UtshovChapter 339
339.1
ब्रह्मोवाच
शृणु पुत्र यथा ह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः
अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते
Brahmovacha
Shrinu putra yatha hyesha purushah shashvatovyayah
Akshayashchaprameyashcha sarvagashcha niruchyate
339.2
न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयान्यैर्वापि सत्तम
सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः
Na sa shakyastvaya drashtum mayanyairvapi sattama
Saguno nirguno vishvo gyanadrishyo hyasau smritah
339.3
अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ
वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः
Asharirah sharireshu sarveshu nivasatyasau
Vasannapi sharireshu na sa lipyati karmabhih
339.4
ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः
सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित्क्वचित्
Mamantaratma tava cha ye chanye dehasangyitah
Sarvesham sakshibhutosau na grahyah kenachitkvachit
339.5
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः
एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम्
Vishvamurdha vishvabhujo vishvapadakshinasikah
Ekashcharati kshetreshu svairachari yathasukham
339.6
क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजानि च शुभाशुभे
तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते
Kshetrani hi sharirani bijani cha shubhashubhe
Tani vetti sa yogatma tatah kshetragya uchyate
339.7
नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेन केनचित्
सांख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम्
Nagatirna gatistasya gyeya bhutena kenachit
Sankhyena vidhina chaiva yogena cha yathakramam
339.8
चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तमाम्
यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तं सनातनम्
Chintayami gatim chasya na gatim vedmi chottamam
Yathagyanam tu vakshyami purusham tam sanatanam
339.9
तस्यैकत्वं महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः
महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः
Tasyaikatvam mahattvam hi sa chaikah purushah smritah
Mahapurushashabdam sa bibhartyekah sanatanah
339.10
एको हुताशो बहुधा समिध्यते; एकः सूर्यस्तपसां योनिरेका
एको वायुर्बहुधा वाति लोके; महोदधिश्चाम्भसां योनिरेकः
पुरुषश्चैको निर्गुणो विश्वरूप;स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति
Eko hutasho bahudha samidhyate; ekah suryastapasam yonireka
Eko vayurbahudha vati loke; mahodadhishchambhasam yonirekah
Purushashchaiko nirguno vishvarupa;stam nirgunam purusham chavishanti
339.11
हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म हित्वा शुभाशुभम्
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः
Hitva gunamayam sarvam karma hitva shubhashubham
Ubhe satyanrite tyaktva evam bhavati nirgunah
339.12
अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम्
विचरेद्यो यतिर्यत्तः स गच्छेत्पुरुषं प्रभुम्
Achintyam chapi tam gyatva bhavasukshmam chatushtayam
Vicharedyo yatiryattah sa gachchhetpurusham prabhum
339.13
एवं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः
एकात्मानं तथात्मानमपरेऽध्यात्मचिन्तकाः
Evam hi paramatmanam kechidichchhanti panditah
Ekatmanam tathatmanamaparedhyatmachintakah
339.14
तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुणः स्मृतः
स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः
न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा
Tatra yah paramatma hi sa nityam nirgunah smritah
Sa hi narayano gyeyah sarvatma purusho hi sah
Na lipyate phalaishchapi padmapatramivambhasa
339.15
कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते
ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते हि सः
एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम्
Karmatma tvaparo yosau mokshabandhaih sa yujyate
Sasaptadashakenapi rashina yujyate hi sah
Evam bahuvidhah proktah purushaste yathakramam
339.16
यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम; वेद्यं परं बोधनीयं सबोद्धृ
मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशितव्यं; घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम्
Yattatkritsnam lokatantrasya dhama; vedyam param bodhaniyam saboddhri
Manta mantavyam prashita prashitavyam; ghrata ghreyam sparshita sparshaniyam
339.17
द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं; ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च
यद्वै प्रोक्तं गुणसाम्यं प्रधानं; नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च
Drashta drashtavyam shravita shravaniyam; gyata gyeyam sagunam nirgunam cha
Yadvai proktam gunasamyam pradhanam; nityam chaitachchhashvatam chavyayam cha
339.18
यद्वै सूते धातुराद्यं निधानं; तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम्
यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु; आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोज्यम्
Yadvai sute dhaturadyam nidhanam; tadvai viprah pravadanteniruddham
Yadvai loke vaidikam karma sadhu; ashiryuktam taddhi tasyopabhojyam
339.19
देवाः सर्वे मुनयः साधु दान्ता;स्तं प्राग्यज्ञैर्यज्ञभागं यजन्ते
अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां; तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः
मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च; सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र
Devah sarve munayah sadhu danta;stam pragyagyairyagyabhagam yajante
Aham brahma adya ishah prajanam; tasmajjatastvam cha mattah prasutah
Matto jagajjangamam sthavaram cha; sarve vedah sarahasya hi putra
339.20
चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति
एवं स एव भगवाञ्ज्ञानेन प्रतिबोधितः
Chaturvibhaktah purushah sa kridati yathechchhati
Evam sa eva bhagavangyanena pratibodhitah
339.21
एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतः
सांख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम्
Etatte kathitam putra yathavadanuprichchhatah
Sankhyagyane tatha yoge yathavadanuvarnitam