UtshovChapter 38
38.1
युधिष्ठिर उवाच
श्रोतुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण महामुने
राजधर्मान्द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान्
Yudhishthira uvacha
Shrotumichchhami bhagavanvistarena mahamune
Rajadharmandvijashreshtha chaturvarnyasya chakhilan
38.2
आपत्सु च यथा नीतिर्विधातव्या महीक्षिता
धर्म्यमालम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम्
Apatsu cha yatha nitirvidhatavya mahikshita
Dharmyamalambya panthanam vijayeyam katham mahim
38.3
प्रायश्चित्तकथा ह्येषा भक्ष्याभक्ष्यविवर्धिता
कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे
Prayashchittakatha hyesha bhakshyabhakshyavivardhita
Kautuhalanupravana harsham janayativa me
38.4
धर्मचर्या च राज्यं च नित्यमेव विरुध्यते
येन मुह्यति मे चेतश्चिन्तयानस्य नित्यशः
Dharmacharya cha rajyam cha nityameva virudhyate
Yena muhyati me chetashchintayanasya nityashah
38.5
वैशंपायन उवाच
तमुवाच महातेजा व्यासो वेदविदां वरः
नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन्पुरातनम्
Vaishampayana uvacha
Tamuvacha mahateja vyaso vedavidam varah
Naradam samabhiprekshya sarvam jananpuratanam
38.6
श्रोतुमिच्छसि चेद्धर्मानखिलेन युधिष्ठिर
प्रैहि भीष्मं महाबाहो वृद्धं कुरुपितामहम्
Shrotumichchhasi cheddharmanakhilena yudhishthira
Praihi bhishmam mahabaho vriddham kurupitamaham
38.7
स ते सर्वरहस्येषु संशयान्मनसि स्थितान्
छेत्ता भागीरथीपुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित्
Sa te sarvarahasyeshu sanshayanmanasi sthitan
Chhetta bhagirathiputrah sarvagyah sarvadharmavit
38.8
जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी
साक्षाद्ददर्श यो देवान्सर्वाञ्शक्रपुरोगमान्
Janayamasa yam devi divya tripathaga nadi
Sakshaddadarsha yo devansarvanshakrapurogaman
38.9
बृहस्पतिपुरोगांश्च देवर्षीनसकृत्प्रभुः
तोषयित्वोपचारेण राजनीतिमधीतवान्
Brihaspatipuroganshcha devarshinasakritprabhuh
Toshayitvopacharena rajanitimadhitavan
38.10
उशना वेद यच्छास्त्रं देवासुरगुरुर्द्विजः
तच्च सर्वं सवैयाख्यं प्राप्तवान्कुरुसत्तमः
Ushana veda yachchhastram devasuragururdvijah
Tachcha sarvam savaiyakhyam praptavankurusattamah
38.11
भार्गवाच्च्यवनाच्चापि वेदानङ्गोपबृंहितान्
प्रतिपेदे महाबुद्धिर्वसिष्ठाच्च यतव्रतात्
Bhargavachchyavanachchapi vedanangopabrinhitan
Pratipede mahabuddhirvasishthachcha yatavratat
38.12
पितामहसुतं ज्येष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम्
अध्यात्मगतितत्त्वज्ञमुपाशिक्षत यः पुरा
Pitamahasutam jyeshtham kumaram diptatejasam
Adhyatmagatitattvagyamupashikshata yah pura
38.13
मार्कण्डेयमुखात्कृत्स्नं यतिधर्ममवाप्तवान्
रामादस्त्राणि शक्राच्च प्राप्तवान्भरतर्षभ
Markandeyamukhatkritsnam yatidharmamavaptavan
Ramadastrani shakrachcha praptavanbharatarshabha
38.14
मृत्युरात्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि
तथानपत्यस्य सतः पुण्यलोका दिवि श्रुताः
Mrityuratmechchhaya yasya jatasya manujeshvapi
Tathanapatyasya satah punyaloka divi shrutah
38.15
यस्य ब्रह्मर्षयः पुण्या नित्यमासन्सभासदः
यस्य नाविदितं किंचिज्ज्ञानज्ञेयेषु विद्यते
Yasya brahmarshayah punya nityamasansabhasadah
Yasya naviditam kinchijgyanagyeyeshu vidyate
38.16
स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित्
तमभ्येहि पुरा प्राणान्स विमुञ्चति धर्मवित्
Sa te vakshyati dharmagyah sukshmadharmarthatattvavit
Tamabhyehi pura pranansa vimunchati dharmavit
38.17
एवमुक्तस्तु कौन्तेयो दीर्घप्रज्ञो महाद्युतिः
उवाच वदतां श्रेष्ठं व्यासं सत्यवतीसुतम्
Evamuktastu kaunteyo dirghapragyo mahadyutih
Uvacha vadatam shreshtham vyasam satyavatisutam
38.18
वैशसं सुमहत्कृत्वा ज्ञातीनां लोमहर्षणम्
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पृथिवीनाशकारकः
Vaishasam sumahatkritva gyatinam lomaharshanam
Agaskritsarvalokasya prithivinashakarakah
38.19
घातयित्वा तमेवाजौ छलेनाजिह्मयोधिनम्
उपसंप्रष्टुमर्हामि तमहं केन हेतुना
Ghatayitva tamevajau chhalenajihmayodhinam
Upasamprashtumarhami tamaham kena hetuna
38.20
ततस्तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया
पुनराह महाबाहुर्यदुश्रेष्ठो महाद्युतिः
Tatastam nripatishreshtham chaturvarnyahitepsaya
Punaraha mahabahuryadushreshtho mahadyutih
38.21
नेदानीमतिनिर्बन्धं शोके कर्तुमिहार्हसि
यदाह भगवान्व्यासस्तत्कुरुष्व नृपोत्तम
Nedanimatinirbandham shoke kartumiharhasi
Yadaha bhagavanvyasastatkurushva nripottama
38.22
ब्राह्मणास्त्वां महाबाहो भ्रातरश्च महौजसः
पर्जन्यमिव घर्मार्ता आशंसाना उपासते
Brahmanastvam mahabaho bhratarashcha mahaujasah
Parjanyamiva gharmarta ashansana upasate
38.23
हतशिष्टाश्च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम्
चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम्
Hatashishtashcha rajanah kritsnam chaiva samagatam
Chaturvarnyam maharaja rashtram te kurujangalam
38.24
प्रियार्थमपि चैतेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम्
नियोगादस्य च गुरोर्व्यासस्यामिततेजसः
Priyarthamapi chaitesham brahmananam mahatmanam
Niyogadasya cha gurorvyasasyamitatejasah
38.25
सुहृदां चास्मदादीनां द्रौपद्याश्च परंतप
कुरु प्रियममित्रघ्न लोकस्य च हितं कुरु
Suhridam chasmadadinam draupadyashcha parantapa
Kuru priyamamitraghna lokasya cha hitam kuru
38.26
एवमुक्तस्तु कृष्णेन राजा राजीवलोचनः
हितार्थं सर्वलोकस्य समुत्तस्थौ महातपाः
Evamuktastu krishnena raja rajivalochanah
Hitartham sarvalokasya samuttasthau mahatapah
38.27
सोऽनुनीतो नरव्याघ्रो विष्टरश्रवसा स्वयम्
द्वैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना
Sonunito naravyaghro vishtarashravasa svayam
Dvaipayanena cha tatha devasthanena jishnuna
38.28
एतैश्चान्यैश्च बहुभिरनुनीतो युधिष्ठिरः
व्यजहान्मानसं दुःखं संतापं च महामनाः
Etaishchanyaishcha bahubhiranunito yudhishthirah
Vyajahanmanasam duhkham santapam cha mahamanah
38.29
श्रुतवाक्यः श्रुतनिधिः श्रुतश्रव्यविशारदः
व्यवस्य मनसः शान्तिमगच्छत्पाण्डुनन्दनः
Shrutavakyah shrutanidhih shrutashravyavisharadah
Vyavasya manasah shantimagachchhatpandunandanah
38.30
स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य स्वपुरं प्रविवेश ह
Sa taih parivrito raja nakshatrairiva chandramah
Dhritarashtram puraskritya svapuram pravivesha ha
38.31
प्रविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
अर्चयामास देवांश्च ब्राह्मणांश्च सहस्रशः
Pravivikshuh sa dharmagyah kuntiputro yudhishthirah
Archayamasa devanshcha brahmananshcha sahasrashah
38.32
ततो रथं नवं शुभ्रं कम्बलाजिनसंवृतम्
युक्तं षोडशभिर्गोभिः पाण्डुरैः शुभलक्षणैः
Tato ratham navam shubhram kambalajinasanvritam
Yuktam shodashabhirgobhih panduraih shubhalakshanaih
38.33
मन्त्रैरभ्यर्चितः पुण्यैः स्तूयमानो महर्षिभिः
आरुरोह यथा देवः सोमोऽमृतमयं रथम्
Mantrairabhyarchitah punyaih stuyamano maharshibhih
Aruroha yatha devah somomritamayam ratham
38.34
जग्राह रश्मीन्कौन्तेयो भीमो भीमपराक्रमः
अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयामास भानुमत्
Jagraha rashminkaunteyo bhimo bhimaparakramah
Arjunah panduram chhatram dharayamasa bhanumat
38.35
ध्रियमाणं तु तच्छत्रं पाण्डुरं तस्य मूर्धनि
शुशुभे तारकाराजसितमभ्रमिवाम्बरे
Dhriyamanam tu tachchhatram panduram tasya murdhani
Shushubhe tarakarajasitamabhramivambare
38.36
चामरव्यजने चास्य वीरौ जगृहतुस्तदा
चन्द्ररश्मिप्रभे शुभ्रे माद्रीपुत्रावलंकृते
Chamaravyajane chasya virau jagrihatustada
Chandrarashmiprabhe shubhre madriputravalankrite
38.37
ते पञ्च रथमास्थाय भ्रातरः समलंकृताः
भूतानीव समस्तानि राजन्ददृशिरे तदा
Te pancha rathamasthaya bhratarah samalankritah
Bhutaniva samastani rajandadrishire tada
38.38
आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तमश्वैर्महाजवैः
अन्वयात्पृष्ठतो राजन्युयुत्सुः पाण्डवाग्रजम्
Asthaya tu ratham shubhram yuktamashvairmahajavaih
Anvayatprishthato rajanyuyutsuh pandavagrajam
38.39
रथं हेममयं शुभ्रं सैन्यसुग्रीवयोजितम्
सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात्कुरून्
Ratham hemamayam shubhram sainyasugrivayojitam
Saha satyakina krishnah samasthayanvayatkurun
38.40
नरयानेन तु ज्येष्ठः पिता पार्थस्य भारत
अग्रतो धर्मराजस्य गान्धारीसहितो ययौ
Narayanena tu jyeshthah pita parthasya bharata
Agrato dharmarajasya gandharisahito yayau
38.41
कुरुस्त्रियश्च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च द्रौपदी
यानैरुच्चावचैर्जग्मुर्विदुरेण पुरस्कृताः
Kurustriyashcha tah sarvah kunti krishna cha draupadi
Yanairuchchavachairjagmurvidurena puraskritah
38.42
ततो रथाश्च बहुला नागाश्च समलंकृताः
पादाताश्च हयाश्चैव पृष्ठतः समनुव्रजन्
Tato rathashcha bahula nagashcha samalankritah
Padatashcha hayashchaiva prishthatah samanuvrajan
38.43
ततो वैतालिकैः सूतैर्मागधैश्च सुभाषितैः
स्तूयमानो ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम्
Tato vaitalikaih sutairmagadhaishcha subhashitaih
Stuyamano yayau raja nagaram nagasahvayam
38.44
तत्प्रयाणं महाबाहोर्बभूवाप्रतिमं भुवि
आकुलाकुलमुत्सृष्टं हृष्टपुष्टजनान्वितम्
Tatprayanam mahabahorbabhuvapratimam bhuvi
Akulakulamutsrishtam hrishtapushtajananvitam
38.45
अभियाने तु पार्थस्य नरैर्नगरवासिभिः
नगरं राजमार्गश्च यथावत्समलंकृतम्
Abhiyane tu parthasya narairnagaravasibhih
Nagaram rajamargashcha yathavatsamalankritam
38.46
पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश्च वेदिभिः
संवृतो राजमार्गश्च धूपनैश्च सुधूपितः
Pandurena cha malyena patakabhishcha vedibhih
Sanvrito rajamargashcha dhupanaishcha sudhupitah
38.47
अथ चूर्णैश्च गन्धानां नानापुष्पैः प्रियङ्गुभिः
माल्यदामभिरासक्तै राजवेश्माभिसंवृतम्
Atha churnaishcha gandhanam nanapushpaih priyangubhih
Malyadamabhirasaktai rajaveshmabhisanvritam
38.48
कुम्भाश्च नगरद्वारि वारिपूर्णा दृढा नवाः
कन्याः सुमनसश्छागाः स्थापितास्तत्र तत्र ह
Kumbhashcha nagaradvari varipurna dridha navah
Kanyah sumanasashchhagah sthapitastatra tatra ha
38.49
तथा स्वलंकृतद्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः
स्तूयमानः शुभैर्वाक्यैः प्रविवेश सुहृद्वृतः
Tatha svalankritadvaram nagaram pandunandanah
Stuyamanah shubhairvakyaih pravivesha suhridvritah