UtshovChapter 59
59.1
वैशंपायन उवाच
ततः काल्यं समुत्थाय कृतपौर्वाह्णिकक्रियाः
ययुस्ते नगराकारै रथैः पाण्डवयादवाः
Vaishampayana uvacha
Tatah kalyam samutthaya kritapaurvahnikakriyah
Yayuste nagarakarai rathaih pandavayadavah
59.2
प्रपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम्
सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम्
Prapadya cha kurukshetram bhishmamasadya chanagham
Sukham cha rajanim prishtva gangeyam rathinam varam
59.3
व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः
निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः
Vyasadinabhivadyarshinsarvaistaishchabhinanditah
Nishedurabhito bhishmam parivarya samantatah
59.4
ततो राजा महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्याभिवाद्य च
Tato raja mahateja dharmarajo yudhishthirah
Abravitpranjalirbhishmam pratipujyabhivadya cha
59.5
य एष राजा-राजेति शब्दश्चरति भारत
कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह
Ya esha raja-rajeti shabdashcharati bharata
Kathamesha samutpannastanme bruhi pitamaha
59.6
तुल्यपाणिशिरोग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः
तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठभुजोदरः
Tulyapanishirogrivastulyabuddhindriyatmakah
Tulyaduhkhasukhatma cha tulyaprishthabhujodarah
59.7
तुल्यशुक्रास्थिमज्जश्च तुल्यमांसासृगेव च
निःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान्
Tulyashukrasthimajjashcha tulyamansasrigeva cha
Nihshvasochchhvasatulyashcha tulyapranashariravan
59.8
समानजन्ममरणः समः सर्वगुणैर्नृणाम्
विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति
Samanajanmamaranah samah sarvagunairnrinam
Vishishtabuddhinshuranshcha kathamekodhitishthati
59.9
कथमेको महीं कृत्स्नां वीरशूरार्यसंकुलाम्
रक्षत्यपि च लोकोऽस्य प्रसादमभिवाञ्छति
Kathameko mahim kritsnam virashuraryasankulam
Rakshatyapi cha lokosya prasadamabhivanchhati
59.10
एकस्य च प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति
व्याकुलेनाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः
Ekasya cha prasadena kritsno lokah prasidati
Vyakulenakulah sarvo bhavatiti vinishchayah
59.11
एतदिच्छाम्यहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ
श्रोतुं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर
Etadichchhamyaham sarvam tattvena bharatarshabha
Shrotum tanme yathatattvam prabruhi vadatam vara
59.12
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति विशां पते
यदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति संनतिम्
Naitatkaranamalpam hi bhavishyati visham pate
Yadekasminjagatsarvam devavadyati sannatim
59.13
भीष्म उवाच
नियतस्त्वं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वमशेषतः
यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत्
Bhishma uvacha
Niyatastvam narashreshtha shrinu sarvamasheshatah
Yatha rajyam samutpannamadau kritayugebhavat
59.14
नैव राज्यं न राजासीन्न दण्डो न च दाण्डिकः
धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम्
Naiva rajyam na rajasinna dando na cha dandikah
Dharmenaiva prajah sarva rakshanti cha parasparam
59.15
पालयानास्तथान्योन्यं नरा धर्मेण भारत
खेदं परममाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत्
Palayanastathanyonyam nara dharmena bharata
Khedam paramamajagmustatastanmoha avishat
59.16
ते मोहवशमापन्ना मानवा मनुजर्षभ
प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत्
Te mohavashamapanna manava manujarshabha
Pratipattivimohachcha dharmasteshamaninashat
59.17
नष्टायां प्रतिपत्तौ तु मोहवश्या नरास्तदा
लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भारतसत्तम
Nashtayam pratipattau tu mohavashya narastada
Lobhasya vashamapannah sarve bharatasattama
59.18
अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः
कामो नामापरस्तत्र समपद्यत वै प्रभो
Apraptasyabhimarsham tu kurvanto manujastatah
Kamo namaparastatra samapadyata vai prabho
59.19
तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नाम समस्पृशत्
रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर
Tanstu kamavasham praptanrago nama samasprishat
Raktashcha nabhyajananta karyakaryam yudhishthira
59.20
अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च
भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन्
Agamyagamanam chaiva vachyavachyam tathaiva cha
Bhakshyabhakshyam cha rajendra doshadosham cha natyajan
59.21
विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश ह
नाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत्
Viplute naralokesminstato brahma nanasha ha
Nashachcha brahmano rajandharmo nashamathagamat
59.22
नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन्
ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः
Nashte brahmani dharme cha devastrasamathagaman
Te trasta narashardula brahmanam sharanam yayuh
59.23
प्रपद्य भगवन्तं ते देवा लोकपितामहम्
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखशोकभयार्दिताः
Prapadya bhagavantam te deva lokapitamaham
Uchuh pranjalayah sarve duhkhashokabhayarditah
59.24
भगवन्नरलोकस्थं नष्टं ब्रह्म सनातनम्
लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयमाविशत्
Bhagavannaralokastham nashtam brahma sanatanam
Lobhamohadibhirbhavaistato no bhayamavishat
59.25
ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मोऽप्यनशदीश्वर
ततः स्म समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वर
Brahmanashcha pranashena dharmopyanashadishvara
Tatah sma samatam yata martyaistribhuvaneshvara
59.26
अधो हि वर्षमस्माकं मर्त्यास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः
क्रियाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशयम्
Adho hi varshamasmakam martyasturdhvapravarshinah
Kriyavyuparamattesham tatogachchhama sanshayam
59.27
अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामह
त्वत्प्रभावसमुत्थोऽसौ प्रभावो नो विनश्यति
Atra nihshreyasam yannastaddhyayasva pitamaha
Tvatprabhavasamutthosau prabhavo no vinashyati
59.28
तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततः
श्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामि व्येतु वो भीः सुरर्षभाः
Tanuvacha suransarvansvayambhurbhagavanstatah
Shreyoham chintayishyami vyetu vo bhih surarshabhah
59.29
ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम्
यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः
Tatodhyayasahasranam shatam chakre svabuddhijam
Yatra dharmastathaivarthah kamashchaivanuvarnitah
59.30
त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वयंभुवा
चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गणः
Trivarga iti vikhyato gana esha svayambhuva
Chaturtho moksha ityeva prithagarthah prithagganah
59.31
मोक्षस्यापि त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्त्वं रजस्तमः
स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः
Mokshasyapi trivargonyah proktah sattvam rajastamah
Sthanam vriddhih kshayashchaiva trivargashchaiva dandajah
59.32
आत्मा देशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव च
सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः
Atma deshashcha kalashchapyupayah krityameva cha
Sahayah karanam chaiva shadvargo nitijah smritah
59.33
त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ
दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः
Trayi chanvikshiki chaiva varta cha bharatarshabha
Dandanitishcha vipula vidyastatra nidarshitah
59.34
अमात्यरक्षाप्रणिधी राजपुत्रस्य रक्षणम्
चारश्च विविधोपायः प्रणिधिश्च पृथग्विधः
Amatyarakshapranidhi rajaputrasya rakshanam
Charashcha vividhopayah pranidhishcha prithagvidhah
59.35
साम चोपप्रदानं च भेदो दण्डश्च पाण्डव
उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता
Sama chopapradanam cha bhedo dandashcha pandava
Upeksha panchami chatra kartsnyena samudahrita
59.36
मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नस्तथा भेदार्थ एव च
विभ्रंशश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम्
Mantrashcha varnitah kritsnastatha bhedartha eva cha
Vibhranshashchaiva mantrasya siddhyasiddhyoshcha yatphalam
59.37
संधिश्च विविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः
भयसत्कारवित्ताख्यः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः
Sandhishcha vividhabhikhyo hino madhyastathottamah
Bhayasatkaravittakhyah kartsnyena parivarnitah
59.38
यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः
विजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह
Yatrakalashcha chatvarastrivargasya cha vistarah
Vijayo dharmayuktashcha tatharthavijayashcha ha
59.39
आसुरश्चैव विजयस्तथा कार्त्स्न्येन वर्णितः
लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम्
Asurashchaiva vijayastatha kartsnyena varnitah
Lakshanam panchavargasya trividham chatra varnitam
59.40
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽथ परिशब्दितः
प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यस्तु बहुविस्तरः
Prakashashchaprakashashcha dandotha parishabditah
Prakashoshtavidhastatra guhyastu bahuvistarah
59.41
रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव
विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिकाः पथि चाष्टकम्
Ratha naga hayashchaiva padatashchaiva pandava
Vishtirnavashcharashchaiva deshikah pathi chashtakam
59.42
अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु
जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः
Anganyetani kauravya prakashani balasya tu
Jangamajangamashchoktashchurnayoga vishadayah
59.43
स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः
अरिर्मित्रमुदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः
Sparshe chabhyavaharye chapyupanshurvividhah smritah
Arirmitramudasina ityetepyanuvarnitah
59.44
कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च ह
आत्मरक्षणमाश्वासः स्पशानां चान्ववेक्षणम्
Kritsna margagunashchaiva tatha bhumigunashcha ha
Atmarakshanamashvasah spashanam chanvavekshanam
59.45
कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम्
व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम्
Kalpana vividhashchapi nrinagarathavajinam
Vyuhashcha vividhabhikhya vichitram yuddhakaushalam
59.46
उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायनम्
शस्त्राणां पायनज्ञानं तथैव भरतर्षभ
Utpatashcha nipatashcha suyuddham supalayanam
Shastranam payanagyanam tathaiva bharatarshabha
59.47
बलव्यसनमुक्तं च तथैव बलहर्षणम्
पीडनास्कन्दकालश्च भयकालश्च पाण्डव
Balavyasanamuktam cha tathaiva balaharshanam
Pidanaskandakalashcha bhayakalashcha pandava
59.48
तथा खातविधानं च योगसंचार एव च
चौराटव्यबलैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम्
Tatha khatavidhanam cha yogasanchara eva cha
Chauratavyabalaishchograih pararashtrasya pidanam
59.49
अग्निदैर्गरदैश्चैव प्रतिरूपकचारकैः
श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च
Agnidairgaradaishchaiva pratirupakacharakaih
Shrenimukhyopajapena virudhashchhedanena cha
59.50
दूषणेन च नागानामाशङ्काजननेन च
आरोधनेन भक्तस्य पथश्चोपार्जनेन च
Dushanena cha naganamashankajananena cha
Arodhanena bhaktasya pathashchoparjanena cha
59.51
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमञ्जसम्
दूतसामर्थ्ययोगश्च राष्ट्रस्य च विवर्धनम्
Saptangasya cha rajyasya hrasavriddhisamanjasam
Dutasamarthyayogashcha rashtrasya cha vivardhanam
59.52
अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक्चोक्तं प्रपञ्चनम्
अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम्
Arimadhyasthamitranam samyakchoktam prapanchanam
Avamardah pratighatastathaiva cha baliyasam
59.53
व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम्
शमो व्यायामयोगश्च योगो द्रव्यस्य संचयः
Vyavaharah susukshmashcha tatha kantakashodhanam
Shamo vyayamayogashcha yogo dravyasya sanchayah
59.54
अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम्
अर्थकाले प्रदानं च व्यसनेष्वप्रसङ्गिता
Abhritanam cha bharanam bhritanam chanvavekshanam
Arthakale pradanam cha vyasaneshvaprasangita
59.55
तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च ये
कारणस्य च कर्तुश्च गुणदोषास्तथैव च
Tatha rajagunashchaiva senapatigunashcha ye
Karanasya cha kartushcha gunadoshastathaiva cha
59.56
दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुजीविनाम्
शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम्
Dushtengitam cha vividham vrittishchaivanujivinam
Shankitatvam cha sarvasya pramadasya cha varjanam
59.57
अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम्
प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तथा
Alabdhalipsa labdhasya tathaiva cha vivardhanam
Pradanam cha vivriddhasya patrebhyo vidhivattatha
59.58
विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थमर्थार्थं कामहेतुना
चतुर्थो व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितः
Visargorthasya dharmarthamarthartham kamahetuna
Chaturtho vyasanaghate tathaivatranuvarnitah
59.59
क्रोधजानि तथोग्राणि कामजानि तथैव च
दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह
Krodhajani tathograni kamajani tathaiva cha
Dashoktani kurushreshtha vyasananyatra chaiva ha
59.60
मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ
कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा
Mrigayakshastatha panam striyashcha bharatarshabha
Kamajanyahuracharyah proktaniha svayambhuva
59.61
वाक्पारुष्यं तथोग्रत्वं दण्डपारुष्यमेव च
आत्मनो निग्रहस्त्यागोऽथार्थदूषणमेव च
Vakparushyam tathogratvam dandaparushyameva cha
Atmano nigrahastyagotharthadushanameva cha
59.62
यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताः
अवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम्
Yantrani vividhanyeva kriyastesham cha varnitah
Avamardah pratighatah ketananam cha bhanjanam
59.63
चैत्यद्रुमाणामामर्दो रोधःकर्मान्तनाशनम्
अपस्करोऽथ गमनं तथोपास्या च वर्णिता
Chaityadrumanamamardo rodhahkarmantanashanam
Apaskarotha gamanam tathopasya cha varnita
59.64
पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधां वर
उपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट्
Panavanakashankhanam bherinam cha yudham vara
Uparjanam cha dravyanam paramarma cha tani shat
59.65
लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैव हि पूजनम्
विद्वद्भिरेकीभावश्च प्रातर्होमविधिज्ञता
Labdhasya cha prashamanam satam chaiva hi pujanam
Vidvadbhirekibhavashcha pratarhomavidhigyata
59.66
मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया
आहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च
Mangalalambhanam chaiva sharirasya pratikriya
Aharayojanam chaiva nityamastikyameva cha
59.67
एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः
उत्सवानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा
Ekena cha yathottheyam satyatvam madhura girah
Utsavanam samajanam kriyah ketanajastatha
59.68
प्रत्यक्षा च परोक्षा च सर्वाधिकरणेषु च
वृत्तिर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम्
Pratyaksha cha paroksha cha sarvadhikaraneshu cha
Vrittirbharatashardula nityam chaivanvavekshanam
59.69
अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम्
अनुजीविस्वजातिभ्यो गुणेषु परिरक्षणम्
Adandyatvam cha vipranam yuktya dandanipatanam
Anujivisvajatibhyo guneshu parirakshanam
59.70
रक्षणं चैव पौराणां स्वराष्ट्रस्य विवर्धनम्
मण्डलस्था च या चिन्ता राजन्द्वादशराजिका
Rakshanam chaiva pauranam svarashtrasya vivardhanam
Mandalastha cha ya chinta rajandvadasharajika
59.71
द्वासप्ततिमतिश्चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवा
देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः
Dvasaptatimatishchaiva prokta ya cha svayambhuva
Deshajatikulanam cha dharmah samanuvarnitah
59.72
धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णितः
उपायश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणाः
Dharmashcharthashcha kamashcha mokshashchatranuvarnitah
Upayashcharthalipsa cha vividha bhuridakshinah
59.73
मूलकर्मक्रिया चात्र माया योगश्च वर्णितः
दूषणं स्रोतसामत्र वर्णितं च स्थिराम्भसाम्
Mulakarmakriya chatra maya yogashcha varnitah
Dushanam srotasamatra varnitam cha sthirambhasam
59.74
यैर्यैरुपायैर्लोकश्च न चलेदार्यवर्त्मनः
तत्सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रेऽनुवर्णितम्
Yairyairupayairlokashcha na chaledaryavartmanah
Tatsarvam rajashardula nitishastrenuvarnitam
59.75
एतत्कृत्वा शुभं शास्त्रं ततः स भगवान्प्रभुः
देवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्शक्रपुरोगमान्
Etatkritva shubham shastram tatah sa bhagavanprabhuh
Devanuvacha sanhrishtah sarvanshakrapurogaman
59.76
उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च
नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाविता
Upakaraya lokasya trivargasthapanaya cha
Navanitam sarasvatya buddhiresha prabhavita
59.77
दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिका
निग्रहानुग्रहरता लोकाननु चरिष्यति
Dandena sahita hyesha lokarakshanakarika
Nigrahanugraharata lokananu charishyati
59.78
दण्डेन नीयते चेयं दण्डं नयति चाप्युत
दण्डनीतिरिति प्रोक्ता त्रीँल्लोकाननुवर्तते
Dandena niyate cheyam dandam nayati chapyuta
Dandanitiriti prokta trinllokananuvartate
59.79
षाड्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसु
महत्त्वात्तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पष्टलक्षणा
Shadgunyagunasaraisha sthasyatyagre mahatmasu
Mahattvattasya dandasya nitirvispashtalakshana
59.80
नयचारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम्
आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च संभवः
Nayacharashcha vipulo yena sarvamidam tatam
Agamashcha purananam maharshinam cha sambhavah
59.81
तीर्थवंशश्च वंशश्च नक्षत्राणां युधिष्ठिर
सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च
Tirthavanshashcha vanshashcha nakshatranam yudhishthira
Sakalam chaturashramyam chaturhotram tathaiva cha
59.82
चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्वेद्यं च वर्णितम्
इतिहासोपवेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः
Chaturvarnyam tathaivatra chaturvedyam cha varnitam
Itihasopavedashcha nyayah kritsnashcha varnitah
59.83
तपो ज्ञानमहिंसा च सत्यासत्ये नयः परः
वृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च
Tapo gyanamahinsa cha satyasatye nayah parah
Vriddhopaseva danam cha shauchamutthanameva cha
59.84
सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम्
भुवि वाचोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम्
Sarvabhutanukampa cha sarvamatropavarnitam
Bhuvi vachogatam yachcha tachcha sarvam samarpitam
59.85
तस्मिन्पैतामहे शास्त्रे पाण्डवैतदसंशयम्
धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः
Tasminpaitamahe shastre pandavaitadasanshayam
Dharmarthakamamokshashcha sakala hyatra shabditah
59.86
ततस्तां भगवान्नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः
बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः
Tatastam bhagavannitim purvam jagraha shankarah
Bahurupo vishalakshah shivah sthanurumapatih
59.87
युगानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ्शिवः
संचिक्षेप ततः शास्त्रं महार्थं ब्रह्मणा कृतम्
Yuganamayusho hrasam vigyaya bhagavanshivah
Sanchikshepa tatah shastram mahartham brahmana kritam
59.88
वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यत
दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः
Vaishalakshamiti proktam tadindrah pratyapadyata
Dashadhyayasahasrani subrahmanyo mahatapah
59.89
भगवानपि तच्छास्त्रं संचिक्षेप पुरंदरः
सहस्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम्
Bhagavanapi tachchhastram sanchikshepa purandarah
Sahasraih panchabhistata yaduktam bahudantakam
59.90
अध्यायानां सहस्रैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिः
संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं तदुच्यते
Adhyayanam sahasraistu tribhireva brihaspatih
Sanchikshepeshvaro buddhya barhaspatyam taduchyate
59.91
अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत्
तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महातपाः
Adhyayanam sahasrena kavyah sankshepamabravit
Tachchhastramamitapragyo yogacharyo mahatapah
59.92
एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिः
संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय मर्त्यानां ह्रासि पाण्डव
Evam lokanurodhena shastrametanmaharshibhih
Sankshiptamayurvigyaya martyanam hrasi pandava
59.93
अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम्
एको योऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्यं तं वै समादिश
Atha devah samagamya vishnumuchuh prajapatim
Eko yorhati martyebhyah shraishthyam tam vai samadisha
59.94
ततः संचिन्त्य भगवान्देवो नारायणः प्रभुः
तैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम्
Tatah sanchintya bhagavandevo narayanah prabhuh
Taijasam vai virajasam sosrijanmanasam sutam
59.95
विरजास्तु महाभाग विभुत्वं भुवि नैच्छत
न्यासायैवाभवद्बुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव
Virajastu mahabhaga vibhutvam bhuvi naichchhata
Nyasayaivabhavadbuddhih pranita tasya pandava
59.96
कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत्सोऽपि पञ्चातिगोऽभवत्
कर्दमस्तस्य च सुतः सोऽप्यतप्यन्महत्तपः
Kirtimanstasya putrobhutsopi panchatigobhavat
Kardamastasya cha sutah sopyatapyanmahattapah
59.97
प्रजापतेः कर्दमस्य अनङ्गो नाम वै सुतः
प्रजानां रक्षिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः
Prajapateh kardamasya anango nama vai sutah
Prajanam rakshita sadhurdandanitivisharadah
59.98
अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानधिगम्य वै
अभिपेदे महीराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत्
Anangaputrotibalo nitimanadhigamya vai
Abhipede mahirajyamathendriyavashobhavat
59.99
मृत्योस्तु दुहिता राजन्सुनीथा नाम मानसी
प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनमजीजनत्
Mrityostu duhita rajansunitha nama manasi
Prakhyata trishu lokeshu ya sa venamajijanat
59.100
तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम्
मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुरृषयो ब्रह्मवादिनः
Tam prajasu vidharmanam ragadveshavashanugam
Mantraputaih kushairjaghnurrishayo brahmavadinah
59.101
ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य मन्त्रतः
ततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वाङ्गः पुरुषो भुवि
Mamanthurdakshinam chorumrishayastasya mantratah
Tatosya vikrito jagye hrasvangah purusho bhuvi
59.102
दग्धस्थाणुप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः
निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः
Dagdhasthanupratikasho raktakshah krishnamurdhajah
Nishidetyevamuchustamrishayo brahmavadinah
59.103
तस्मान्निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः
ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः
Tasmannishadah sambhutah krurah shailavanashrayah
Ye chanye vindhyanilaya mlechchhah shatasahasrashah
59.104
भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयः
ततः पुरुष उत्पन्नो रूपेणेन्द्र इवापरः
Bhuyosya dakshinam panim mamanthuste maharshayah
Tatah purusha utpanno rupenendra ivaparah
59.105
कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः
वेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः
Kavachi baddhanistrinshah sasharah sasharasanah
Vedavedangavichchaiva dhanurvede cha paragah
59.106
तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन्नरोत्तमम्
ततः स प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षींस्तानुवाच ह
Tam dandanitih sakala shrita rajannarottamam
Tatah sa pranjalirvainyo maharshinstanuvacha ha
59.107
सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धर्मार्थदर्शिनी
अनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत
Susukshma me samutpanna buddhirdharmarthadarshini
Anaya kim maya karyam tanme tattvena shansata
59.108
यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम्
तदहं वै करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा
Yanmam bhavanto vakshyanti karyamarthasamanvitam
Tadaham vai karishyami natra karya vicharana
59.109
तमूचुरथ देवास्ते ते चैव परमर्षयः
नियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर
Tamuchuratha devaste te chaiva paramarshayah
Niyato yatra dharmo vai tamashankah samachara
59.110
प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु
कामक्रोधौ च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः
Priyapriye parityajya samah sarveshu jantushu
Kamakrodhau cha lobham cha manam chotsrijya duratah
59.111
यश्च धर्मात्प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवः
निग्राह्यस्ते स बाहुभ्यां शश्वद्धर्ममवेक्षतः
Yashcha dharmatpravichalelloke kashchana manavah
Nigrahyaste sa bahubhyam shashvaddharmamavekshatah
59.112
प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा
पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत्
Pratigyam chadhirohasva manasa karmana gira
Palayishyamyaham bhaumam brahma ityeva chasakrit
59.113
यश्चात्र धर्मनीत्युक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः
तमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन
Yashchatra dharmanityukto dandanitivyapashrayah
Tamashankah karishyami svavasho na kadachana
59.114
अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीष्व चाभिभो
लोकं च संकरात्कृत्स्नात्त्रातास्मीति परंतप
Adandya me dvijashcheti pratijanishva chabhibho
Lokam cha sankaratkritsnattratasmiti parantapa
59.115
वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान्
ब्राह्मणा मे सहायाश्चेदेवमस्तु सुरर्षभाः
Vainyastatastanuvacha devanrishipurogaman
Brahmana me sahayashchedevamastu surarshabhah
59.116
एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिः
पुरोधाश्चाभवत्तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः
Evamastviti vainyastu tairukto brahmavadibhih
Purodhashchabhavattasya shukro brahmamayo nidhih
59.117
मन्त्रिणो वालखिल्यास्तु सारस्वत्यो गणो ह्यभूत्
महर्षिर्भगवान्गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत्
Mantrino valakhilyastu sarasvatyo gano hyabhut
Maharshirbhagavangargastasya sanvatsarobhavat
59.118
आत्मनाष्टम इत्येव श्रुतिरेषा परा नृषु
उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ
Atmanashtama ityeva shrutiresha para nrishu
Utpannau bandinau chasya tatpurvau sutamagadhau
59.119
समतां वसुधायाश्च स सम्यगुपपादयत्
वैषम्यं हि परं भूमेरासीदिति ह नः श्रुतम्
Samatam vasudhayashcha sa samyagupapadayat
Vaishamyam hi param bhumerasiditi ha nah shrutam
59.120
स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह
ऋषिभिश्च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः
Sa vishnuna cha devena shakrena vibudhaih saha
Rishibhishcha prajapalye brahmana chabhishechitah
59.121
तं साक्षात्पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्डव
सागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः
Tam sakshatprithivi bheje ratnanyadaya pandava
Sagarah saritam bharta himavanshchachalottamah
59.122
शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात्तस्य युधिष्ठिर
रुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः
Shakrashcha dhanamakshayyam pradattasya yudhishthira
Rukmam chapi mahameruh svayam kanakaparvatah
59.123
यक्षराक्षसभर्ता च भगवान्नरवाहनः
धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम्
Yaksharakshasabharta cha bhagavannaravahanah
Dharme charthe cha kame cha samartham pradadau dhanam
59.124
हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथा
प्रादुर्बभूवुर्वैन्यस्य चिन्तनादेव पाण्डव
न जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयस्तथा
Haya rathashcha nagashcha kotishah purushastatha
Pradurbabhuvurvainyasya chintanadeva pandava
Na jara na cha durbhiksham nadhayo vyadhayastatha
59.125
सरीसृपेभ्यः स्तेनेभ्यो न चान्योन्यात्कदाचन
भयमुत्पद्यते तत्र तस्य राज्ञोऽभिरक्षणात्
Sarisripebhyah stenebhyo na chanyonyatkadachana
Bhayamutpadyate tatra tasya ragyobhirakshanat
59.126
तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च
यक्षराक्षसनागैश्चापीप्सितं यस्य यस्य यत्
Teneyam prithivi dugdha sasyani dasha sapta cha
Yaksharakshasanagaishchapipsitam yasya yasya yat
59.127
तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना
रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते
Tena dharmottarashchayam krito loko mahatmana
Ranjitashcha prajah sarvastena rajeti shabdyate
59.128
ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यते
प्रथिता धनतश्चेयं पृथिवी साधुभिः स्मृता
Brahmananam kshatatranattatah kshatriya uchyate
Prathita dhanatashcheyam prithivi sadhubhih smrita
59.129
स्थापनं चाकरोद्विष्णुः स्वयमेव सनातनः
नातिवर्तिष्यते कश्चिद्राजंस्त्वामिति पार्थिव
Sthapanam chakarodvishnuh svayameva sanatanah
Nativartishyate kashchidrajanstvamiti parthiva
59.130
तपसा भगवान्विष्णुराविवेश च भूमिपम्
देववन्नरदेवानां नमते यज्जगन्नृप
Tapasa bhagavanvishnuravivesha cha bhumipam
Devavannaradevanam namate yajjagannripa
59.131
दण्डनीत्या च सततं रक्षितं तं नरेश्वर
नाधर्षयत्ततः कश्चिच्चारनित्याच्च दर्शनात्
Dandanitya cha satatam rakshitam tam nareshvara
Nadharshayattatah kashchichcharanityachcha darshanat
59.132
आत्मना करणैश्चैव समस्येह महीक्षितः
को हेतुर्यद्वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात्
Atmana karanaishchaiva samasyeha mahikshitah
Ko heturyadvashe tishthelloko daivadrite gunat
59.133
विष्णोर्ललाटात्कमलं सौवर्णमभवत्तदा
श्रीः संभूता यतो देवी पत्नी धर्मस्य धीमतः
Vishnorlalatatkamalam sauvarnamabhavattada
Shrih sambhuta yato devi patni dharmasya dhimatah
59.134
श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मेण पाण्डव
अथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता
Shriyah sakashadarthashcha jato dharmena pandava
Atha dharmastathaivarthah shrishcha rajye pratishthita
59.135
सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम्
पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिवशानुगः
Sukritasya kshayachchaiva svarlokadetya medinim
Parthivo jayate tata dandanitivashanugah
59.136
महत्त्वेन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुवि
बुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति
Mahattvena cha sanyukto vaishnavena naro bhuvi
Buddhya bhavati sanyukto mahatmyam chadhigachchhati
59.137
स्थापनामथ देवानां न कश्चिदतिवर्तते
तिष्ठत्येकस्य च वशे तं चेदनुविधीयते
Sthapanamatha devanam na kashchidativartate
Tishthatyekasya cha vashe tam chedanuvidhiyate
59.138
शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते
तुल्यस्यैकस्य यस्यायं लोको वचसि तिष्ठति
Shubham hi karma rajendra shubhatvayopakalpate
Tulyasyaikasya yasyayam loko vachasi tishthati
59.139
यो ह्यस्य मुखमद्राक्षीत्सोम्य सोऽस्य वशानुगः
सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति
Yo hyasya mukhamadrakshitsomya sosya vashanugah
Subhagam charthavantam cha rupavantam cha pashyati
59.140
ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः
देवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशां पते
Tato jagati rajendra satatam shabditam budhaih
Devashcha naradevashcha tulya iti visham pate
59.141
एतत्ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसु
कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तताम्
Etatte sarvamakhyatam mahattvam prati rajasu
Kartsnyena bharatashreshtha kimanyadiha vartatam