UtshovChapter 61
61.1
भीष्म उवाच
आश्रमाणां महाबाहो शृणु सत्यपराक्रम
चतुर्णामिह वर्णानां कर्माणि च युधिष्ठिर
Bhishma uvacha
Ashramanam mahabaho shrinu satyaparakrama
Chaturnamiha varnanam karmani cha yudhishthira
61.2
वानप्रस्थं भैक्षचर्यां गार्हस्थ्यं च महाश्रमम्
ब्रह्मचर्याश्रमं प्राहुश्चतुर्थं ब्राह्मणैर्वृतम्
Vanaprastham bhaikshacharyam garhasthyam cha mahashramam
Brahmacharyashramam prahushchaturtham brahmanairvritam
61.3
जटाकरणसंस्कारं द्विजातित्वमवाप्य च
आधानादीनि कर्माणि प्राप्य वेदमधीत्य च
Jatakaranasanskaram dvijatitvamavapya cha
Adhanadini karmani prapya vedamadhitya cha
61.4
सदारो वाप्यदारो वा आत्मवान्संयतेन्द्रियः
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्कृतकृत्यो गृहाश्रमात्
Sadaro vapyadaro va atmavansanyatendriyah
Vanaprasthashramam gachchhetkritakrityo grihashramat
61.5
तत्रारण्यकशास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित्
ऊर्ध्वरेताः प्रजायित्वा गच्छत्यक्षरसात्मताम्
Tatraranyakashastrani samadhitya sa dharmavit
Urdhvaretah prajayitva gachchhatyaksharasatmatam
61.6
एतान्येव निमित्तानि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्
कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्नादौ विपश्चिता
Etanyeva nimittani muninamurdhvaretasam
Kartavyaniha viprena rajannadau vipashchita
61.7
चरितब्रह्मचर्यस्य ब्राह्मणस्य विशां पते
भैक्षचर्यास्वधीकारः प्रशस्त इह मोक्षिणः
Charitabrahmacharyasya brahmanasya visham pate
Bhaikshacharyasvadhikarah prashasta iha mokshinah
61.8
यत्रास्तमितशायी स्यान्निरग्निरनिकेतनः
यथोपलब्धजीवी स्यान्मुनिर्दान्तो जितेन्द्रियः
Yatrastamitashayi syanniragniraniketanah
Yathopalabdhajivi syanmunirdanto jitendriyah
61.9
निराशीः स्यात्सर्वसमो निर्भोगो निर्विकारवान्
विप्रः क्षेमाश्रमं प्राप्तो गच्छत्यक्षरसात्मताम्
Nirashih syatsarvasamo nirbhogo nirvikaravan
Viprah kshemashramam prapto gachchhatyaksharasatmatam
61.10
अधीत्य वेदान्कृतसर्वकृत्यः; संतानमुत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा
समाहितः प्रचरेद्दुश्चरं तं; गार्हस्थ्यधर्मं मुनिधर्मदृष्टम्
Adhitya vedankritasarvakrityah; santanamutpadya sukhani bhuktva
Samahitah prachareddushcharam tam; garhasthyadharmam munidharmadrishtam
61.11
स्वदारतुष्ट ऋतुकालगामी; नियोगसेवी नशठो नजिह्मः
मिताशनो देवपरः कृतज्ञः; सत्यो मृदुश्चानृशंसः क्षमावान्
Svadaratushta ritukalagami; niyogasevi nashatho najihmah
Mitashano devaparah kritagyah; satyo mridushchanrishansah kshamavan
61.12
दान्तो विधेयो हव्यकव्येऽप्रमत्तो; अन्नस्य दाता सततं द्विजेभ्यः
अमत्सरी सर्वलिङ्गिप्रदाता; वैताननित्यश्च गृहाश्रमी स्यात्
Danto vidheyo havyakavyepramatto; annasya data satatam dvijebhyah
Amatsari sarvalingipradata; vaitananityashcha grihashrami syat
61.13
अथात्र नारायणगीतमाहु;र्महर्षयस्तात महानुभावाः
महार्थमत्यर्थतपःप्रयुक्तं; तदुच्यमानं हि मया निबोध
Athatra narayanagitamahu;rmaharshayastata mahanubhavah
Maharthamatyarthatapahprayuktam; taduchyamanam hi maya nibodha
61.14
सत्यार्जवं चातिथिपूजनं च; धर्मस्तथार्थश्च रतिश्च दारे
निषेवितव्यानि सुखानि लोके; ह्यस्मिन्परे चैव मतं ममैतत्
Satyarjavam chatithipujanam cha; dharmastatharthashcha ratishcha dare
Nishevitavyani sukhani loke; hyasminpare chaiva matam mamaitat
61.15
भरणं पुत्रदाराणां वेदानां पारणं तथा
सतां तमाश्रमं श्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः
Bharanam putradaranam vedanam paranam tatha
Satam tamashramam shreshtham vadanti paramarshayah
61.16
एवं हि यो ब्राह्मणो यज्ञशीलो; गार्हस्थ्यमध्यावसते यथावत्
गृहस्थवृत्तिं प्रविशोध्य सम्य;क्स्वर्गे विशुद्धं फलमाप्नुते सः
Evam hi yo brahmano yagyashilo; garhasthyamadhyavasate yathavat
Grihasthavrittim pravishodhya samya;ksvarge vishuddham phalamapnute sah
61.17
तस्य देहपरित्यागादिष्टाः कामाक्षया मताः
आनन्त्यायोपतिष्ठन्ति सर्वतोक्षिशिरोमुखाः
Tasya dehaparityagadishtah kamakshaya matah
Anantyayopatishthanti sarvatokshishiromukhah
61.18
खादन्नेको जपन्नेकः सर्पन्नेको युधिष्ठिर
एकस्मिन्नेव आचार्ये शुश्रूषुर्मलपङ्कवान्
Khadanneko japannekah sarpanneko yudhishthira
Ekasminneva acharye shushrushurmalapankavan
61.19
ब्रह्मचारी व्रती नित्यं नित्यं दीक्षापरो वशी
अविचार्य तथा वेदं कृत्यं कुर्वन्वसेत्सदा
Brahmachari vrati nityam nityam dikshaparo vashi
Avicharya tatha vedam krityam kurvanvasetsada
61.20
शुश्रूषां सततं कुर्वन्गुरोः संप्रणमेत च
षट्कर्मस्वनिवृत्तश्च नप्रवृत्तश्च सर्वशः
Shushrusham satatam kurvanguroh sampranameta cha
Shatkarmasvanivrittashcha napravrittashcha sarvashah
61.21
न चरत्यधिकारेण सेवितं द्विषतो न च
एषोऽऽश्रमपदस्तात ब्रह्मचारिण इष्यते
Na charatyadhikarena sevitam dvishato na cha
Eshoshramapadastata brahmacharina ishyate