UtshovChapter 57
57.1
भीष्म उवाच
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर
प्रशाम्यते च राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः
Bhishma uvacha
Nityodyuktena vai ragya bhavitavyam yudhishthira
Prashamyate cha raja hi narivodyamavarjitah
57.2
भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशां पते
तमिहैकमना राजन्गदतस्त्वं निबोध मे
Bhagavanushana chaha shlokamatra visham pate
Tamihaikamana rajangadatastvam nibodha me
57.3
द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
Dvavetau grasate bhumih sarpo bilashayaniva
Rajanam chaviroddharam brahmanam chapravasinam
57.4
तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि
संधेयानपि संधत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय
Tadetannarashardula hridi tvam kartumarhasi
Sandheyanapi sandhatsva virodhyanshcha virodhaya
57.5
सप्ताङ्गे यश्च ते राज्ये वैपरीत्यं समाचरेत्
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः
Saptange yashcha te rajye vaiparityam samacharet
Gururva yadi va mitram pratihantavya eva sah
57.6
मरुत्तेन हि राज्ञायं गीतः श्लोकः पुरातनः
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा
Maruttena hi ragyayam gitah shlokah puratanah
Rajyadhikare rajendra brihaspatimatah pura
57.7
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः
उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते
Gurorapyavaliptasya karyakaryamajanatah
Utpathapratipannasya parityago vidhiyate
57.8
बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेणेह धीमता
असमञ्जाः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा
Bahoh putrena ragya cha sagareneha dhimata
Asamanjah suto jyeshthastyaktah paurahitaishina
57.9
असमञ्जाः सरय्वां प्राक्पौराणां बालकान्नृप
न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः
Asamanjah sarayvam prakpauranam balakannripa
Nyamajjayadatah pitra nirbhartsya sa vivasitah
57.10
ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः
मिथ्या विप्रानुपचरन्संत्यक्तो दयितः सुतः
Rishinoddalakenapi shvetaketurmahatapah
Mithya vipranupacharansantyakto dayitah sutah
57.11
लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम्
Lokaranjanamevatra ragyam dharmah sanatanah
Satyasya rakshanam chaiva vyavaharasya charjavam
57.12
न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत्
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः
Na hinsyatparavittani deyam kale cha dapayet
Vikrantah satyavakkshanto nripo na chalate pathah
57.13
गुप्तमन्त्रो जितक्रोधो शास्त्रार्थगतनिश्चयः
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः
Guptamantro jitakrodho shastrarthagatanishchayah
Dharme charthe cha kame cha mokshe cha satatam ratah
57.14
त्रय्या संवृतरन्ध्रश्च राजा भवितुमर्हति
वृजिनस्य नरेन्द्राणां नान्यत्संवरणात्परम्
Trayya sanvritarandhrashcha raja bhavitumarhati
Vrijinasya narendranam nanyatsanvaranatparam
57.15
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता
धर्मसंकररक्षा हि राज्ञां धर्मः सनातनः
Chaturvarnyasya dharmashcha rakshitavya mahikshita
Dharmasankararaksha hi ragyam dharmah sanatanah
57.16
न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं न विश्वसेत्
षाड्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्यावलोकयेत्
Na vishvasechcha nripatirna chatyartham na vishvaset
Shadgunyagunadoshanshcha nityam buddhyavalokayet
57.17
द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते
त्रिवर्गविदितार्थश्च युक्तचारोपधिश्च यः
Dvitchhidradarshi nripatirnityameva prashasyate
Trivargaviditarthashcha yuktacharopadhishcha yah
57.18
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः
Koshasyoparjanaratiryamavaishravanopamah
Vetta cha dashavargasya sthanavriddhikshayatmanah
57.19
अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानां चान्ववेक्षकः
नृपतिः सुमुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता
Abhritanam bhavedbharta bhritanam chanvavekshakah
Nripatih sumukhashcha syatsmitapurvabhibhashita
57.20
उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रीरलोलुपः
सतां वृत्ते स्थितमतिः सन्तो ह्याचारदर्शिनः
Upasita cha vriddhanam jitatandriralolupah
Satam vritte sthitamatih santo hyacharadarshinah
57.21
न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन
असद्भ्यस्तु समादद्यात्सद्भ्यः संप्रतिपादयेत्
Na chadadita vittani satam hastatkadachana
Asadbhyastu samadadyatsadbhyah sampratipadayet
57.22
स्वयं प्रहर्तादाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च
Svayam prahartadata cha vashyatma vashyasadhanah
Kale data cha bhokta cha shuddhacharastathaiva cha
57.23
शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनो नावमानिनः
Shuranbhaktanasanharyankule jatanaroginah
Shishtanshishtabhisambandhanmanino navamaninah
57.24
विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान्
धर्मेषु निरतान्साधूनचलानचलानिव
Vidyavido lokavidah paralokanvavekshakan
Dharmeshu niratansadhunachalanachalaniva
57.25
सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपुरस्कृतः
तैस्तुल्यश्च भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाधिकः
Sahayansatatam kuryadraja bhutipuraskritah
Taistulyashcha bhavedbhogaishchhatramatragyayadhikah
57.26
प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्सदा
एवं कृत्वा नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति
Pratyaksha cha paroksha cha vrittishchasya bhavetsada
Evam kritva narendro hi na khedamiha vindati
57.27
सर्वातिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत्
स क्षिप्रमनृजुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते
Sarvatishanki nripatiryashcha sarvaharo bhavet
Sa kshipramanrijurlubdhah svajanenaiva badhyate
57.28
शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकचित्तग्रहे रतः
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चावतिष्ठते
Shuchistu prithivipalo lokachittagrahe ratah
Na patatyaribhirgrastah patitashchavatishthate
57.29
अक्रोधनोऽथाव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव
Akrodhanothavyasani mridudando jitendriyah
Raja bhavati bhutanam vishvasyo himavaniva
57.30
प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु तत्परः
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा
Pragyo nyayagunopetah pararandhreshu tatparah
Sudarshah sarvavarnanam nayapanayavittatha
57.31
क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः
अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः
Kshiprakari jitakrodhah suprasado mahamanah
Arogaprakritiryuktah kriyavanavikatthanah
57.32
आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितानि च
यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः
Arabdhanyeva karyani na paryavasitani cha
Yasya ragyah pradrishyante sa raja rajasattamah
57.33
पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः
Putra iva piturgehe vishaye yasya manavah
Nirbhaya vicharishyanti sa raja rajasattamah
57.34
अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः
नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः
Agudhavibhava yasya paura rashtranivasinah
Nayapanayavettarah sa raja rajasattamah
57.35
स्वकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः
असंघातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि
Svakarmanirata yasya jana vishayavasinah
Asanghatarata dantah palyamana yathavidhi
57.36
वश्या नेया विनीताश्च न च संघर्षशीलिनः
विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः
Vashya neya vinitashcha na cha sangharshashilinah
Vishaye danaruchayo nara yasya sa parthivah
57.37
न यस्य कूटकपटं न माया न च मत्सरः
विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः
Na yasya kutakapatam na maya na cha matsarah
Vishaye bhumipalasya tasya dharmah sanatanah
57.38
यः सत्करोति ज्ञानानि नेयः पौरहिते रतः
सतां धर्मानुगस्त्यागी स राजा राज्यमर्हति
Yah satkaroti gyanani neyah paurahite ratah
Satam dharmanugastyagi sa raja rajyamarhati
57.39
यस्य चारश्च मन्त्रश्च नित्यं चैव कृताकृते
न ज्ञायते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति
Yasya charashcha mantrashcha nityam chaiva kritakrite
Na gyayate hi ripubhih sa raja rajyamarhati
57.40
श्लोकश्चायं पुरा गीतो भार्गवेण महात्मना
आख्याते रामचरिते नृपतिं प्रति भारत
Shlokashchayam pura gito bhargavena mahatmana
Akhyate ramacharite nripatim prati bharata
57.41
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम्
राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम्
Rajanam prathamam vindettato bharyam tato dhanam
Rajanyasati lokasya kuto bharya kuto dhanam
57.42
तद्राजन्राजसिंहानां नान्यो धर्मः सनातनः
ऋते रक्षां सुविस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारणम्
Tadrajanrajasinhanam nanyo dharmah sanatanah
Rite raksham suvispashtam raksha lokasya dharanam
57.43
प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ
राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु
Prachetasena manuna shlokau chemavudahritau
Rajadharmeshu rajendra tavihaikamanah shrinu
57.44
षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम्
Shadetanpurusho jahyadbhinnam navamivarnave
Apravaktaramacharyamanadhiyanamritvijam
57.45
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम्
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम्
Arakshitaram rajanam bharyam chapriyavadinim
Gramakamam cha gopalam vanakamam cha napitam