UtshovChapter 338
338.1
जनमेजय उवाच
बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु
को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते
Janamejaya uvacha
Bahavah purusha brahmannutaho eka eva tu
Ko hyatra purushah shreshthah ko va yonirihochyate
338.2
वैशंपायन उवाच
बहवः पुरुषा लोके सांख्ययोगविचारिणाम्
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह
Vaishampayana uvacha
Bahavah purusha loke sankhyayogavicharinam
Naitadichchhanti purushamekam kurukulodvaha
338.3
बहूनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते
तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम्
Bahunam purushanam cha yathaika yoniruchyate
Tatha tam purusham vishvam vyakhyasyami gunadhikam
338.4
नमस्कृत्वा तु गुरवे व्यासायामिततेजसे
तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमर्षये
Namaskritva tu gurave vyasayamitatejase
Tapoyuktaya dantaya vandyaya paramarshaye
338.5
इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव
ऋतं सत्यं च विख्यातमृषिसिंहेन चिन्तितम्
Idam purushasuktam hi sarvavedeshu parthiva
Ritam satyam cha vikhyatamrishisinhena chintitam
338.6
उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः
अध्यात्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत
Utsargenapavadena rishibhih kapiladibhih
Adhyatmachintamashritya shastranyuktani bharata
338.7
समासतस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान्
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः
Samasatastu yadvyasah purushaikatvamuktavan
Tatteham sampravakshyami prasadadamitaujasah
338.8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशां पते
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Brahmana saha sanvadam tryambakasya visham pate
338.9
क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः
वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप
Kshirodasya samudrasya madhye hatakasaprabhah
Vaijayanta iti khyatah parvatapravaro nripa
338.10
तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन्
वैराजसदने नित्यं वैजयन्तं निषेवते
Tatradhyatmagatim deva ekaki pravichintayan
Vairajasadane nityam vaijayantam nishevate
338.11
अथ तत्रासतस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य धीमतः
ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया
आकाशेनैव योगीशः पुरा त्रिनयनः प्रभुः
Atha tatrasatastasya chaturvaktrasya dhimatah
Lalataprabhavah putrah shiva agadyadrichchhaya
Akashenaiva yogishah pura trinayanah prabhuh
338.12
ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि
अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः
Tatah khannipapatashu dharanidharamurdhani
Agratashchabhavatprito vavande chapi padayoh
338.13
तं पादयोर्निपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना
उत्थापयामास तदा प्रभुरेकः प्रजापतिः
Tam padayornipatitam drishtva savyena panina
Utthapayamasa tada prabhurekah prajapatih
338.14
उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतमात्मजम्
स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मेऽन्तिकम्
Uvacha chainam bhagavanshchirasyagatamatmajam
Svagatam te mahabaho dishtya praptosi mentikam
338.15
कच्चित्ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा
नित्यमुग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः
Kachchitte kushalam putra svadhyayatapasoh sada
Nityamugratapastvam hi tatah prichchhami te punah
338.16
रुद्र उवाच
त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम
कुशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्तथा
Rudra uvacha
Tvatprasadena bhagavansvadhyayatapasormama
Kushalam chavyayam chaiva sarvasya jagatastatha
338.17
चिरदृष्टो हि भगवान्वैराजसदने मया
ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम्
Chiradrishto hi bhagavanvairajasadane maya
Tatoham parvatam praptastvimam tvatpadasevitam
338.18
कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह
Kautuhalam chapi hi me ekantagamanena te
Naitatkaranamalpam hi bhavishyati pitamaha
338.19
किं नु तत्सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम्
सुरासुरैरध्युषितमृषिभिश्चामितप्रभैः
Kim nu tatsadanam shreshtham kshutpipasavivarjitam
Surasurairadhyushitamrishibhishchamitaprabhaih
338.20
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम्
उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि
Gandharvairapsarobhishcha satatam sannishevitam
Utsrijyemam girivaramekaki praptavanasi
338.21
ब्रह्मोवाच
वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया
अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट्
Brahmovacha
Vaijayanto girivarah satatam sevyate maya
Atraikagrena manasa purushashchintyate virat
338.22
रुद्र उवाच
बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुवा
सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट्
Rudra uvacha
Bahavah purusha brahmanstvaya srishtah svayambhuva
Srijyante chapare brahmansa chaikah purusho virat
338.23
को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वया वै पुरुषोत्तमः
एतन्मे संशयं ब्रूहि महत्कौतूहलं हि मे
Ko hyasau chintyate brahmanstvaya vai purushottamah
Etanme sanshayam bruhi mahatkautuhalam hi me
338.24
ब्रह्मोवाच
बहवः पुरुषाः पुत्र ये त्वया समुदाहृताः
एवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपि
आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते
Brahmovacha
Bahavah purushah putra ye tvaya samudahritah
Evametadatikrantam drashtavyam naivamityapi
Adharam tu pravakshyami ekasya purushasya te
338.25
बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते
तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम्
निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम्
Bahunam purushanam sa yathaika yoniruchyate
Tatha tam purusham vishvam paramam sumahattamam
Nirgunam nirguna bhutva pravishanti sanatanam