UtshovChapter 34
34.1
वैशंपायन उवाच
युधिष्ठिरस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा द्वैपायनस्तदा
समीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः प्रोवाच पाण्डवम्
Vaishampayana uvacha
Yudhishthirasya tadvakyam shrutva dvaipayanastada
Samikshya nipunam buddhya rishih provacha pandavam
34.2
मा विषादं कृथा राजन्क्षत्रधर्ममनुस्मर
स्वधर्मेण हता ह्येते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ
Ma vishadam kritha rajankshatradharmamanusmara
Svadharmena hata hyete kshatriyah kshatriyarshabha
34.3
काङ्क्षमाणाः श्रियं कृत्स्नां पृथिव्यां च महद्यशः
कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः
Kankshamanah shriyam kritsnam prithivyam cha mahadyashah
Kritantavidhisanyuktah kalena nidhanam gatah
34.4
न त्वं हन्ता न भीमोऽपि नार्जुनो न यमावपि
कालः पर्यायधर्मेण प्राणानादत्त देहिनाम्
Na tvam hanta na bhimopi narjuno na yamavapi
Kalah paryayadharmena prananadatta dehinam
34.5
न यस्य मातापितरौ नानुग्राह्योऽस्ति कश्चन
कर्मसाक्षी प्रजानां यस्तेन कालेन संहृताः
Na yasya matapitarau nanugrahyosti kashchana
Karmasakshi prajanam yastena kalena sanhritah
34.6
हेतुमात्रमिदं तस्य कालस्य पुरुषर्षभ
यद्धन्ति भूतैर्भूतानि तदस्मै रूपमैश्वरम्
Hetumatramidam tasya kalasya purusharshabha
Yaddhanti bhutairbhutani tadasmai rupamaishvaram
34.7
कर्ममूर्त्यात्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयोः
सुखदुःखगुणोदर्कं कालं कालफलप्रदम्
Karmamurtyatmakam viddhi sakshinam shubhapapayoh
Sukhaduhkhagunodarkam kalam kalaphalapradam
34.8
तेषामपि महाबाहो कर्माणि परिचिन्तय
विनाशहेतुकारित्वे यैस्ते कालवशं गताः
Teshamapi mahabaho karmani parichintaya
Vinashahetukaritve yaiste kalavasham gatah
34.9
आत्मनश्च विजानीहि नियमव्रतशीलताम्
यदा त्वमीदृशं कर्म विधिनाक्रम्य कारितः
Atmanashcha vijanihi niyamavratashilatam
Yada tvamidrisham karma vidhinakramya karitah
34.10
त्वष्ट्रेव विहितं यन्त्रं यथा स्थापयितुर्वशे
कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं भ्राम्यते जगत्
Tvashtreva vihitam yantram yatha sthapayiturvashe
Karmana kalayuktena tathedam bhramyate jagat
34.11
पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्ततः
यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ
Purushasya hi drishtvemamutpattimanimittatah
Yadrichchhaya vinasham cha shokaharshavanarthakau
34.12
व्यलीकं चापि यत्त्वत्र चित्तवैतंसिकं तव
तदर्थमिष्यते राजन्प्रायश्चित्तं तदाचर
Vyalikam chapi yattvatra chittavaitansikam tava
Tadarthamishyate rajanprayashchittam tadachara
34.13
इदं च श्रूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा
असुरा भ्रातरो ज्येष्ठा देवाश्चापि यवीयसः
Idam cha shruyate partha yuddhe devasure pura
Asura bhrataro jyeshtha devashchapi yaviyasah
34.14
तेषामपि श्रीनिमित्तं महानासीत्समुच्छ्रयः
युद्धं वर्षसहस्राणि द्वात्रिंशदभवत्किल
Teshamapi shrinimittam mahanasitsamuchchhrayah
Yuddham varshasahasrani dvatrinshadabhavatkila
34.15
एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम्
जघ्नुर्दैत्यांस्तदा देवास्त्रिदिवं चैव लेभिरे
Ekarnavam mahim kritva rudhirena pariplutam
Jaghnurdaityanstada devastridivam chaiva lebhire
34.16
तथैव पृथिवीं लब्ध्वा ब्राह्मणा वेदपारगाः
संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थे दर्पमोहिताः
Tathaiva prithivim labdhva brahmana vedaparagah
Sanshrita danavanam vai sahyarthe darpamohitah
34.17
शालावृका इति ख्यातास्त्रिषु लोकेषु भारत
अष्टाशीतिसहस्राणि ते चापि विबुधैर्हताः
Shalavrika iti khyatastrishu lokeshu bharata
Ashtashitisahasrani te chapi vibudhairhatah
34.18
धर्मव्युच्छित्तिमिच्छन्तो येऽधर्मस्य प्रवर्तकाः
हन्तव्यास्ते दुरात्मानो देवैर्दैत्या इवोल्बणाः
Dharmavyuchchhittimichchhanto yedharmasya pravartakah
Hantavyaste duratmano devairdaitya ivolbanah
34.19
एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां स्यादनामयम्
कुलं हत्वाथ राष्ट्रं वा न तद्वृत्तोपघातकम्
Ekam hatva yadi kule shishtanam syadanamayam
Kulam hatvatha rashtram va na tadvrittopaghatakam
34.20
अधर्मरूपो धर्मो हि कश्चिदस्ति नराधिप
धर्मश्चाधर्मरूपोऽस्ति तच्च ज्ञेयं विपश्चिता
Adharmarupo dharmo hi kashchidasti naradhipa
Dharmashchadharmaruposti tachcha gyeyam vipashchita
34.21
तस्मात्संस्तम्भयात्मानं श्रुतवानसि पाण्डव
देवैः पूर्वगतं मार्गमनुयातोऽसि भारत
Tasmatsanstambhayatmanam shrutavanasi pandava
Devaih purvagatam margamanuyatosi bharata
34.22
न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ
भ्रातॄनाश्वासयैतांस्त्वं सुहृदश्च परंतप
Na hidrisha gamishyanti narakam pandavarshabha
Bhratrinashvasayaitanstvam suhridashcha parantapa
34.23
यो हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः
कुर्वन्नपि तथैव स्यात्कृत्वा च निरपत्रपः
Yo hi papasamarambhe karye tadbhavabhavitah
Kurvannapi tathaiva syatkritva cha nirapatrapah
34.24
तस्मिंस्तत्कलुषं सर्वं समाप्तमिति शब्दितम्
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति ह्रासो वा पापकर्मणः
Tasminstatkalusham sarvam samaptamiti shabditam
Prayashchittam na tasyasti hraso va papakarmanah
34.25
त्वं तु शुक्लाभिजातीयः परदोषेण कारितः
अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे
Tvam tu shuklabhijatiyah paradoshena karitah
Anichchhamanah karmedam kritva cha paritapyase
34.26
अश्वमेधो महायज्ञः प्रायश्चित्तमुदाहृतम्
तमाहर महाराज विपाप्मैवं भविष्यसि
Ashvamedho mahayagyah prayashchittamudahritam
Tamahara maharaja vipapmaivam bhavishyasi
34.27
मरुद्भिः सह जित्वारीन्मघवान्पाकशासनः
एकैकं क्रतुमाहृत्य शतकृत्वः शतक्रतुः
Marudbhih saha jitvarinmaghavanpakashasanah
Ekaikam kratumahritya shatakritvah shatakratuh
34.28
पूतपाप्मा जितस्वर्गो लोकान्प्राप्य सुखोदयान्
मरुद्गणवृतः शक्रः शुशुभे भासयन्दिशः
Putapapma jitasvargo lokanprapya sukhodayan
Marudganavritah shakrah shushubhe bhasayandishah
34.29
स्वर्गलोके महीयन्तमप्सरोभिः शचीपतिम्
ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश्च विबुधेश्वरम्
Svargaloke mahiyantamapsarobhih shachipatim
Rishayah paryupasante devashcha vibudheshvaram
34.30
सोऽयं त्वमिह संक्रान्तो विक्रमेण वसुंधराम्
निर्जिताश्च महीपाला विक्रमेण त्वयानघ
Soyam tvamiha sankranto vikramena vasundharam
Nirjitashcha mahipala vikramena tvayanagha
34.31
तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन्सुहृद्वृतः
भ्रातॄन्पुत्रांश्च पौत्रांश्च स्वे स्वे राज्येऽभिषेचय
Tesham purani rashtrani gatva rajansuhridvritah
Bhratrinputranshcha pautranshcha sve sve rajyebhishechaya
34.32
बालानपि च गर्भस्थान्सान्त्वानि समुदाचरन्
रञ्जयन्प्रकृतीः सर्वाः परिपाहि वसुंधराम्
Balanapi cha garbhasthansantvani samudacharan
Ranjayanprakritih sarvah paripahi vasundharam
34.33
कुमारो नास्ति येषां च कन्यास्तत्राभिषेचय
कामाशयो हि स्त्रीवर्गः शोकमेवं प्रहास्यति
Kumaro nasti yesham cha kanyastatrabhishechaya
Kamashayo hi strivargah shokamevam prahasyati
34.34
एवमाश्वासनं कृत्वा सर्वराष्ट्रेषु भारत
यजस्व वाजिमेधेन यथेन्द्रो विजयी पुरा
Evamashvasanam kritva sarvarashtreshu bharata
Yajasva vajimedhena yathendro vijayi pura
34.35
अशोच्यास्ते महात्मानः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ
स्वकर्मभिर्गता नाशं कृतान्तबलमोहिताः
Ashochyaste mahatmanah kshatriyah kshatriyarshabha
Svakarmabhirgata nasham kritantabalamohitah
34.36
अवाप्तः क्षत्रधर्मस्ते राज्यं प्राप्तमकल्मषम्
चरस्व धर्मं कौन्तेय श्रेयान्यः प्रेत्य भाविकः
Avaptah kshatradharmaste rajyam praptamakalmasham
Charasva dharmam kaunteya shreyanyah pretya bhavikah