UtshovChapter 73
73.1
भीष्म उवाच
य एव तु सतो रक्षेदसतश्च निबर्हयेत्
स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः
Bhishma uvacha
Ya eva tu sato rakshedasatashcha nibarhayet
Sa eva ragya kartavyo rajanrajapurohitah
73.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वनः
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Pururavasa ailasya sanvadam matarishvanah
73.3
ऐल उवाच
कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयः
कस्माच्च भवति श्रेयानेतद्वायो विचक्ष्व मे
Aila uvacha
Kutah svidbrahmano jato varnashchapi kutastrayah
Kasmachcha bhavati shreyanetadvayo vichakshva me
73.4
वायुरुवाच
ब्रह्मणो मुखतः सृष्टो ब्राह्मणो राजसत्तम
बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य उच्यते
Vayuruvacha
Brahmano mukhatah srishto brahmano rajasattama
Bahubhyam kshatriyah srishta urubhyam vaishya uchyate
73.5
वर्णानां परिचर्यार्थं त्रयाणां पुरुषर्षभ
वर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पद्भ्यां शूद्रो विनिर्मितः
Varnanam paricharyartham trayanam purusharshabha
Varnashchaturthah pashchattu padbhyam shudro vinirmitah
73.6
ब्राह्मणो जातमात्रस्तु पृथिवीमन्वजायत
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये
Brahmano jatamatrastu prithivimanvajayata
Ishvarah sarvabhutanam dharmakoshasya guptaye
73.7
ततः पृथिव्या गोप्तारं क्षत्रियं दण्डधारिणम्
द्वितीयं वर्णमकरोत्प्रजानामनुगुप्तये
Tatah prithivya goptaram kshatriyam dandadharinam
Dvitiyam varnamakarotprajanamanuguptaye
73.8
वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयादिमान्
शूद्रो ह्येनान्परिचरेदिति ब्रह्मानुशासनम्
Vaishyastu dhanadhanyena trinvarnanbibhriyadiman
Shudro hyenanparicharediti brahmanushasanam
73.9
ऐल उवाच
द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत्
धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे
Aila uvacha
Dvijasya kshatrabandhorva kasyeyam prithivi bhavet
Dharmatah saha vittena samyagvayo prachakshva me
73.10
वायुरुवाच
विप्रस्य सर्वमेवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम्
ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः
Vayuruvacha
Viprasya sarvamevaitadyatkinchijjagatigatam
Jyeshthenabhijaneneha taddharmakushala viduh
73.11
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च
गुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः
Svameva brahmano bhunkte svam vaste svam dadati cha
Gururhi sarvavarnanam jyeshthah shreshthashcha vai dvijah
73.12
पत्यभावे यथा स्त्री हि देवरं कुरुते पतिम्
आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम्
Patyabhave yatha stri hi devaram kurute patim
Anantaryattatha kshatram prithivi kurute patim
73.13
एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेदतः
यदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि
Esha te prathamah kalpa apadyanyo bhavedatah
Yadi svarge param sthanam dharmatah parimargasi
73.14
यः कश्चिद्विजयेद्भूमिं ब्राह्मणाय निवेदयेत्
श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने
Yah kashchidvijayedbhumim brahmanaya nivedayet
Shrutavrittopapannaya dharmagyaya tapasvine
73.15
स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत्
यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया
Svadharmaparitriptaya yo na vittaparo bhavet
Yo rajanam nayedbuddhya sarvatah paripurnaya
73.16
ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवाक्
श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम्
Brahmano hi kule jatah kritapragyo vinitavak
Shreyo nayati rajanam bruvanshchitram sarasvatim
73.17
राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम्
शुश्रूषुरनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः
Raja charati yam dharmam brahmanena nidarshitam
Shushrushuranahanvadi kshatradharmavrate sthitah
73.18
तावता स कृतप्रज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति
तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः
Tavata sa kritapragyashchiram yashasi tishthati
Tasya dharmasya sarvasya bhagi rajapurohitah
73.19
एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताः
सम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः
Evameva prajah sarva rajanamabhisanshritah
Samyagvrittah svadharmastha na kutashchidbhayanvitah
73.20
राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताः
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं स विन्दति
Rashtre charanti yam dharmam ragya sadhvabhirakshitah
Chaturtham tasya dharmasya raja bhagam sa vindati
73.21
देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः
यज्ञमेवोपजीवन्ति नास्ति चेष्टमराजके
Deva manushyah pitaro gandharvoragarakshasah
Yagyamevopajivanti nasti cheshtamarajake
73.22
इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा
राजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः
Ito dattena jivanti devatah pitarastatha
Rajanyevasya dharmasya yogakshemah pratishthitah
73.23
छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगच्छति
अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीतेऽधिगच्छति
Chhayayamapsu vayau cha sukhamushnedhigachchhati
Agnau vasasi surye cha sukham shitedhigachchhati
73.24
शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः
तेषु भोगेषु सर्वेषु नभीतो लभते सुखम्
Shabde sparshe rase rupe gandhe cha ramate manah
Teshu bhogeshu sarveshu nabhito labhate sukham
73.25
अभयस्यैव यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम्
न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते
Abhayasyaiva yo data tasyaiva sumahatphalam
Na hi pranasamam danam trishu lokeshu vidyate
73.26
इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च
राजा बिभर्ति रूपाणि राज्ञा सर्वमिदं धृतम्
Indro raja yamo raja dharmo raja tathaiva cha
Raja bibharti rupani ragya sarvamidam dhritam