UtshovChapter 52
52.1
वैशंपायन उवाच
ततः कृष्णस्य तद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्
श्रुत्वा शांतनवो भीष्मः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः
Vaishampayana uvacha
Tatah krishnasya tadvakyam dharmarthasahitam hitam
Shrutva shantanavo bhishmah pratyuvacha kritanjalih
52.2
लोकनाथ महाबाहो शिव नारायणाच्युत
तव वाक्यमभिश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुतः
Lokanatha mahabaho shiva narayanachyuta
Tava vakyamabhishrutya harshenasmi pariplutah
52.3
किं चाहमभिधास्यामि वाक्पते तव संनिधौ
यदा वाचोगतं सर्वं तव वाचि समाहितम्
Kim chahamabhidhasyami vakpate tava sannidhau
Yada vachogatam sarvam tava vachi samahitam
52.4
यद्धि किंचित्कृतं लोके कर्तव्यं क्रियते च यत्
त्वत्तस्तन्निःसृतं देव लोका बुद्धिमया हि ते
Yaddhi kinchitkritam loke kartavyam kriyate cha yat
Tvattastannihsritam deva loka buddhimaya hi te
52.5
कथयेद्देवलोकं यो देवराजसमीपतः
धर्मकामार्थशास्त्राणां सोऽर्थान्ब्रूयात्तवाग्रतः
Kathayeddevalokam yo devarajasamipatah
Dharmakamarthashastranam sorthanbruyattavagratah
52.6
शराभिघाताद्व्यथितं मनो मे मधुसूदन
गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धिः प्रसीदति
Sharabhighatadvyathitam mano me madhusudana
Gatrani chavasidanti na cha buddhih prasidati
52.7
न च मे प्रतिभा काचिदस्ति किंचित्प्रभाषितुम्
पीड्यमानस्य गोविन्द विषानलसमैः शरैः
Na cha me pratibha kachidasti kinchitprabhashitum
Pidyamanasya govinda vishanalasamaih sharaih
52.8
बलं मेधाः प्रजरति प्राणाः संत्वरयन्ति च
मर्माणि परितप्यन्ते भ्रान्तं चेतस्तथैव च
Balam medhah prajarati pranah santvarayanti cha
Marmani paritapyante bhrantam chetastathaiva cha
52.9
दौर्बल्यात्सज्जते वाङ्मे स कथं वक्तुमुत्सहे
साधु मे त्वं प्रसीदस्व दाशार्हकुलनन्दन
Daurbalyatsajjate vanme sa katham vaktumutsahe
Sadhu me tvam prasidasva dasharhakulanandana
52.10
तत्क्षमस्व महाबाहो न ब्रूयां किंचिदच्युत
त्वत्संनिधौ च सीदेत वाचस्पतिरपि ब्रुवन्
Tatkshamasva mahabaho na bruyam kinchidachyuta
Tvatsannidhau cha sideta vachaspatirapi bruvan
52.11
न दिशः संप्रजानामि नाकाशं न च मेदिनीम्
केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन
Na dishah samprajanami nakasham na cha medinim
Kevalam tava viryena tishthami madhusudana
52.12
स्वयमेव प्रभो तस्माद्धर्मराजस्य यद्धितम्
तद्ब्रवीह्याशु सर्वेषामागमानां त्वमागमः
Svayameva prabho tasmaddharmarajasya yaddhitam
Tadbravihyashu sarveshamagamanam tvamagamah
52.13
कथं त्वयि स्थिते लोके शाश्वते लोककर्तरि
प्रब्रूयान्मद्विधः कश्चिद्गुरौ शिष्य इव स्थिते
Katham tvayi sthite loke shashvate lokakartari
Prabruyanmadvidhah kashchidgurau shishya iva sthite
52.14
वासुदेव उवाच
उपपन्नमिदं वाक्यं कौरवाणां धुरंधरे
महावीर्ये महासत्त्वे स्थिते सर्वार्थदर्शिनि
Vasudeva uvacha
Upapannamidam vakyam kauravanam dhurandhare
Mahavirye mahasattve sthite sarvarthadarshini
52.15
यच्च मामात्थ गाङ्गेय बाणघातरुजं प्रति
गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसादकृतं विभो
Yachcha mamattha gangeya banaghatarujam prati
Grihanatra varam bhishma matprasadakritam vibho
52.16
न ते ग्लानिर्न ते मूर्छा न दाहो न च ते रुजा
प्रभविष्यन्ति गाङ्गेय क्षुत्पिपासे न चाप्युत
Na te glanirna te murchha na daho na cha te ruja
Prabhavishyanti gangeya kshutpipase na chapyuta
52.17
ज्ञानानि च समग्राणि प्रतिभास्यन्ति तेऽनघ
न च ते क्वचिदासक्तिर्बुद्धेः प्रादुर्भविष्यति
Gyanani cha samagrani pratibhasyanti tenagha
Na cha te kvachidasaktirbuddheh pradurbhavishyati
52.18
सत्त्वस्थं च मनो नित्यं तव भीष्म भविष्यति
रजस्तमोभ्यां रहितं घनैर्मुक्त इवोडुराट्
Sattvastham cha mano nityam tava bhishma bhavishyati
Rajastamobhyam rahitam ghanairmukta ivodurat
52.19
यद्यच्च धर्मसंयुक्तमर्थयुक्तमथापि वा
चिन्तयिष्यसि तत्राग्र्या बुद्धिस्तव भविष्यति
Yadyachcha dharmasanyuktamarthayuktamathapi va
Chintayishyasi tatragrya buddhistava bhavishyati
52.20
इमं च राजशार्दूल भूतग्रामं चतुर्विधम्
चक्षुर्दिव्यं समाश्रित्य द्रक्ष्यस्यमितविक्रम
Imam cha rajashardula bhutagramam chaturvidham
Chakshurdivyam samashritya drakshyasyamitavikrama
52.21
चतुर्विधं प्रजाजालं संयुक्तो ज्ञानचक्षुषा
भीष्म द्रक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले
Chaturvidham prajajalam sanyukto gyanachakshusha
Bhishma drakshyasi tattvena jale mina ivamale
52.22
वैशंपायन उवाच
ततस्ते व्याससहिताः सर्व एव महर्षयः
ऋग्यजुःसामसंयुक्तैर्वचोभिः कृष्णमर्चयन्
Vaishampayana uvacha
Tataste vyasasahitah sarva eva maharshayah
Rigyajuhsamasanyuktairvachobhih krishnamarchayan
52.23
ततः सर्वार्तवं दिव्यं पुष्पवर्षं नभस्तलात्
पपात यत्र वार्ष्णेयः सगाङ्गेयः सपाण्डवः
Tatah sarvartavam divyam pushpavarsham nabhastalat
Papata yatra varshneyah sagangeyah sapandavah
52.24
वादित्राणि च दिव्यानि जगुश्चाप्सरसां गणाः
न चाहितमनिष्टं वा किंचित्तत्र व्यदृश्यत
Vaditrani cha divyani jagushchapsarasam ganah
Na chahitamanishtam va kinchittatra vyadrishyata
52.25
ववौ शिवः सुखो वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः
शान्तायां दिशि शान्ताश्च प्रावदन्मृगपक्षिणः
Vavau shivah sukho vayuh sarvagandhavahah shuchih
Shantayam dishi shantashcha pravadanmrigapakshinah
52.26
ततो मुहूर्ताद्भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः
दहन्वनमिवैकान्ते प्रतीच्यां प्रत्यदृश्यत
Tato muhurtadbhagavansahasranshurdivakarah
Dahanvanamivaikante pratichyam pratyadrishyata
52.27
ततो महर्षयः सर्वे समुत्थाय जनार्दनम्
भीष्ममामन्त्रयां चक्रू राजानं च युधिष्ठिरम्
Tato maharshayah sarve samutthaya janardanam
Bhishmamamantrayam chakru rajanam cha yudhishthiram
52.28
ततः प्रणाममकरोत्केशवः पाण्डवस्तथा
सात्यकिः संजयश्चैव स च शारद्वतः कृपः
Tatah pranamamakarotkeshavah pandavastatha
Satyakih sanjayashchaiva sa cha sharadvatah kripah
52.29
ततस्ते धर्मनिरताः सम्यक्तैरभिपूजिताः
श्वः समेष्याम इत्युक्त्वा यथेष्टं त्वरिता ययुः
Tataste dharmaniratah samyaktairabhipujitah
Shvah sameshyama ityuktva yatheshtam tvarita yayuh
52.30
तथैवामन्त्र्य गाङ्गेयं केशवस्ते च पाण्डवाः
प्रदक्षिणमुपावृत्य रथानारुरुहुः शुभान्
Tathaivamantrya gangeyam keshavaste cha pandavah
Pradakshinamupavritya rathanaruruhuh shubhan
52.31
ततो रथैः काञ्चनदन्तकूबरै;र्महीधराभैः समदैश्च दन्तिभिः
हयैः सुपर्णैरिव चाशुगामिभिः; पदातिभिश्चात्तशरासनादिभिः
Tato rathaih kanchanadantakubarai;rmahidharabhaih samadaishcha dantibhih
Hayaih suparnairiva chashugamibhih; padatibhishchattasharasanadibhih
52.32
ययौ रथानां पुरतो हि सा चमू;स्तथैव पश्चादतिमात्रसारिणी
पुरश्च पश्चाच्च यथा महानदी; पुरर्क्षवन्तं गिरिमेत्य नर्मदा
Yayau rathanam purato hi sa chamu;stathaiva pashchadatimatrasarini
Purashcha pashchachcha yatha mahanadi; purarkshavantam girimetya narmada
52.33
ततः पुरस्ताद्भगवान्निशाकरः; समुत्थितस्तामभिहर्षयंश्चमूम्
दिवाकरापीतरसास्तथौषधीः; पुनः स्वकेनैव गुणेन योजयन्
Tatah purastadbhagavannishakarah; samutthitastamabhiharshayanshchamum
Divakarapitarasastathaushadhih; punah svakenaiva gunena yojayan
52.34
ततः पुरं सुरपुरसंनिभद्युति; प्रविश्य ते यदुवृषपाण्डवास्तदा
यथोचितान्भवनवरान्समाविश;ञ्श्रमान्विता मृगपतयो गुहा इव
Tatah puram surapurasannibhadyuti; pravishya te yaduvrishapandavastada
Yathochitanbhavanavaransamavisha;nshramanvita mrigapatayo guha iva