UtshovChapter 60
60.1
वैशंपायन उवाच
ततः पुनः स गाङ्गेयमभिवाद्य पितामहम्
प्राञ्जलिर्नियतो भूत्वा पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः
Vaishampayana uvacha
Tatah punah sa gangeyamabhivadya pitamaham
Pranjalirniyato bhutva paryaprichchhadyudhishthirah
60.2
के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक्
चतुर्णामाश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः
Ke dharmah sarvavarnanam chaturvarnyasya ke prithak
Chaturnamashramanam cha rajadharmashcha ke matah
60.3
केन स्विद्वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते
केन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ
Kena svidvardhate rashtram raja kena vivardhate
Kena paurashcha bhrityashcha vardhante bharatarshabha
60.4
कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान्मन्त्रिणस्तथा
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्कीदृशान्वर्जयेन्नृपः
Kosham dandam cha durgam cha sahayanmantrinastatha
Ritvikpurohitacharyankidrishanvarjayennripah
60.5
केषु विश्वसितव्यं स्याद्राज्ञां कस्यांचिदापदि
कुतो वात्मा दृढो रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह
Keshu vishvasitavyam syadragyam kasyanchidapadi
Kuto vatma dridho rakshyastanme bruhi pitamaha
60.6
भीष्म उवाच
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्
Bhishma uvacha
Namo dharmaya mahate namah krishnaya vedhase
Brahmanebhyo namaskritva dharmanvakshyami shashvatan
60.7
अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा
प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च
Akrodhah satyavachanam sanvibhagah kshama tatha
Prajanah sveshu dareshu shauchamadroha eva cha
60.8
आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः
ब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम्
Arjavam bhrityabharanam navaite sarvavarnikah
Brahmanasya tu yo dharmastam te vakshyami kevalam
60.9
दममेव महाराज धर्ममाहुः पुरातनम्
स्वाध्यायोऽध्यापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते
Damameva maharaja dharmamahuh puratanam
Svadhyayodhyapanam chaiva tatra karma samapyate
60.10
तं चेद्वित्तमुपागच्छेद्वर्तमानं स्वकर्मणि
अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम्
Tam chedvittamupagachchhedvartamanam svakarmani
Akurvanam vikarmani shantam pragyanatarpitam
60.11
कुर्वीतापत्यसंतानमथो दद्याद्यजेत च
संविभज्य हि भोक्तव्यं धनं सद्भिरितीष्यते
Kurvitapatyasantanamatho dadyadyajeta cha
Sanvibhajya hi bhoktavyam dhanam sadbhiritishyate
60.12
परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते
Parinishthitakaryastu svadhyayenaiva brahmanah
Kuryadanyanna va kuryanmaitro brahmana uchyate
60.13
क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत
दद्याद्राजा न याचेत यजेत न तु याजयेत्
Kshatriyasyapi yo dharmastam te vakshyami bharata
Dadyadraja na yacheta yajeta na tu yajayet
60.14
नाध्यापयेदधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत्
नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात्पराक्रमम्
Nadhyapayedadhiyita prajashcha paripalayet
Nityodyukto dasyuvadhe rane kuryatparakramam
60.15
ये च क्रतुभिरीजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाः
य एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः
Ye cha kratubhirijanah shrutavantashcha bhumipah
Ya evahavajetarasta esham lokajittamah
60.16
अविक्षतेन देहेन समराद्यो निवर्तते
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः
Avikshatena dehena samaradyo nivartate
Kshatriyo nasya tatkarma prashansanti puravidah
60.17
वधं हि क्षत्रबन्धूनां धर्ममाहुः प्रधानतः
नास्य कृत्यतमं किंचिदन्यद्दस्युनिबर्हणात्
Vadham hi kshatrabandhunam dharmamahuh pradhanatah
Nasya krityatamam kinchidanyaddasyunibarhanat
60.18
दानमध्ययनं यज्ञो योगः क्षेमो विधीयते
तस्माद्राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्ममीप्सता
Danamadhyayanam yagyo yogah kshemo vidhiyate
Tasmadragya visheshena yoddhavyam dharmamipsata
60.19
स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्य प्रजाः सर्वा महीपतिः
धर्मेण सर्वकृत्यानि समनिष्ठानि कारयेत्
Sveshu dharmeshvavasthapya prajah sarva mahipatih
Dharmena sarvakrityani samanishthani karayet
60.20
परिनिष्ठितकार्यः स्यान्नृपतिः परिपालनात्
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादैन्द्रो राजन्य उच्यते
Parinishthitakaryah syannripatih paripalanat
Kuryadanyanna va kuryadaindro rajanya uchyate
60.21
वैश्यस्यापीह यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत
दानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः
Vaishyasyapiha yo dharmastam te vakshyami bharata
Danamadhyayanam yagyah shauchena dhanasanchayah
60.22
पितृवत्पालयेद्वैश्यो युक्तः सर्वपशूनिह
विकर्म तद्भवेदन्यत्कर्म यद्यत्समाचरेत्
रक्षया स हि तेषां वै महत्सुखमवाप्नुयात्
Pitrivatpalayedvaishyo yuktah sarvapashuniha
Vikarma tadbhavedanyatkarma yadyatsamacharet
Rakshaya sa hi tesham vai mahatsukhamavapnuyat
60.23
प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून्
ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः
Prajapatirhi vaishyaya srishtva paridade pashun
Brahmanaya cha ragye cha sarvah paridade prajah
60.24
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्
षण्णामेकां पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत्
Tasya vrittim pravakshyami yachcha tasyopajivanam
Shannamekam pibeddhenum shatachcha mithunam haret
60.25
लये च सप्तमो भागस्तथा शृङ्गे कला खुरे
सस्यस्य सर्वबीजानामेषा सांवत्सरी भृतिः
Laye cha saptamo bhagastatha shringe kala khure
Sasyasya sarvabijanamesha sanvatsari bhritih
60.26
न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति
वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन
Na cha vaishyasya kamah syanna raksheyam pashuniti
Vaishye chechchhati nanyena rakshitavyah kathanchana
60.27
शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत
प्रजापतिर्हि वर्णानां दासं शूद्रमकल्पयत्
Shudrasyapi hi yo dharmastam te vakshyami bharata
Prajapatirhi varnanam dasam shudramakalpayat
60.28
तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते
तेषां शुश्रूषणाच्चैव महत्सुखमवाप्नुयात्
Tasmachchhudrasya varnanam paricharya vidhiyate
Tesham shushrushanachchaiva mahatsukhamavapnuyat
60.29
शूद्र एतान्परिचरेत्त्रीन्वर्णाननसूयकः
संचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन
Shudra etanparicharettrinvarnananasuyakah
Sanchayanshcha na kurvita jatu shudrah kathanchana
60.30
पापीयान्हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद्गरीयसः
राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः
Papiyanhi dhanam labdhva vashe kuryadgariyasah
Ragya va samanugyatah kamam kurvita dharmikah
60.31
तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम्
अवश्यभरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते
Tasya vrittim pravakshyami yachcha tasyopajivanam
Avashyabharaniyo hi varnanam shudra uchyate
60.32
छत्रं वेष्टनमौशीरमुपानद्व्यजनानि च
यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे
Chhatram veshtanamaushiramupanadvyajanani cha
Yatayamani deyani shudraya paricharine
60.33
अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिः
शूद्रायैव विधेयानि तस्य धर्मधनं हि तत्
Adharyani vishirnani vasanani dvijatibhih
Shudrayaiva vidheyani tasya dharmadhanam hi tat
60.34
यश्च कश्चिद्द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुराव्रजेत्
कल्प्यां तस्य तु तेनाहुर्वृत्तिं धर्मविदो जनाः
देयः पिण्डोऽनपेताय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ
Yashcha kashchiddvijatinam shudrah shushrushuravrajet
Kalpyam tasya tu tenahurvrittim dharmavido janah
Deyah pindonapetaya bhartavyau vriddhadurbalau
60.35
शूद्रेण च न हातव्यो भर्ता कस्यांचिदापदि
अतिरेकेण भर्तव्यो भर्ता द्रव्यपरिक्षये
न हि स्वमस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्यधनो ह्यसौ
Shudrena cha na hatavyo bharta kasyanchidapadi
Atirekena bhartavyo bharta dravyaparikshaye
Na hi svamasti shudrasya bhartriharyadhano hyasau
60.36
उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्त्रय्यैव भारत
स्वाहाकारनमस्कारौ मन्त्रः शूद्रे विधीयते
Uktastrayanam varnanam yagyastrayyaiva bharata
Svahakaranamaskarau mantrah shudre vidhiyate
60.37
ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर्यजेत व्रतवान्स्वयम्
पूर्णपात्रमयीमाहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम्
Tabhyam shudrah pakayagyairyajeta vratavansvayam
Purnapatramayimahuh pakayagyasya dakshinam
60.38
शूद्रः पैजवनो नाम सहस्राणां शतं ददौ
ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणामिति नः श्रुतम्
Shudrah paijavano nama sahasranam shatam dadau
Aindragnena vidhanena dakshinamiti nah shrutam
60.39
अतो हि सर्ववर्णानां श्रद्धायज्ञो विधीयते
दैवतं हि महच्छ्रद्धा पवित्रं यजतां च यत्
Ato hi sarvavarnanam shraddhayagyo vidhiyate
Daivatam hi mahachchhraddha pavitram yajatam cha yat
60.40
दैवतं परमं विप्राः स्वेन स्वेन परस्परम्
अयजन्निह सत्रैस्ते तैस्तैः कामैः सनातनैः
Daivatam paramam viprah svena svena parasparam
Ayajanniha satraiste taistaih kamaih sanatanaih
60.41
संसृष्टा ब्राह्मणैरेव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयः
देवानामपि ये देवा यद्ब्रूयुस्ते परं हि तत्
तस्माद्वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया
Sansrishta brahmanaireva trishu varneshu srishtayah
Devanamapi ye deva yadbruyuste param hi tat
Tasmadvarnaih sarvayagyah sansrijyante na kamyaya
60.42
ऋग्यजुःसामवित्पूज्यो नित्यं स्याद्देववद्द्विजः
अनृग्यजुरसामा तु प्राजापत्य उपद्रवः
Rigyajuhsamavitpujyo nityam syaddevavaddvijah
Anrigyajurasama tu prajapatya upadravah
60.43
यज्ञो मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत
नास्य यज्ञहनो देवा ईहन्ते नेतरे जनाः
तस्मात्सर्वेषु वर्णेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते
Yagyo manishaya tata sarvavarneshu bharata
Nasya yagyahano deva ihante netare janah
Tasmatsarveshu varneshu shraddhayagyo vidhiyate
60.44
स्वं दैवतं ब्राह्मणाः स्वेन नित्यं; परान्वर्णानयजन्नेवमासीत्
आरोचिता नः सुमहान्स धर्मः; सृष्टो ब्रह्मणा त्रिषु वर्णेषु दृष्टः
Svam daivatam brahmanah svena nityam; paranvarnanayajannevamasit
Arochita nah sumahansa dharmah; srishto brahmana trishu varneshu drishtah
60.45
तस्माद्वर्णा ऋजवो जातिधर्माः; संसृज्यन्ते तस्य विपाक एषः
एकं साम यजुरेकमृगेका; विप्रश्चैकोऽनिश्चयस्तेषु दृष्टः
Tasmadvarna rijavo jatidharmah; sansrijyante tasya vipaka eshah
Ekam sama yajurekamrigeka; viprashchaikonishchayasteshu drishtah
60.46
अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः
वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुमिच्छताम्
Atra gatha yagyagitah kirtayanti puravidah
Vaikhanasanam rajendra muninam yashtumichchhatam
60.47
उदितेऽनुदिते वापि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः
वह्निं जुहोति धर्मेण श्रद्धा वै कारणं महत्
Uditenudite vapi shraddadhano jitendriyah
Vahnim juhoti dharmena shraddha vai karanam mahat
60.48
यत्स्कन्नमस्य तत्पूर्वं यदस्कन्नं तदुत्तरम्
बहूनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च
Yatskannamasya tatpurvam yadaskannam taduttaram
Bahuni yagyarupani nanakarmaphalani cha
60.49
तानि यः संविजानाति ज्ञाननिश्चयनिश्चितः
द्विजातिः श्रद्धयोपेतः स यष्टुं पुरुषोऽर्हति
Tani yah sanvijanati gyananishchayanishchitah
Dvijatih shraddhayopetah sa yashtum purushorhati
60.50
स्तेनो वा यदि वा पापो यदि वा पापकृत्तमः
यष्टुमिच्छति यज्ञं यः साधुमेव वदन्ति तम्
Steno va yadi va papo yadi va papakrittamah
Yashtumichchhati yagyam yah sadhumeva vadanti tam
60.51
ऋषयस्तं प्रशंसन्ति साधु चैतदसंशयम्
सर्वथा सर्ववर्णैर्हि यष्टव्यमिति निश्चयः
न हि यज्ञसमं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते
Rishayastam prashansanti sadhu chaitadasanshayam
Sarvatha sarvavarnairhi yashtavyamiti nishchayah
Na hi yagyasamam kinchittrishu lokeshu vidyate
60.52
तस्माद्यष्टव्यमित्याहुः पुरुषेणानसूयता
श्रद्धापवित्रमाश्रित्य यथाशक्ति प्रयच्छता
Tasmadyashtavyamityahuh purushenanasuyata
Shraddhapavitramashritya yathashakti prayachchhata