UtshovChapter 54
54.1
जनमेजय उवाच
धर्मात्मनि महासत्त्वे सत्यसंधे जितात्मनि
देवव्रते महाभागे शरतल्पगतेऽच्युते
Janamejaya uvacha
Dharmatmani mahasattve satyasandhe jitatmani
Devavrate mahabhage sharatalpagatechyute
54.2
शयाने वीरशयने भीष्मे शंतनुनन्दने
गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपस्थिते
Shayane virashayane bhishme shantanunandane
Gangeye purushavyaghre pandavaih paryupasthite
54.3
काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन्वीरसमागमे
हतेषु सर्वसैन्येषु तन्मे शंस महामुने
Kah kathah samavartanta tasminvirasamagame
Hateshu sarvasainyeshu tanme shansa mahamune
54.4
वैशंपायन उवाच
शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे
आजग्मुरृषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप
Vaishampayana uvacha
Sharatalpagate bhishme kauravanam dhurandhare
Ajagmurrishayah siddha naradapramukha nripa
54.5
हतशिष्टाश्च राजानो युधिष्ठिरपुरोगमाः
धृतराष्ट्रश्च कृष्णश्च भीमार्जुनयमास्तथा
Hatashishtashcha rajano yudhishthirapurogamah
Dhritarashtrashcha krishnashcha bhimarjunayamastatha
54.6
तेऽभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम्
अन्वशोचन्त गाङ्गेयमादित्यं पतितं यथा
Tebhigamya mahatmano bharatanam pitamaham
Anvashochanta gangeyamadityam patitam yatha
54.7
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शनः
उवाच पाण्डवान्सर्वान्हतशिष्टांश्च पार्थिवान्
Muhurtamiva cha dhyatva narado devadarshanah
Uvacha pandavansarvanhatashishtanshcha parthivan
54.8
प्राप्तकालं च आचक्षे भीष्मोऽयमनुयुज्यताम्
अस्तमेति हि गाङ्गेयो भानुमानिव भारत
Praptakalam cha achakshe bhishmoyamanuyujyatam
Astameti hi gangeyo bhanumaniva bharata
54.9
अयं प्राणानुत्सिसृक्षुस्तं सर्वेऽभ्येत्य पृच्छत
कृत्स्नान्हि विविधान्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम्
Ayam prananutsisrikshustam sarvebhyetya prichchhata
Kritsnanhi vividhandharmanshchaturvarnyasya vettyayam
54.10
एष वृद्धः पुरा लोकान्संप्राप्नोति तनुत्यजाम्
तं शीघ्रमनुयुञ्जध्वं संशयान्मनसि स्थितान्
Esha vriddhah pura lokansamprapnoti tanutyajam
Tam shighramanuyunjadhvam sanshayanmanasi sthitan
54.11
एवमुक्ता नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपाः
प्रष्टुं चाशक्नुवन्तस्ते वीक्षां चक्रुः परस्परम्
Evamukta naradena bhishmamiyurnaradhipah
Prashtum chashaknuvantaste viksham chakruh parasparam
54.12
अथोवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः
नान्यस्त्वद्देवकीपुत्र शक्तः प्रष्टुं पितामहम्
Athovacha hrishikesham panduputro yudhishthirah
Nanyastvaddevakiputra shaktah prashtum pitamaham
54.13
प्रव्याहारय दुर्धर्ष त्वमग्रे मधुसूदन
त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तमः
Pravyaharaya durdharsha tvamagre madhusudana
Tvam hi nastata sarvesham sarvadharmaviduttamah
54.14
एवमुक्तः पाण्डवेन भगवान्केशवस्तदा
अभिगम्य दुराधर्षं प्रव्याहारयदच्युतः
Evamuktah pandavena bhagavankeshavastada
Abhigamya duradharsham pravyaharayadachyutah
54.15
वासुदेव उवाच
कच्चित्सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम
विस्पष्टलक्षणा बुद्धिः कच्चिच्चोपस्थिता तव
Vasudeva uvacha
Kachchitsukhena rajani vyushta te rajasattama
Vispashtalakshana buddhih kachchichchopasthita tava
54.16
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेऽनघ
न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः
Kachchijgyanani sarvani pratibhanti cha tenagha
Na glayate cha hridayam na cha te vyakulam manah
54.17
भीष्म उवाच
दाहो मोहः श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा
तव प्रसादाद्गोविन्द सद्यो व्यपगतानघ
Bhishma uvacha
Daho mohah shramashchaiva klamo glanistatha ruja
Tava prasadadgovinda sadyo vyapagatanagha
54.18
यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमद्युते
तत्सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवाहितम्
Yachcha bhutam bhavishyachcha bhavachcha paramadyute
Tatsarvamanupashyami panau phalamivahitam
54.19
वेदोक्ताश्चैव ये धर्मा वेदान्तनिहिताश्च ये
तान्सर्वान्संप्रपश्यामि वरदानात्तवाच्युत
Vedoktashchaiva ye dharma vedantanihitashcha ye
Tansarvansamprapashyami varadanattavachyuta
54.20
शिष्टैश्च धर्मो यः प्रोक्तः स च मे हृदि वर्तते
देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोऽस्मि जनार्दन
Shishtaishcha dharmo yah proktah sa cha me hridi vartate
Deshajatikulanam cha dharmagyosmi janardana
54.21
चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु योऽर्थः स च हृदि स्थितः
राजधर्मांश्च सकलानवगच्छामि केशव
Chaturshvashramadharmeshu yorthah sa cha hridi sthitah
Rajadharmanshcha sakalanavagachchhami keshava
54.22
यत्र यत्र च वक्तव्यं तद्वक्ष्यामि जनार्दन
तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत्
Yatra yatra cha vaktavyam tadvakshyami janardana
Tava prasadaddhi shubha mano me buddhiravishat
54.23
युवेव चास्मि संवृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहितः
वक्तुं श्रेयः समर्थोऽस्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन
Yuveva chasmi sanvrittastvadanudhyanabrinhitah
Vaktum shreyah samarthosmi tvatprasadajjanardana
54.24
स्वयं किमर्थं तु भवाञ्श्रेयो न प्राह पाण्डवम्
किं ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव
Svayam kimartham tu bhavanshreyo na praha pandavam
Kim te vivakshitam chatra tadashu vada madhava
54.25
वासुदेव उवाच
यशसः श्रेयसश्चैव मूलं मां विद्धि कौरव
मत्तः सर्वेऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसदात्मकाः
Vasudeva uvacha
Yashasah shreyasashchaiva mulam mam viddhi kaurava
Mattah sarvebhinirvritta bhavah sadasadatmakah
54.26
शीतांशुश्चन्द्र इत्युक्ते को लोके विस्मयिष्यति
तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति
Shitanshushchandra ityukte ko loke vismayishyati
Tathaiva yashasa purne mayi ko vismayishyati
54.27
आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्युते
ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समाहिता
Adheyam tu maya bhuyo yashastava mahadyute
Tato me vipula buddhistvayi bhishma samahita
54.28
यावद्धि पृथिवीपाल पृथिवी स्थास्यते ध्रुवा
तावत्तवाक्षया कीर्तिर्लोकाननु चरिष्यति
Yavaddhi prithivipala prithivi sthasyate dhruva
Tavattavakshaya kirtirlokananu charishyati
54.29
यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते
वेदप्रवादा इव ते स्थास्यन्ति वसुधातले
Yachcha tvam vakshyase bhishma pandavayanuprichchhate
Vedapravada iva te sthasyanti vasudhatale
54.30
यश्चैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना
स फलं सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति
Yashchaitena pramanena yokshyatyatmanamatmana
Sa phalam sarvapunyanam pretya chanubhavishyati
54.31
एतस्मात्कारणाद्भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते
दत्ता यशो विप्रथेत कथं भूयस्तवेति ह
Etasmatkaranadbhishma matirdivya maya hi te
Datta yasho vipratheta katham bhuyastaveti ha
54.32
यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि
तावत्तस्याक्षयं स्थानं भवतीति विनिश्चितम्
Yavaddhi prathate loke purushasya yasho bhuvi
Tavattasyakshayam sthanam bhavatiti vinishchitam
54.33
राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते
धर्माननुयुयुक्षन्तस्तेभ्यः प्रब्रूहि भारत
Rajano hatashishtastvam rajannabhita asate
Dharmananuyuyukshantastebhyah prabruhi bharata
54.34
भवान्हि वयसा वृद्धः श्रुताचारसमन्वितः
कुशलो राजधर्माणां पूर्वेषामपराश्च ये
Bhavanhi vayasa vriddhah shrutacharasamanvitah
Kushalo rajadharmanam purveshamaparashcha ye
54.35
जन्मप्रभृति ते कश्चिद्वृजिनं न ददर्श ह
ज्ञातारमनुधर्माणां त्वां विदुः सर्वपार्थिवाः
Janmaprabhriti te kashchidvrijinam na dadarsha ha
Gyataramanudharmanam tvam viduh sarvaparthivah
54.36
तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यो राजन्ब्रूहि परं नयम्
ऋषयश्च हि देवाश्च त्वया नित्यमुपासिताः
Tebhyah piteva putrebhyo rajanbruhi param nayam
Rishayashcha hi devashcha tvaya nityamupasitah
54.37
तस्माद्वक्तव्यमेवेह त्वया पश्याम्यशेषतः
धर्माञ्शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन च सता पुनः
Tasmadvaktavyameveha tvaya pashyamyasheshatah
Dharmanshushrushamanebhyah prishtena cha sata punah
54.38
वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिणः
अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भवति प्रभो
Vaktavyam vidusha cheti dharmamahurmanishinah
Apratibruvatah kashto dosho hi bhavati prabho
54.39
तस्मात्पुत्रैश्च पौत्रैश्च धर्मान्पृष्टः सनातनान्
विद्वाञ्जिज्ञासमानैस्त्वं प्रब्रूहि भरतर्षभ
Tasmatputraishcha pautraishcha dharmanprishtah sanatanan
Vidvanjigyasamanaistvam prabruhi bharatarshabha