UtshovChapter 37
37.1
वैशंपायन उवाच
एवमुक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः
चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु प्रत्युवाच तपोधनम्
Vaishampayana uvacha
Evamukto bhagavata dharmarajo yudhishthirah
Chintayitva muhurtam tu pratyuvacha tapodhanam
37.2
किं भक्ष्यं किमभक्ष्यं च किं च देयं प्रशस्यते
किं च पात्रमपात्रं वा तन्मे ब्रूहि पितामह
Kim bhakshyam kimabhakshyam cha kim cha deyam prashasyate
Kim cha patramapatram va tanme bruhi pitamaha
37.3
व्यास उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
सिद्धानां चैव संवादं मनोश्चैव प्रजापतेः
Vyasa uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Siddhanam chaiva sanvadam manoshchaiva prajapateh
37.4
सिद्धास्तपोव्रतपराः समागम्य पुरा विभुम्
धर्मं पप्रच्छुरासीनमादिकाले प्रजापतिम्
Siddhastapovrataparah samagamya pura vibhum
Dharmam paprachchhurasinamadikale prajapatim
37.5
कथमन्नं कथं दानं कथमध्ययनं तपः
कार्याकार्यं च नः सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते
Kathamannam katham danam kathamadhyayanam tapah
Karyakaryam cha nah sarvam shansa vai tvam prajapate
37.6
तैरेवमुक्तो भगवान्मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः
Tairevamukto bhagavanmanuh svayambhuvobravit
Shushrushadhvam yathavrittam dharmam vyasasamasatah
37.7
अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं तपः
अहिंसा सत्यमक्रोधः क्षमेज्या धर्मलक्षणम्
Adattasyanupadanam danamadhyayanam tapah
Ahinsa satyamakrodhah kshamejya dharmalakshanam
37.8
य एव धर्मः सोऽधर्मोऽदेशेऽकाले प्रतिष्ठितः
आदानमनृतं हिंसा धर्मो व्यावस्थिकः स्मृतः
Ya eva dharmah sodharmodeshekale pratishthitah
Adanamanritam hinsa dharmo vyavasthikah smritah
37.9
द्विविधौ चाप्युभावेतौ धर्माधर्मौ विजानताम्
अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च द्वैविध्यं लोकवेदयोः
Dvividhau chapyubhavetau dharmadharmau vijanatam
Apravrittih pravrittishcha dvaividhyam lokavedayoh
37.10
अप्रवृत्तेरमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम्
अशुभस्याशुभं विद्याच्छुभस्य शुभमेव च
Apravritteramartyatvam martyatvam karmanah phalam
Ashubhasyashubham vidyachchhubhasya shubhameva cha
37.11
एतयोश्चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा
दैवं च दैवयुक्तं च प्राणश्च प्रलयश्च ह
Etayoshchobhayoh syatam shubhashubhataya tatha
Daivam cha daivayuktam cha pranashcha pralayashcha ha
37.12
अप्रेक्षापूर्वकरणादशुभानां शुभं फलम्
ऊर्ध्वं भवति संदेहादिह दृष्टार्थमेव वा
अप्रेक्षापूर्वकरणात्प्रायश्चित्तं विधीयते
Aprekshapurvakaranadashubhanam shubham phalam
Urdhvam bhavati sandehadiha drishtarthameva va
Aprekshapurvakaranatprayashchittam vidhiyate
37.13
क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः
शरीराणामुपक्लेशो मनसश्च प्रियाप्रिये
तदौषधैश्च मन्त्रैश्च प्रायश्चित्तैश्च शाम्यति
Krodhamohakrite chaiva drishtantagamahetubhih
Shariranamupaklesho manasashcha priyapriye
Tadaushadhaishcha mantraishcha prayashchittaishcha shamyati
37.14
जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश्च सर्वतः
वर्जयेन्न हि तं धर्मं येषां धर्मो न विद्यते
Jatishrenyadhivasanam kuladharmanshcha sarvatah
Varjayenna hi tam dharmam yesham dharmo na vidyate
37.15
दश वा वेदशास्त्रज्ञास्त्रयो वा धर्मपाठकाः
यद्ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये
Dasha va vedashastragyastrayo va dharmapathakah
Yadbruyuh karya utpanne sa dharmo dharmasanshaye
37.16
अरुणा मृत्तिका चैव तथा चैव पिपीलकाः
श्लेष्मातकस्तथा विप्रैरभक्ष्यं विषमेव च
Aruna mrittika chaiva tatha chaiva pipilakah
Shleshmatakastatha viprairabhakshyam vishameva cha
37.17
अभक्ष्या ब्राह्मणैर्मत्स्याः शकलैर्ये विवर्जिताः
चतुष्पात्कच्छपादन्यो मण्डूका जलजाश्च ये
Abhakshya brahmanairmatsyah shakalairye vivarjitah
Chatushpatkachchhapadanyo manduka jalajashcha ye
37.18
भासा हंसाः सुपर्णाश्च चक्रवाका बकाः प्लवाः
कङ्को मद्गुश्च गृध्राश्च काकोलूकं तथैव च
Bhasa hansah suparnashcha chakravaka bakah plavah
Kanko madgushcha gridhrashcha kakolukam tathaiva cha
37.19
क्रव्यादाः पक्षिणः सर्वे चतुष्पादाश्च दंष्ट्रिणः
येषां चोभयतो दन्ताश्चतुर्दंष्ट्राश्च सर्वशः
Kravyadah pakshinah sarve chatushpadashcha danshtrinah
Yesham chobhayato dantashchaturdanshtrashcha sarvashah
37.20
एडकाश्वखरोष्ट्रीणां सूतिकानां गवामपि
मानुषीणां मृगीणां च न पिबेद्ब्राह्मणः पयः
Edakashvakharoshtrinam sutikanam gavamapi
Manushinam mriginam cha na pibedbrahmanah payah
37.21
प्रेतान्नं सूतिकान्नं च यच्च किंचिदनिर्दशम्
अभोज्यं चाप्यपेयं च धेन्वा दुग्धमनिर्दशम्
Pretannam sutikannam cha yachcha kinchidanirdasham
Abhojyam chapyapeyam cha dhenva dugdhamanirdasham
37.22
तक्ष्णश्चर्मावकर्तुश्च पुंश्चल्या रजकस्य च
चिकित्सकस्य यच्चान्नमभोज्यं रक्षिणस्तथा
Takshnashcharmavakartushcha punshchalya rajakasya cha
Chikitsakasya yachchannamabhojyam rakshinastatha
37.23
गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनश्च ये
परिवित्तिनपुंषां च बन्दिद्यूतविदां तथा
Ganagramabhishastanam rangastrijivinashcha ye
Parivittinapunsham cha bandidyutavidam tatha
37.24
वार्यमाणाहृतं चान्नं शुक्तं पर्युषितं च यत्
सुरानुगतमुच्छिष्टमभोज्यं शेषितं च यत्
Varyamanahritam channam shuktam paryushitam cha yat
Suranugatamuchchhishtamabhojyam sheshitam cha yat
37.25
पिष्टमांसेक्षुशाकानां विकाराः पयसस्तथा
सक्तुधानाकरम्भाश्च नोपभोज्याश्चिरस्थिताः
Pishtamansekshushakanam vikarah payasastatha
Saktudhanakarambhashcha nopabhojyashchirasthitah
37.26
पायसं कृसरं मांसमपूपाश्च वृथा कृताः
अभोज्याश्चाप्यभक्ष्याश्च ब्राह्मणैर्गृहमेधिभिः
Payasam krisaram mansamapupashcha vritha kritah
Abhojyashchapyabhakshyashcha brahmanairgrihamedhibhih
37.27
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च मुनीन्गृह्याश्च देवताः
पूजयित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थो भोक्तुमर्हति
Devanpitrinmanushyanshcha muningrihyashcha devatah
Pujayitva tatah pashchadgrihastho bhoktumarhati
37.28
यथा प्रव्रजितो भिक्षुर्गृहस्थः स्वगृहे वसेत्
एवंवृत्तः प्रियैर्दारैः संवसन्धर्ममाप्नुयात्
Yatha pravrajito bhikshurgrihasthah svagrihe vaset
Evanvrittah priyairdaraih sanvasandharmamapnuyat
37.29
न दद्याद्यशसे दानं न भयान्नोपकारिणे
न नृत्तगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः
Na dadyadyashase danam na bhayannopakarine
Na nrittagitashileshu hasakeshu cha dharmikah
37.30
न मत्ते नैव चोन्मत्ते न स्तेने न चिकित्सके
न वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने
Na matte naiva chonmatte na stene na chikitsake
Na vagghine vivarne va nangahine na vamane
37.31
न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर्वा यो न संस्कृतः
अश्रोत्रिये मृतं दानं ब्राह्मणेऽब्रह्मवादिनि
Na durjane daushkule va vratairva yo na sanskritah
Ashrotriye mritam danam brahmanebrahmavadini
37.32
असम्यक्चैव यद्दत्तमसम्यक्च प्रतिग्रहः
उभयोः स्यादनर्थाय दातुरादातुरेव च
Asamyakchaiva yaddattamasamyakcha pratigrahah
Ubhayoh syadanarthaya daturadatureva cha
37.33
यथा खदिरमालम्ब्य शिलां वाप्यर्णवं तरन्
मज्जते मज्जते तद्वद्दाता यश्च प्रतीच्छकः
Yatha khadiramalambya shilam vapyarnavam taran
Majjate majjate tadvaddata yashcha pratichchhakah
37.34
काष्ठैरार्द्रैर्यथा वह्निरुपस्तीर्णो न दीप्यते
तपःस्वाध्यायचारित्रैरेवं हीनः प्रतिग्रही
Kashthairardrairyatha vahnirupastirno na dipyate
Tapahsvadhyayacharitrairevam hinah pratigrahi
37.35
कपाले यद्वदापः स्युः श्वदृतौ वा यथा पयः
आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्
Kapale yadvadapah syuh shvadritau va yatha payah
Ashrayasthanadoshena vrittahine tatha shrutam
37.36
निर्मन्त्रो निर्व्रतो यः स्यादशास्त्रज्ञोऽनसूयकः
अनुक्रोशात्प्रदातव्यं दीनेष्वेवं नरेष्वपि
Nirmantro nirvrato yah syadashastragyonasuyakah
Anukroshatpradatavyam dineshvevam nareshvapi
37.37
न वै देयमनुक्रोशाद्दीनायाप्यपकारिणे
आप्ताचरितमित्येव धर्म इत्येव वा पुनः
Na vai deyamanukroshaddinayapyapakarine
Aptacharitamityeva dharma ityeva va punah
37.38
निष्कारणं स्म तद्दत्तं ब्राह्मणे धर्मवर्जिते
भवेदपात्रदोषेण न मेऽत्रास्ति विचारणा
Nishkaranam sma taddattam brahmane dharmavarjite
Bhavedapatradoshena na metrasti vicharana
37.39
यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः
ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः
Yatha darumayo hasti yatha charmamayo mrigah
Brahmanashchanadhiyanastrayaste namadharakah
37.40
यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला
शकुनिर्वाप्यपक्षः स्यान्निर्मन्त्रो ब्राह्मणस्तथा
Yatha shandhophalah strishu yatha gaurgavi chaphala
Shakunirvapyapakshah syannirmantro brahmanastatha
37.41
ग्रामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश्च निर्जलः
यथा हुतमनग्नौ च तथैव स्यान्निराकृतौ
Gramadhanyam yatha shunyam yatha kupashcha nirjalah
Yatha hutamanagnau cha tathaiva syannirakritau
37.42
देवतानां पितॄणां च हव्यकव्यविनाशनः
शत्रुरर्थहरो मूर्खो न लोकान्प्राप्तुमर्हति
Devatanam pitrinam cha havyakavyavinashanah
Shatrurarthaharo murkho na lokanpraptumarhati
37.43
एतत्ते कथितं सर्वं यथा वृत्तं युधिष्ठिर
समासेन महद्ध्येतच्छ्रोतव्यं भरतर्षभ
Etatte kathitam sarvam yatha vrittam yudhishthira
Samasena mahaddhyetachchhrotavyam bharatarshabha