UtshovChapter 68
68.1
युधिष्ठिर उवाच
किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ
मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Kimahurdaivatam vipra rajanam bharatarshabha
Manushyanamadhipatim tanme bruhi pitamaha
68.2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Brihaspatim vasumana yatha paprachchha bharata
68.3
राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः
महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञो बृहस्पतिम्
Raja vasumana nama kausalyo dhimatam varah
Maharshim paripaprachchha kritapragyo brihaspatim
68.4
सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतेः
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम्
Sarvam vainayikam kritva vinayagyo brihaspateh
Dakshinanantaro bhutva pranamya vidhipurvakam
68.5
विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः
प्रजानां हितमन्विच्छन्धर्ममूलं विशां पते
Vidhim paprachchha rajyasya sarvabhutahite ratah
Prajanam hitamanvichchhandharmamulam visham pate
68.6
केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन च
कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमत्यन्तमाप्नुयुः
Kena bhutani vardhante kshayam gachchhanti kena cha
Kamarchanto mahapragya sukhamatyantamapnuyuh
68.7
इति पृष्टो महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा
राजसत्कारमव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः
Iti prishto maharagya kausalyenamitaujasa
Rajasatkaramavyagrah shashansasmai brihaspatih
68.8
राजमूलो महाराज धर्मो लोकस्य लक्ष्यते
प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम्
Rajamulo maharaja dharmo lokasya lakshyate
Praja rajabhayadeva na khadanti parasparam
68.9
राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम्
प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते
Raja hyevakhilam lokam samudirnam samutsukam
Prasadayati dharmena prasadya cha virajate
68.10
यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः
अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम्
Yatha hyanudaye rajanbhutani shashisuryayoh
Andhe tamasi majjeyurapashyantah parasparam
68.11
यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहंगमाः
विहरेयुर्यथाकाममभिसृत्य पुनः पुनः
Yatha hyanudake matsya nirakrande vihangamah
Vihareyuryathakamamabhisritya punah punah
68.12
विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम्
अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः
Vimathyatikrameranshcha vishahyapi parasparam
Abhavamachirenaiva gachchheyurnatra sanshayah
68.13
एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः
अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा
Evameva vina ragya vinashyeyurimah prajah
Andhe tamasi majjeyuragopah pashavo yatha
68.14
हरेयुर्बलवन्तो हि दुर्बलानां परिग्रहान्
हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत्
Hareyurbalavanto hi durbalanam parigrahan
Hanyurvyayachchhamananshcha yadi raja na palayet
68.15
यानं वस्त्रमलंकारान्रत्नानि विविधानि च
हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत्
Yanam vastramalankaranratnani vividhani cha
Hareyuh sahasa papa yadi raja na palayet
68.16
ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्संपरिग्रहः
विश्वलोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत्
Mamedamiti lokesminna bhavetsamparigrahah
Vishvalopah pravarteta yadi raja na palayet
68.17
मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम्
क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत्
Mataram pitaram vriddhamacharyamatithim gurum
Klishniyurapi hinsyurva yadi raja na palayet
68.18
पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु
अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत्
Patedbahuvidham shastram bahudha dharmacharishu
Adharmah pragrihitah syadyadi raja na palayet
68.19
वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत्
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत्
Vadhabandhapariklesho nityamarthavatam bhavet
Mamatvam cha na vindeyuryadi raja na palayet
68.20
अन्तश्चाकाशमेव स्याल्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत्
पतेच्च नरकं घोरं यदि राजा न पालयेत्
Antashchakashameva syallokoyam dasyusadbhavet
Patechcha narakam ghoram yadi raja na palayet
68.21
न योनिपोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः
मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत्
Na yoniposho varteta na krishirna vanikpathah
Majjeddharmastrayi na syadyadi raja na palayet
68.22
न यज्ञाः संप्रवर्तेरन्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः
न विवाहाः समाजा वा यदि राजा न पालयेत्
Na yagyah sampravarteranvidhivatsvaptadakshinah
Na vivahah samaja va yadi raja na palayet
68.23
न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः
घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत्
Na vrishah sampravarteranna mathyeranshcha gargarah
Ghoshah pranasham gachchheyuryadi raja na palayet
68.24
त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम्
क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत्
Trastamudvignahridayam hahabhutamachetanam
Kshanena vinashetsarvam yadi raja na palayet
68.25
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत्
Na sanvatsarasatrani tishtheyurakutobhayah
Vidhivaddakshinavanti yadi raja na palayet
68.26
ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयेरंस्तपस्विनः
विद्यास्नातास्तपःस्नाता यदि राजा न पालयेत्
Brahmanashchaturo vedannadhiyeranstapasvinah
Vidyasnatastapahsnata yadi raja na palayet
68.27
हस्तो हस्तं स मुष्णीयाद्भिद्येरन्सर्वसेतवः
भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत्
Hasto hastam sa mushniyadbhidyeransarvasetavah
Bhayartam vidravetsarvam yadi raja na palayet
68.28
न लभेद्धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतो जनः
कर्ता स्वेच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत्
Na labheddharmasanshlesham hataviprahato janah
Karta svechchhendriyo gachchhedyadi raja na palayet
68.29
अनयाः संप्रवर्तेरन्भवेद्वै वर्णसंकरः
दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत्
Anayah sampravarteranbhavedvai varnasankarah
Durbhikshamavishedrashtram yadi raja na palayet
68.30
विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः
Vivritya hi yathakamam grihadvarani sherate
Manushya rakshita ragya samantadakutobhayah
68.31
नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो हस्तस्य लङ्घनम्
यदि राजा मनुष्येषु त्राता भवति धार्मिकः
Nakrushtam sahate kashchitkuto hastasya langhanam
Yadi raja manushyeshu trata bhavati dharmikah
68.32
स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालंकारभूषिताः
निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः
Striyashchapurusha margam sarvalankarabhushitah
Nirbhayah pratipadyante yada rakshati bhumipah
68.33
धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम्
अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः
Dharmameva prapadyante na hinsanti parasparam
Anugrihnanti chanyonyam yada rakshati bhumipah
68.34
यजन्ते च त्रयो वर्णा महायज्ञैः पृथग्विधैः
युक्ताश्चाधीयते शास्त्रं यदा रक्षति भूमिपः
Yajante cha trayo varna mahayagyaih prithagvidhaih
Yuktashchadhiyate shastram yada rakshati bhumipah
68.35
वार्तामूलो ह्ययं लोकस्त्रय्या वै धार्यते सदा
तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः
Vartamulo hyayam lokastrayya vai dharyate sada
Tatsarvam vartate samyagyada rakshati bhumipah
68.36
यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः
महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदति
Yada raja dhuram shreshthamadaya vahati prajah
Mahata balayogena tada lokah prasidati
68.37
यस्याभावे च भूतानामभावः स्यात्समन्ततः
भावे च भावो नित्यः स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत्
Yasyabhave cha bhutanamabhavah syatsamantatah
Bhave cha bhavo nityah syatkastam na pratipujayet
68.38
तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम्
तिष्ठेत्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकौ हि यो जयेत्
Tasya yo vahate bharam sarvalokasukhavaham
Tishthetpriyahite ragya ubhau lokau hi yo jayet
68.39
यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाप्यनुचिन्तयेत्
असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं पतेत्
Yastasya purushah papam manasapyanuchintayet
Asanshayamiha klishtah pretyapi narakam patet
68.40
न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति
Na hi jatvavamantavyo manushya iti bhumipah
Mahati devata hyesha nararupena tishthati
68.41
कुरुते पञ्च रूपाणि कालयुक्तानि यः सदा
भवत्यग्निस्तथादित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः
Kurute pancha rupani kalayuktani yah sada
Bhavatyagnistathadityo mrityurvaishravano yamah
68.42
यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः
Yada hyasidatah papandahatyugrena tejasa
Mithyopacharito raja tada bhavati pavakah
68.43
यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः
Yada pashyati charena sarvabhutani bhumipah
Kshemam cha kritva vrajati tada bhavati bhaskarah
68.44
अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान्
सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोऽन्तकः
Ashuchinshcha yada kruddhah kshinoti shatasho naran
Saputrapautransamatyanstada bhavati sontakah
68.45
यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छति
धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा
Yada tvadharmikansarvanstikshnairdandairniyachchhati
Dharmikanshchanugrihnati bhavatyatha yamastada
68.46
यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः
आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणाम्
Yada tu dhanadharabhistarpayatyupakarinah
Achchhinatti cha ratnani vividhanyapakarinam
68.47
श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति
तदा वैश्रवणो राजँल्लोके भवति भूमिपः
Shriyam dadati kasmaichitkasmachchidapakarshati
Tada vaishravano rajanlloke bhavati bhumipah
68.48
नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा
धर्म्यमाकाङ्क्षता लाभमीश्वरस्यानसूयता
Nasyapavade sthatavyam dakshenaklishtakarmana
Dharmyamakankshata labhamishvarasyanasuyata
68.49
न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात्
पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत्
Na hi ragyah pratipani kurvansukhamavapnuyat
Putro bhrata vayasyo va yadyapyatmasamo bhavet
68.50
कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः
न तु राज्ञाभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते
Kuryatkrishnagatih shesham jvalitonilasarathih
Na tu ragyabhipannasya shesham kvachana vidyate
68.51
तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत्
मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः
Tasya sarvani rakshyani duratah parivarjayet
Mrityoriva jugupseta rajasvaharanannarah
68.52
नश्येदभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन्
आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान्
Nashyedabhimrishansadyo mrigah kutamiva sprishan
Atmasvamiva sanrakshedrajasvamiha buddhiman
68.53
महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः
पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः
Mahantam narakam ghoramapratishthamachetasah
Patanti chiraratraya rajavittapaharinah
68.54
राजा भोजो विराट्सम्राट्क्षत्रियो भूपतिर्नृपः
य एवं स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमिच्छति
Raja bhojo viratsamratkshatriyo bhupatirnripah
Ya evam stuyate shabdaih kastam narchitumichchhati
68.55
तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः
मेधावी स्मृतिमान्दक्षः संश्रयेत महीपतिम्
Tasmadbubhushurniyato jitatma sanyatendriyah
Medhavi smritimandakshah sanshrayeta mahipatim
68.56
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम्
धर्मनित्यं स्थितं स्थित्यां मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः
Kritagyam pragyamakshudram dridhabhaktim jitendriyam
Dharmanityam sthitam sthityam mantrinam pujayennripah
68.57
दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम्
शूरमक्षुद्रकर्माणं निषिद्धजनमाश्रयेत्
Dridhabhaktim kritapragyam dharmagyam sanyatendriyam
Shuramakshudrakarmanam nishiddhajanamashrayet
68.58
राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति; राजा कृशं बृंहयते मनुष्यम्
राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि; राजाभ्युपेतं सुखिनं करोति
Raja pragalbham purusham karoti; raja krisham brinhayate manushyam
Rajabhipannasya kutah sukhani; rajabhyupetam sukhinam karoti
68.59
राजा प्रजानां हृदयं गरीयो; गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च
यमाश्रिता लोकमिमं परं च; जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्रम्
Raja prajanam hridayam gariyo; gatih pratishtha sukhamuttamam cha
Yamashrita lokamimam param cha; jayanti samyakpurusha narendram
68.60
नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं; दमेन सत्येन च सौहृदेन
महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशा;स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति सत्कृतम्
Naradhipashchapyanushishya medinim; damena satyena cha sauhridena
Mahadbhirishtva kratubhirmahayasha;strivishtape sthanamupaiti satkritam
68.61
स एवमुक्तो गुरुणा कौसल्यो राजसत्तमः
प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजानां परिपालनम्
Sa evamukto guruna kausalyo rajasattamah
Prayatnatkritavanvirah prajanam paripalanam