti
74.14
ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति
अरक्ष्यमाणः सततमश्रु पापं च वर्षति
Brahmavriksho rakshyamano madhu hema cha varshati
Arakshyamanah satatamashru papam cha varshati
74.15
अब्रह्मचारी चरणादपेतो; यदा ब्रह्मा ब्रह्मणि त्राणमिच्छेत्
आश्चर्यशो वर्षति तत्र देव;स्तत्राभीक्ष्णं दुःसहाश्चाविशन्ति
Abrahmachari charanadapeto; yada brahma brahmani tranamichchhet
Ashcharyasho varshati tatra deva;statrabhikshnam duhsahashchavishanti
74.16
स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वापि पापः; सभायां यत्र लभतेऽनुवादम्
राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि; ततो भयं जायते क्षत्रियस्य
Striyam hatva brahmanam vapi papah; sabhayam yatra labhatenuvadam
Ragyah sakashe na bibheti chapi; tato bhayam jayate kshatriyasya
74.17
पापैः पापे क्रियमाणेऽतिवेलं; ततो रुद्रो जायते देव एषः
पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं; ततः सर्वान्साध्वसाधून्हिनस्ति
Papaih pape kriyamanetivelam; tato rudro jayate deva eshah
Papaih papah sanjanayanti rudram; tatah sarvansadhvasadhunhinasti
74.18
ऐल उवाच
कुतो रुद्रः कीदृशो वापि रुद्रः; सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम्
एतद्विद्वन्कश्यप मे प्रचक्ष्व; यतो रुद्रो जायते देव एषः
Aila uvacha
Kuto rudrah kidrisho vapi rudrah; sattvaih sattvam drishyate vadhyamanam
Etadvidvankashyapa me prachakshva; yato rudro jayate deva eshah
74.19
कश्यप उवाच
आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां; स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति
वातोत्पातैः सदृशं रुद्रमाहु;र्दावैर्जीमूतैः सदृशं रूपमस्य
Kashyapa uvacha
Atma rudro hridaye manavanam; svam svam deham paradeham cha hanti
Vatotpataih sadrisham rudramahu;rdavairjimutaih sadrisham rupamasya
74.20
ऐल उवाच
न वै वातं परिवृनोति कश्चि;न्न जीमूतो वर्षति नैव दावः
तथायुक्तो दृश्यते मानवेषु; कामद्वेषाद्बध्यते मुच्यते च
Aila uvacha
Na vai vatam parivrinoti kashchi;nna jimuto varshati naiva davah
Tathayukto drishyate manaveshu; kamadveshadbadhyate muchyate cha
74.21
कश्यप उवाच
यथैकगेहे जातवेदाः प्रदीप्तः; कृत्स्नं ग्रामं प्रदहेत्स त्वरावान्
विमोहनं कुरुते देव एष; ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः
Kashyapa uvacha
Yathaikagehe jatavedah pradiptah; kritsnam gramam pradahetsa tvaravan
Vimohanam kurute deva esha; tatah sarvam sprishyate punyapapaih
74.22
ऐल उवाच
यदि दण्डः स्पृशते पुण्यभाजं; पापैः पापे क्रियमाणेऽविशेषात्
कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्या;द्दुष्कृतं वा कस्य हेतोर्न कुर्यात्
Aila uvacha
Yadi dandah sprishate punyabhajam; papaih pape kriyamanevisheshat
Kasya hetoh sukritam nama kurya;ddushkritam va kasya hetorna kuryat
74.23
कश्यप उवाच
असंत्यागात्पापकृतामपापां;स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा;न्न मिश्रः स्यात्पापकृद्भिः कथंचित्
Kashyapa uvacha
Asantyagatpapakritamapapam;stulyo dandah sprishate mishrabhavat
Shushkenardram dahyate mishrabhava;nna mishrah syatpapakridbhih kathanchit
74.24
ऐल उवाच
साध्वसाधून्धारयतीह भूमिः; साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यः
साध्वसाधून्वातयतीह वायु;रापस्तथा साध्वसाधून्वहन्ति
Aila uvacha
Sadhvasadhundharayatiha bhumih; sadhvasadhunstapayatiha suryah
Sadhvasadhunvatayatiha vayu;rapastatha sadhvasadhunvahanti
74.25
कश्यप उवाच
एवमस्मिन्वर्तते लोक एव; नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र
प्रेत्यैतयोरन्तरवान्विशेषो; यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम्
Kashyapa uvacha
Evamasminvartate loka eva; namutraivam vartate rajaputra
Pretyaitayorantaravanvishesho; yo vai punyam charate yashcha papam
74.26
पुण्यस्य लोको मधुमान्घृतार्चि;र्हिरण्यज्योतिरमृतस्य नाभिः
तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी; न तत्र मृत्युर्न जरा नोत दुःखम्
Punyasya loko madhumanghritarchi;rhiranyajyotiramritasya nabhih
Tatra pretya modate brahmachari; na tatra mrityurna jara nota duhkham
74.27
पापस्य लोको निरयोऽप्रकाशो; नित्यं दुःखः शोकभूयिष्ठ एव
तत्रात्मानं शोचते पापकर्मा; बह्वीः समाः प्रपतन्नप्रतिष्ठः
Papasya loko nirayoprakasho; nityam duhkhah shokabhuyishtha eva
Tatratmanam shochate papakarma; bahvih samah prapatannapratishthah
74.28
मिथो भेदाद्ब्राह्मणक्षत्रियाणां; प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति
एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वा;न्पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण
Mitho bhedadbrahmanakshatriyanam; praja duhkham duhsaham chavishanti
Evam gyatva karya eveha vidva;npurohito naikavidyo nripena
74.29
तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मो विधीयते
अग्र्यो हि ब्राह्मणः प्रोक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः
Tam chaivanvabhishichyeta tatha dharmo vidhiyate
Agryo hi brahmanah proktah sarvasyaiveha dharmatah
74.30
पूर्वं हि ब्राह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदो विदुः
ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं सर्वं यदुत्तरम्
Purvam hi brahmanah srishta iti dharmavido viduh
Jyeshthenabhijanenasya praptam sarvam yaduttaram
74.31
तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक्
सर्वं श्रेष्ठं वरिष्ठं च निवेद्यं तस्य धर्मतः
Tasmanmanyashcha pujyashcha brahmanah prasritagrabhuk
Sarvam shreshtham varishtham cha nivedyam tasya dharmatah
74.32
अवश्यमेतत्कर्तव्यं राज्ञा बलवतापि हि
ब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते
Avashyametatkartavyam ragya balavatapi hi
Brahma vardhayati kshatram kshatrato brahma vardhate