UtshovChapter 58
58.1
भीष्म उवाच
एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर
बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति
Bhishma uvacha
Etatte rajadharmanam navanitam yudhishthira
Brihaspatirhi bhagavannanyam dharmam prashansati
58.2
विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः
सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः
Vishalakshashcha bhagavankavyashchaiva mahatapah
Sahasraksho mahendrashcha tatha prachetaso manuh
58.3
भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः
राजशास्त्रप्रणेतारो ब्रह्मण्या ब्रह्मवादिनः
Bharadvajashcha bhagavanstatha gaurashira munih
Rajashastrapranetaro brahmanya brahmavadinah
58.4
रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर
राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र वै शृणु
Rakshameva prashansanti dharmam dharmabhritam vara
Ragyam rajivatamraksha sadhanam chatra vai shrinu
58.5
चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः
युक्त्यादानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर
Charashcha pranidhishchaiva kale danamamatsarah
Yuktyadanam na chadanamayogena yudhishthira
58.6
सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम्
अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षस्य भेदनम्
Satam sangrahanam shauryam dakshyam satyam prajahitam
Anarjavairarjavaishcha shatrupakshasya bhedanam
58.7
साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम्
निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि
Sadhunamaparityagah kulinanam cha dharanam
Nichayashcha nicheyanam seva buddhimatamapi
58.8
बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम्
कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम्
Balanam harshanam nityam prajanamanvavekshanam
Karyeshvakhedah koshasya tathaiva cha vivardhanam
58.9
पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम्
केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम्
Puraguptiravishvasah paurasanghatabhedanam
Ketananam cha jirnanamaveksha chaiva sidatam
58.10
द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः
अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम्
Dvividhasya cha dandasya prayogah kalachoditah
Arimadhyasthamitranam yathavachchanvavekshanam
58.11
उपजापश्च भृत्यानामात्मनः परदर्शनात्
अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा
Upajapashcha bhrityanamatmanah paradarshanat
Avishvasah svayam chaiva parasyashvasanam tatha
58.12
नीतिधर्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव च
रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम्
Nitidharmanusaranam nityamutthanameva cha
Ripunamanavagyanam nityam chanaryavarjanam
58.13
उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत
राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे
Utthanam hi narendranam brihaspatirabhashata
Rajadharmasya yanmulam shlokanshchatra nibodha me
58.14
उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः
उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च
Utthanenamritam labdhamutthanenasura hatah
Utthanena mahendrena shraishthyam praptam diviha cha
58.15
उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति
उत्थानधीरं वाग्धीरा रमयन्त उपासते
Utthanadhirah purusho vagdhiranadhitishthati
Utthanadhiram vagdhira ramayanta upasate
58.16
उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः
धर्षणीयो रिपूणां स्याद्भुजंग इव निर्विषः
Utthanahino raja hi buddhimanapi nityashah
Dharshaniyo ripunam syadbhujanga iva nirvishah
58.17
न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा
अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च
Na cha shatruravagyeyo durbalopi baliyasa
Alpopi hi dahatyagnirvishamalpam hinasti cha
58.18
एकाश्वेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गसमाश्रितः
तं तं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः
Ekashvenapi sambhutah shatrurdurgasamashritah
Tam tam tapayate deshamapi ragyah samriddhinah
58.19
राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थं लोकसंग्रहः
हृदि यच्चास्य जिह्मं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत्
Ragyo rahasyam yadvakyam jayartham lokasangrahah
Hridi yachchasya jihmam syatkaranartham cha yadbhavet
58.20
यच्चास्य कार्यं वृजिनमार्जवेनैव धार्यते
दम्भनार्थाय लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम्
Yachchasya karyam vrijinamarjavenaiva dharyate
Dambhanarthaya lokasya dharmishthamacharetkriyam
58.21
राज्यं हि सुमहत्तन्त्रं दुर्धार्यमकृतात्मभिः
न शक्यं मृदुना वोढुमाघातस्थानमुत्तमम्
Rajyam hi sumahattantram durdharyamakritatmabhih
Na shakyam mriduna vodhumaghatasthanamuttamam
58.22
राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनेह धार्यते
तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर
Rajyam sarvamisham nityamarjaveneha dharyate
Tasmanmishrena satatam vartitavyam yudhishthira
58.23
यद्यप्यस्य विपत्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः
सोऽप्यस्य विपुलो धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपाः
Yadyapyasya vipattih syadrakshamanasya vai prajah
Sopyasya vipulo dharma evanvritta hi bhumipah
58.24
एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः
भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि वदतां वर
Esha te rajadharmanam leshah samanuvarnitah
Bhuyaste yatra sandehastadbruhi vadatam vara
58.25
वैशंपायन उवाच
ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्मना सह
वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः संजयस्तथा
Vaishampayana uvacha
Tato vyasashcha bhagavandevasthanoshmana saha
Vasudevah kripashchaiva satyakih sanjayastatha
58.26
साधु साध्विति संहृष्टाः पुष्यमाणैरिवाननैः
अस्तुवंस्ते नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम्
Sadhu sadhviti sanhrishtah pushyamanairivananaih
Astuvanste naravyaghram bhishmam dharmabhritam varam
58.27
ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुसत्तमः
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन्
Tato dinamana bhishmamuvacha kurusattamah
Netrabhyamashrupurnabhyam padau tasya shanaih sprishan
58.28
श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रक्ष्यामि त्वा पितामह
उपैति सविताप्यस्तं रसमापीय पार्थिवम्
Shva idanim svasandeham prakshyami tva pitamaha
Upaiti savitapyastam rasamapiya parthivam
58.29
ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः; कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः
प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं; ततो रथानारुरुहुर्मुदा युताः
Tato dvijatinabhivadya keshavah; kripashcha te chaiva yudhishthiradayah
Pradakshinikritya mahanadisutam; tato rathanaruruhurmuda yutah
58.30
दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः; कृतोदकार्याः कृतजप्यमङ्गलाः
उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपा;स्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम्
Drishadvatim chapyavagahya suvratah; kritodakaryah kritajapyamangalah
Upasya sandhyam vidhivatparantapa;statah puram te vivishurgajahvayam