UtshovChapter 47
47.1
जनमेजय उवाच
शरतल्पे शयानस्तु भरतानां पितामहः
कथमुत्सृष्टवान्देहं कं च योगमधारयत्
Janamejaya uvacha
Sharatalpe shayanastu bharatanam pitamahah
Kathamutsrishtavandeham kam cha yogamadharayat
47.2
वैशंपायन उवाच
शृणुष्वावहितो राजञ्शुचिर्भूत्वा समाहितः
भीष्मस्य कुरुशार्दूल देहोत्सर्गं महात्मनः
Vaishampayana uvacha
Shrinushvavahito rajanshuchirbhutva samahitah
Bhishmasya kurushardula dehotsargam mahatmanah
47.3
निवृत्तमात्रे त्वयन उत्तरे वै दिवाकरे
समावेशयदात्मानमात्मन्येव समाहितः
Nivrittamatre tvayana uttare vai divakare
Samaveshayadatmanamatmanyeva samahitah
47.4
विकीर्णांशुरिवादित्यो भीष्मः शरशतैश्चितः
शिश्ये परमया लक्ष्म्या वृतो ब्राह्मणसत्तमैः
Vikirnanshurivadityo bhishmah sharashataishchitah
Shishye paramaya lakshmya vrito brahmanasattamaih
47.5
व्यासेन वेदश्रवसा नारदेन सुरर्षिणा
देवस्थानेन वात्स्येन तथाश्मकसुमन्तुना
Vyasena vedashravasa naradena surarshina
Devasthanena vatsyena tathashmakasumantuna
47.6
एतैश्चान्यैर्मुनिगणैर्महाभागैर्महात्मभिः
श्रद्धादमपुरस्कारैर्वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः
Etaishchanyairmuniganairmahabhagairmahatmabhih
Shraddhadamapuraskarairvritashchandra iva grahaih
47.7
भीष्मस्तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा
शरतल्पगतः कृष्णं प्रदध्यौ प्राञ्जलिः स्थितः
Bhishmastu purushavyaghrah karmana manasa gira
Sharatalpagatah krishnam pradadhyau pranjalih sthitah
47.8
स्वरेण पुष्टनादेन तुष्टाव मधुसूदनम्
योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम्
Svarena pushtanadena tushtava madhusudanam
Yogeshvaram padmanabham vishnum jishnum jagatpatim
47.9
कृताञ्जलिः शुचिर्भूत्वा वाग्विदां प्रवरः प्रभुम्
भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवमथास्तुवत्
Kritanjalih shuchirbhutva vagvidam pravarah prabhum
Bhishmah paramadharmatma vasudevamathastuvat
47.10
आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगमिषामि याम्
तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः
Ariradhayishuh krishnam vacham jigamishami yam
Taya vyasasamasinya priyatam purushottamah
47.11
शुचिः शुचिषदं हंसं तत्परः परमेष्ठिनम्
युक्त्वा सर्वात्मनात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम्
Shuchih shuchishadam hansam tatparah parameshthinam
Yuktva sarvatmanatmanam tam prapadye prajapatim
47.12
यस्मिन्विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च
गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव
Yasminvishvani bhutani tishthanti cha vishanti cha
Gunabhutani bhuteshe sutre manigana iva
47.13
यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठति
सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि
Yasminnitye tate tantau dridhe sragiva tishthati
Sadasadgrathitam vishvam vishvange vishvakarmani
47.14
हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम्
प्राहुर्नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम्
Harim sahasrashirasam sahasracharanekshanam
Prahurnarayanam devam yam vishvasya parayanam
47.15
अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम्
गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि
Aniyasamaniyansam sthavishtham cha sthaviyasam
Gariyasam garishtham cha shreshtham cha shreyasamapi
47.16
यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च
गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु
Yam vakeshvanuvakeshu nishatsupanishatsu cha
Grinanti satyakarmanam satyam satyeshu samasu
47.17
चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्वतां पतिम्
यं दिव्यैर्देवमर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः
Chaturbhishchaturatmanam sattvastham satvatam patim
Yam divyairdevamarchanti guhyaih paramanamabhih
47.18
यं देवं देवकी देवी वसुदेवादजीजनत्
भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै दीप्तमग्निमिवारणिः
Yam devam devaki devi vasudevadajijanat
Bhaumasya brahmano guptyai diptamagnimivaranih
47.19
यमनन्यो व्यपेताशीरात्मानं वीतकल्मषम्
इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मन्यवस्थितम्
Yamananyo vyapetashiratmanam vitakalmasham
Ishtvanantyaya govindam pashyatyatmanyavasthitam
47.20
पुराणे पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो युगादिषु
क्षये संकर्षणः प्रोक्तस्तमुपास्यमुपास्महे
Purane purushah prokto brahma prokto yugadishu
Kshaye sankarshanah proktastamupasyamupasmahe
47.21
अतिवाय्विन्द्रकर्माणमतिसूर्याग्नितेजसम्
अतिबुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम्
Ativayvindrakarmanamatisuryagnitejasam
Atibuddhindriyatmanam tam prapadye prajapatim
47.22
यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम्
वदन्ति जगतोऽध्यक्षमक्षरं परमं पदम्
Yam vai vishvasya kartaram jagatastasthusham patim
Vadanti jagatodhyakshamaksharam paramam padam
47.23
हिरण्यवर्णं यं गर्भमदितिर्दैत्यनाशनम्
एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः
Hiranyavarnam yam garbhamaditirdaityanashanam
Ekam dvadashadha jagye tasmai suryatmane namah
47.24
शुक्ले देवान्पितॄन्कृष्णे तर्पयत्यमृतेन यः
यश्च राजा द्विजातीनां तस्मै सोमात्मने नमः
Shukle devanpitrinkrishne tarpayatyamritena yah
Yashcha raja dvijatinam tasmai somatmane namah
47.25
महतस्तमसः पारे पुरुषं ज्वलनद्युतिम्
यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः
Mahatastamasah pare purusham jvalanadyutim
Yam gyatva mrityumatyeti tasmai gyeyatmane namah
47.26
यं बृहन्तं बृहत्युक्थे यमग्नौ यं महाध्वरे
यं विप्रसंघा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः
Yam brihantam brihatyukthe yamagnau yam mahadhvare
Yam viprasangha gayanti tasmai vedatmane namah
47.27
ऋग्यजुःसामधामानं दशार्धहविराकृतिम्
यं सप्ततन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः
Rigyajuhsamadhamanam dashardhahavirakritim
Yam saptatantum tanvanti tasmai yagyatmane namah
47.28
यः सुपर्णो यजुर्नाम छन्दोगात्रस्त्रिवृच्छिराः
रथंतरबृहत्यक्षस्तस्मै स्तोत्रात्मने नमः
Yah suparno yajurnama chhandogatrastrivrichchhirah
Rathantarabrihatyakshastasmai stotratmane namah
47.29
यः सहस्रसवे सत्रे जज्ञे विश्वसृजामृषिः
हिरण्यवर्णः शकुनिस्तस्मै हंसात्मने नमः
Yah sahasrasave satre jagye vishvasrijamrishih
Hiranyavarnah shakunistasmai hansatmane namah
47.30
पदाङ्गं संधिपर्वाणं स्वरव्यञ्जनलक्षणम्
यमाहुरक्षरं नित्यं तस्मै वागात्मने नमः
Padangam sandhiparvanam svaravyanjanalakshanam
Yamahuraksharam nityam tasmai vagatmane namah
47.31
यश्चिनोति सतां सेतुमृतेनामृतयोनिना
धर्मार्थव्यवहाराङ्गैस्तस्मै सत्यात्मने नमः
Yashchinoti satam setumritenamritayonina
Dharmarthavyavaharangaistasmai satyatmane namah
47.32
यं पृथग्धर्मचरणाः पृथग्धर्मफलैषिणः
पृथग्धर्मैः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः
Yam prithagdharmacharanah prithagdharmaphalaishinah
Prithagdharmaih samarchanti tasmai dharmatmane namah
47.33
यं तं व्यक्तस्थमव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः
क्षेत्रे क्षेत्रज्ञमासीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः
Yam tam vyaktasthamavyaktam vichinvanti maharshayah
Kshetre kshetragyamasinam tasmai kshetratmane namah
47.34
यं दृगात्मानमात्मस्थं वृतं षोडशभिर्गुणैः
प्राहुः सप्तदशं सांख्यास्तस्मै सांख्यात्मने नमः
Yam drigatmanamatmastham vritam shodashabhirgunaih
Prahuh saptadasham sankhyastasmai sankhyatmane namah
47.35
यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः
ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः
Yam vinidra jitashvasah sattvasthah sanyatendriyah
Jyotih pashyanti yunjanastasmai yogatmane namah
47.36
अपुण्यपुण्योपरमे यं पुनर्भवनिर्भयाः
शान्ताः संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः
Apunyapunyoparame yam punarbhavanirbhayah
Shantah sannyasino yanti tasmai mokshatmane namah
47.37
योऽसौ युगसहस्रान्ते प्रदीप्तार्चिर्विभावसुः
संभक्षयति भूतानि तस्मै घोरात्मने नमः
Yosau yugasahasrante pradiptarchirvibhavasuh
Sambhakshayati bhutani tasmai ghoratmane namah
47.38
संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत्
बालः स्वपिति यश्चैकस्तस्मै मायात्मने नमः
Sambhakshya sarvabhutani kritva chaikarnavam jagat
Balah svapiti yashchaikastasmai mayatmane namah
47.39
सहस्रशिरसे तस्मै पुरुषायामितात्मने
चतुःसमुद्रपर्याययोगनिद्रात्मने नमः
Sahasrashirase tasmai purushayamitatmane
Chatuhsamudraparyayayoganidratmane namah
47.40
अजस्य नाभावध्येकं यस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम्
पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः
Ajasya nabhavadhyekam yasminvishvam pratishthitam
Pushkaram pushkarakshasya tasmai padmatmane namah
47.41
यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु
कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः
Yasya kesheshu jimuta nadyah sarvangasandhishu
Kukshau samudrashchatvarastasmai toyatmane namah
47.42
युगेष्वावर्तते योंऽशैर्दिनर्त्वयनहायनैः
सर्गप्रलययोः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः
Yugeshvavartate yonshairdinartvayanahayanaih
Sargapralayayoh karta tasmai kalatmane namah
47.43
ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रं कृत्स्नमूरूदरं विशः
पादौ यस्याश्रिताः शूद्रास्तस्मै वर्णात्मने नमः
Brahma vaktram bhujau kshatram kritsnamurudaram vishah
Padau yasyashritah shudrastasmai varnatmane namah
47.44
यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः
सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नमः
Yasyagnirasyam dyaurmurdha kham nabhishcharanau kshitih
Suryashchakshurdishah shrotre tasmai lokatmane namah
47.45
विषये वर्तमानानां यं तं वैशेषिकैर्गुणैः
प्राहुर्विषयगोप्तारं तस्मै गोप्त्रात्मने नमः
Vishaye vartamananam yam tam vaisheshikairgunaih
Prahurvishayagoptaram tasmai goptratmane namah
47.46
अन्नपानेन्धनमयो रसप्राणविवर्धनः
यो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नमः
Annapanendhanamayo rasapranavivardhanah
Yo dharayati bhutani tasmai pranatmane namah
47.47
परः कालात्परो यज्ञात्परः सदसतोश्च यः
अनादिरादिर्विश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः
Parah kalatparo yagyatparah sadasatoshcha yah
Anadiradirvishvasya tasmai vishvatmane namah
47.48
यो मोहयति भूतानि स्नेहरागानुबन्धनैः
सर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै मोहात्मने नमः
Yo mohayati bhutani sneharaganubandhanaih
Sargasya rakshanarthaya tasmai mohatmane namah
47.49
आत्मज्ञानमिदं ज्ञानं ज्ञात्वा पञ्चस्ववस्थितम्
यं ज्ञानिनोऽधिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नमः
Atmagyanamidam gyanam gyatva panchasvavasthitam
Yam gyaninodhigachchhanti tasmai gyanatmane namah
47.50
अप्रमेयशरीराय सर्वतोऽनन्तचक्षुषे
अपारपरिमेयाय तस्मै चिन्त्यात्मने नमः
Aprameyashariraya sarvatonantachakshushe
Aparaparimeyaya tasmai chintyatmane namah
47.51
जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे
कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः
Jatine dandine nityam lambodarasharirine
Kamandalunishangaya tasmai brahmatmane namah
47.52
शूलिने त्रिदशेशाय त्र्यम्बकाय महात्मने
भस्मदिग्धोर्ध्वलिङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः
Shuline tridasheshaya tryambakaya mahatmane
Bhasmadigdhordhvalingaya tasmai rudratmane namah
47.53
पञ्चभूतात्मभूताय भूतादिनिधनात्मने
अक्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः
Panchabhutatmabhutaya bhutadinidhanatmane
Akrodhadrohamohaya tasmai shantatmane namah
47.54
यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः
यश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः
Yasminsarvam yatah sarvam yah sarvam sarvatashcha yah
Yashcha sarvamayo nityam tasmai sarvatmane namah
47.55
विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसंभव
अपवर्गोऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः
Vishvakarmannamastestu vishvatmanvishvasambhava
Apavargosi bhutanam panchanam paratah sthitah
47.56
नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु
नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वपरायणम्
Namaste trishu lokeshu namaste paratastrishu
Namaste dikshu sarvasu tvam hi sarvaparayanam
47.57
नमस्ते भगवन्विष्णो लोकानां प्रभवाप्यय
त्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः
Namaste bhagavanvishno lokanam prabhavapyaya
Tvam hi karta hrishikesha sanharta chaparajitah
47.58
तेन पश्यामि ते दिव्यान्भावान्हि त्रिषु वर्त्मसु
तच्च पश्यामि तत्त्वेन यत्ते रूपं सनातनम्
Tena pashyami te divyanbhavanhi trishu vartmasu
Tachcha pashyami tattvena yatte rupam sanatanam
47.59
दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा
विक्रमेण त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः
Divam te shirasa vyaptam padbhyam devi vasundhara
Vikramena trayo lokah purushosi sanatanah
47.60
अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससमच्युतम्
ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम्
Atasipushpasankasham pitavasasamachyutam
Ye namasyanti govindam na tesham vidyate bhayam
47.61
यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं हविः
यथा विष्णुमयं सर्वं पाप्मा मे नश्यतां तथा
Yatha vishnumayam satyam yatha vishnumayam havih
Yatha vishnumayam sarvam papma me nashyatam tatha
47.62
त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिष्टां जिगीषवे
यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद्ध्यायस्व सुरोत्तम
Tvam prapannaya bhaktaya gatimishtam jigishave
Yachchhreyah pundarikaksha taddhyayasva surottama
47.63
इति विद्यातपोयोनिरयोनिर्विष्णुरीडितः
वाग्यज्ञेनार्चितो देवः प्रीयतां मे जनार्दनः
Iti vidyatapoyonirayonirvishnuriditah
Vagyagyenarchito devah priyatam me janardanah
47.64
एतावदुक्त्वा वचनं भीष्मस्तद्गतमानसः
नम इत्येव कृष्णाय प्रणाममकरोत्तदा
Etavaduktva vachanam bhishmastadgatamanasah
Nama ityeva krishnaya pranamamakarottada
47.65
अभिगम्य तु योगेन भक्तिं भीष्मस्य माधवः
त्रैकाल्यदर्शनं ज्ञानं दिव्यं दातुं ययौ हरिः
Abhigamya tu yogena bhaktim bhishmasya madhavah
Traikalyadarshanam gyanam divyam datum yayau harih
47.66
तस्मिन्नुपरते शब्दे ततस्ते ब्रह्मवादिनः
भीष्मं वाग्भिर्बाष्पकण्ठास्तमानर्चुर्महामतिम्
Tasminnuparate shabde tataste brahmavadinah
Bhishmam vagbhirbashpakanthastamanarchurmahamatim
47.67
ते स्तुवन्तश्च विप्राग्र्याः केशवं पुरुषोत्तमम्
भीष्मं च शनकैः सर्वे प्रशशंसुः पुनः पुनः
Te stuvantashcha vipragryah keshavam purushottamam
Bhishmam cha shanakaih sarve prashashansuh punah punah
47.68
विदित्वा भक्तियोगं तु भीष्मस्य पुरुषोत्तमः
सहसोत्थाय संहृष्टो यानमेवान्वपद्यत
Viditva bhaktiyogam tu bhishmasya purushottamah
Sahasotthaya sanhrishto yanamevanvapadyata
47.69
केशवः सात्यकिश्चैव रथेनैकेन जग्मतुः
अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधनंजयौ
Keshavah satyakishchaiva rathenaikena jagmatuh
Aparena mahatmanau yudhishthiradhananjayau
47.70
भीमसेनो यमौ चोभौ रथमेकं समास्थितौ
कृपो युयुत्सुः सूतश्च संजयश्चापरं रथम्
Bhimaseno yamau chobhau rathamekam samasthitau
Kripo yuyutsuh sutashcha sanjayashchaparam ratham
47.71
ते रथैर्नगराकारैः प्रयाताः पुरुषर्षभाः
नेमिघोषेण महता कम्पयन्तो वसुंधराम्
Te rathairnagarakaraih prayatah purusharshabhah
Nemighoshena mahata kampayanto vasundharam
47.72
ततो गिरः पुरुषवरस्तवान्विता; द्विजेरिताः पथि सुमनाः स शुश्रुवे
कृताञ्जलिं प्रणतमथापरं जनं; स केशिहा मुदितमनाभ्यनन्दत
Tato girah purushavarastavanvita; dvijeritah pathi sumanah sa shushruve
Kritanjalim pranatamathaparam janam; sa keshiha muditamanabhyanandata