UtshovChapter 69
69.1
युधिष्ठिर उवाच
पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते
कथं रक्ष्यो जनपदः कथं रक्ष्याश्च शत्रवः
Yudhishthira uvacha
Parthivena visheshena kim karyamavashishyate
Katham rakshyo janapadah katham rakshyashcha shatravah
69.2
कथं चारं प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम्
कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत
Katham charam prayunjita varnanvishvasayetkatham
Katham bhrityankatham darankatham putranshcha bharata
69.3
भीष्म उवाच
राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम्
यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा
Bhishma uvacha
Rajavrittam maharaja shrinushvavahitokhilam
Yatkaryam parthivenadau parthivaprakritena va
69.4
आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः
अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून्
Atma jeyah sada ragya tato jeyashcha shatravah
Ajitatma narapatirvijayeta katham ripun
69.5
एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः
जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयादरीन्
Etavanatmavijayah panchavargavinigrahah
Jitendriyo narapatirbadhitum shaknuyadarin
69.6
न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु संधौ च कुरुनन्दन
नगरोपवने चैव पुरोद्यानेषु चैव ह
Nyaseta gulmandurgeshu sandhau cha kurunandana
Nagaropavane chaiva purodyaneshu chaiva ha
69.7
संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरस्य च
मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने
Sansthaneshu cha sarveshu pureshu nagarasya cha
Madhye cha narashardula tatha rajaniveshane
69.8
प्रणिधींश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन्
पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासातपक्षमान्
Pranidhinshcha tatah kuryajjadandhabadhirakritin
Punsah parikshitanpragyankshutpipasatapakshaman
69.9
अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च
पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः
Amatyeshu cha sarveshu mitreshu trividheshu cha
Putreshu cha maharaja pranidadhyatsamahitah
69.10
पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु
यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते
Pure janapade chaiva tatha samantarajasu
Yatha na vidyuranyonyam pranidheyastatha hi te
69.11
चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ
आपणेषु विहारेषु समवायेषु भिक्षुषु
Charanshcha vidyatprahitanparena bharatarshabha
Apaneshu vihareshu samavayeshu bhikshushu
69.12
आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे
वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च
Arameshu tathodyane panditanam samagame
Vesheshu chatvare chaiva sabhasvavasatheshu cha
69.13
एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः
चारेण विहतं सर्वं हतं भवति पाण्डव
Evam vihanyachcharena paracharam vichakshanah
Charena vihatam sarvam hatam bhavati pandava
69.14
यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना
अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्संधिं बलीयसा
Yada tu hinam nripatirvidyadatmanamatmana
Amatyaih saha sammantrya kuryatsandhim baliyasa
69.15
अज्ञायमानो हीनत्वे कुर्यात्संधिं परेण वै
लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः
Agyayamano hinatve kuryatsandhim parena vai
Lipsurva kanchidevartham tvaramano vichakshanah
69.16
गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये
संदधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन्
Gunavanto mahotsaha dharmagyah sadhavashcha ye
Sandadhita nripastaishcha rashtram dharmena palayan
69.17
उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः
पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः
Uchchhidyamanamatmanam gyatva raja mahamatih
Purvapakarino hanyallokadvishtanshcha sarvashah
69.18
यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः
अशक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत्
Yo nopakartum shaknoti napakartum mahipatih
Ashakyarupashchoddhartumupekshyastadrisho bhavet
69.19
यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम्
व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः
Yatram yayadavigyatamanakrandamanantaram
Vyasaktam cha pramattam cha durbalam cha vichakshanah
69.20
यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यपुष्टबलः सुखी
पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा
Yatramagyapayedvirah kalyapushtabalah sukhi
Purvam kritva vidhanam cha yatrayam nagare tatha
69.21
न च वश्यो भवेदस्य नृपो यद्यपि वीर्यवान्
हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्शयंस्तं परावसेत्
Na cha vashyo bhavedasya nripo yadyapi viryavan
Hinashcha balaviryabhyam karshayanstam paravaset
69.22
राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्छनैः
अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत्
वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता
Rashtram cha pidayettasya shastragnivishamurchhanaih
Amatyavallabhanam cha vivadanstasya karayet
Varjaniyam sada yuddham rajyakamena dhimata
69.23
उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः
सान्त्वेनानुप्रदानेन भेदेन च नराधिप
यमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येद्धि पण्डितः
Upayaistribhiradanamarthasyaha brihaspatih
Santvenanupradanena bhedena cha naradhipa
Yamartham shaknuyatpraptum tena tushyeddhi panditah
69.24
आददीत बलिं चैव प्रजाभ्यः कुरुनन्दन
षड्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये
Adadita balim chaiva prajabhyah kurunandana
Shadbhagamamitapragyastasamevabhiguptaye
69.25
दशधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव च
तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै
Dashadharmagatebhyo yadvasu bahvalpameva cha
Tannadadita sahasa pauranam rakshanaya vai
69.26
यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः
भक्तिश्चैषां प्रकर्तव्या व्यवहारे प्रदर्शिते
Yatha putrastatha paura drashtavyaste na sanshayah
Bhaktishchaisham prakartavya vyavahare pradarshite
69.27
सुतं च स्थापयेद्राजा प्राज्ञं सर्वार्थदर्शिनम्
व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं व्यवस्थितम्
Sutam cha sthapayedraja pragyam sarvarthadarshinam
Vyavahareshu satatam tatra rajyam vyavasthitam
69.28
आकरे लवणे शुल्के तरे नागवने तथा
न्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान्
Akare lavane shulke tare nagavane tatha
Nyasedamatyannripatih svaptanva purushanhitan
69.29
सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात्
नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मे प्रशस्यते
Samyagdandadharo nityam raja dharmamavapnuyat
Nripasya satatam dandah samyagdharme prashasyate
69.30
वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत्
दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत
Vedavedangavitpragyah sutapasvi nripo bhavet
Danashilashcha satatam yagyashilashcha bharata
69.31
एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराः
क्रियालोपे तु नृपतेः कुतः स्वर्गः कुतो यशः
Ete gunah samastah syurnripasya satatam sthirah
Kriyalope tu nripateh kutah svargah kuto yashah
69.32
यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा
त्रिधा त्वाक्रन्द्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत्
Yada tu pidito raja bhavedragya baliyasa
Tridha tvakrandya mitrani vidhanamupakalpayet
69.33
घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि
प्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि
Ghoshannyaseta margeshu gramanutthapayedapi
Praveshayechcha tansarvanshakhanagarakeshvapi
69.34
ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत्
धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः
Ye guptashchaiva durgashcha deshasteshu praveshayet
Dhanino balamukhyanshcha santvayitva punah punah
69.35
सस्याभिहारं कुर्याच्च स्वयमेव नराधिपः
असंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम्
Sasyabhiharam kuryachcha svayameva naradhipah
Asambhave praveshasya dahayedagnina bhrisham
69.36
क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान्
विनाशयेद्वा सर्वस्वं बलेनाथ स्वकेन वै
Kshetrastheshu cha sasyeshu shatrorupajapennaran
Vinashayedva sarvasvam balenatha svakena vai
69.37
नदीषु मार्गेषु सदा संक्रमानवसादयेत्
जलं निस्रावयेत्सर्वमनिस्राव्यं च दूषयेत्
Nadishu margeshu sada sankramanavasadayet
Jalam nisravayetsarvamanisravyam cha dushayet
69.38
तदात्वेनायतीभिश्च विवदन्भूम्यनन्तरम्
प्रतीघातः परस्याजौ मित्रकालेऽप्युपस्थिते
Tadatvenayatibhishcha vivadanbhumyanantaram
Pratighatah parasyajau mitrakalepyupasthite
69.39
दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत्
सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत्
Durganam chabhito raja mulachchhedam prakarayet
Sarvesham kshudravrikshanam chaityavrikshanvivarjayet
69.40
प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखाः प्रच्छेदयेत्तथा
चैत्यानां सर्वथा वर्ज्यमपि पत्रस्य पातनम्
Pravriddhanam cha vrikshanam shakhah prachchhedayettatha
Chaityanam sarvatha varjyamapi patrasya patanam
69.41
प्रकण्ठीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तथा
आपूरयेच्च परिखाः स्थाणुनक्रझषाकुलाः
Prakanthih karayetsamyagakashajananistatha
Apurayechcha parikhah sthanunakrajhashakulah
69.42
कडङ्गद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थे पुरस्य ह
तेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत्
Kadangadvarakani syuruchchhvasarthe purasya ha
Tesham cha dvaravadguptih karya sarvatmana bhavet
69.43
द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदा
आरोपयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत्
Dvareshu cha gurunyeva yantrani sthapayetsada
Aropayechchhataghnishcha svadhinani cha karayet
69.44
काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत्
संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वं पयोर्थिभिः
Kashthani chabhiharyani tatha kupanshcha khanayet
Sanshodhayettatha kupankritanpurvam payorthibhih
69.45
तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनापि प्रलेपयेत्
निर्हरेच्च तृणं मासे चैत्रे वह्निभयात्पुरः
Trinachchhannani veshmani pankenapi pralepayet
Nirharechcha trinam mase chaitre vahnibhayatpurah
69.46
नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः
न दिवाग्निर्ज्वलेद्गेहे वर्जयित्वाग्निहोत्रिकम्
Naktameva cha bhaktani pachayeta naradhipah
Na divagnirjvaledgehe varjayitvagnihotrikam
69.47
कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः समाहितः
गृहाणि च प्रविश्याथ विधेयः स्याद्धुताशनः
Karmararishtashalasu jvaledagnih samahitah
Grihani cha pravishyatha vidheyah syaddhutashanah
69.48
महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत्
प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य वै
Mahadandashcha tasya syadyasyagnirvai diva bhavet
Praghoshayedathaivam cha rakshanartham purasya vai
69.49
भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्षीबोन्मत्तान्कुशीलवान्
बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि तेऽन्यथा
Bhikshukanshchakrikanshchaiva kshibonmattankushilavan
Bahyankuryannarashreshtha doshaya syurhi tenyatha
69.50
चत्वरेषु च तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च
यथार्हवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः
Chatvareshu cha tirtheshu sabhasvavasatheshu cha
Yatharhavarnam pranidhim kuryatsarvatra parthivah
69.51
विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः
प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत्
Vishalanrajamarganshcha karayeta naradhipah
Prapashcha vipanishchaiva yathoddesham samadishet
69.52
भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशः
अश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च
Bhandagarayudhagarandhanyagaranshcha sarvashah
Ashvagarangajagaranbaladhikaranani cha
69.53
परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीः संकटानि च
न जातु कश्चित्पश्येत्तु गुह्यमेतद्युधिष्ठिर
Parikhashchaiva kauravya pratolih sankatani cha
Na jatu kashchitpashyettu guhyametadyudhishthira
69.54
अथ संनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितः
तैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः
Atha sannichayam kuryadraja parabalarditah
Tailam madhu ghritam sasyamaushadhani cha sarvashah
69.55
अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरपर्णिनाम्
यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान्
Angarakushamunjanam palashasharaparninam
Yavasendhanadigdhanam karayeta cha sanchayan
69.56
आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासवर्मणाम्
संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः
Ayudhanam cha sarvesham shaktyrishtiprasavarmanam
Sanchayanevamadinam karayeta naradhipah
69.57
औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च
चतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषतः
Aushadhani cha sarvani mulani cha phalani cha
Chaturvidhanshcha vaidyanvai sangrihniyadvisheshatah
69.58
नटाश्च नर्तकाश्चैव मल्ला मायाविनस्तथा
शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः
Natashcha nartakashchaiva malla mayavinastatha
Shobhayeyuh puravaram modayeyushcha sarvashah
69.59
यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतो वापि मन्त्रितः
पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान्
Yatah shanka bhavechchapi bhrityato vapi mantritah
Paurebhyo nripatervapi svadhinankarayeta tan
69.60
कृते कर्मणि राजेन्द्र पूजयेद्धनसंचयैः
मानेन च यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च
Krite karmani rajendra pujayeddhanasanchayaih
Manena cha yatharhena santvena vividhena cha
69.61
निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन
गतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रेषु दर्शितम्
Nirvedayitva tu param hatva va kurunandana
Gatanrinyo bhavedraja yatha shastreshu darshitam
69.62
राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चापि निबोध मे
आत्मामात्यश्च कोशश्च दण्डो मित्राणि चैव हि
Ragya saptaiva rakshyani tani chapi nibodha me
Atmamatyashcha koshashcha dando mitrani chaiva hi
69.63
तथा जनपदश्चैव पुरं च कुरुनन्दन
एतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः
Tatha janapadashchaiva puram cha kurunandana
Etatsaptatmakam rajyam paripalyam prayatnatah
69.64
षाड्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गमपरं तथा
यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुनक्ति महीमिमाम्
Shadgunyam cha trivargam cha trivargamaparam tatha
Yo vetti purushavyaghra sa bhunakti mahimimam
69.65
षाड्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर
संधायासनमित्येव यात्रासंधानमेव च
Shadgunyamiti yatproktam tannibodha yudhishthira
Sandhayasanamityeva yatrasandhanameva cha
69.66
विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य च
द्वैधीभावस्तथान्येषां संश्रयोऽथ परस्य च
Vigrihyasanamityeva yatram samparigrihya cha
Dvaidhibhavastathanyesham sanshrayotha parasya cha
69.67
त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गमपरं तथा
Trivargashchapi yah proktastamihaikamanah shrinu
Kshayah sthanam cha vriddhishcha trivargamaparam tatha
69.68
धर्मश्चार्थश्च कामश्च सेवितव्योऽथ कालतः
धर्मेण हि महीपालश्चिरं पालयते महीम्
Dharmashcharthashcha kamashcha sevitavyotha kalatah
Dharmena hi mahipalashchiram palayate mahim
69.69
अस्मिन्नर्थे च यौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम्
यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि
Asminnarthe cha yau shlokau gitavangirasa svayam
Yadaviputra bhadram te shrotumarhasi tavapi
69.70
कृत्वा सर्वाणि कार्याणि सम्यक्संपाल्य मेदिनीम्
पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते
Kritva sarvani karyani samyaksampalya medinim
Palayitva tatha pauranparatra sukhamedhate
69.71
किं तस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याध्वरैरपि
अपालिताः प्रजा यस्य सर्वा धर्मविनाकृताः
Kim tasya tapasa ragyah kim cha tasyadhvarairapi
Apalitah praja yasya sarva dharmavinakritah