UtshovChapter 337
337.1
जनमेजय उवाच
सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदारण्यकमेव च
ज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह
Janamejaya uvacha
Sankhyam yogam pancharatram vedaranyakameva cha
Gyananyetani brahmarshe lokeshu pracharanti ha
337.2
किमेतान्येकनिष्ठानि पृथङ्निष्ठानि वा मुने
प्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम्
Kimetanyekanishthani prithannishthani va mune
Prabruhi vai maya prishtah pravrittim cha yathakramam
337.3
वैशंपायन उवाच
जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं; यं द्वीपमध्ये सुतमात्मवन्तम्
पराशराद्गन्धवती महर्षिं; तस्मै नमोऽज्ञानतमोनुदाय
Vaishampayana uvacha
Jagye bahugyam paramatyudaram; yam dvipamadhye sutamatmavantam
Parasharadgandhavati maharshim; tasmai namogyanatamonudaya
337.4
पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं; महर्षिमार्षेयविभूतियुक्तम्
नारायणस्यांशजमेकपुत्रं; द्वैपायनं वेदमहानिधानम्
Pitamahadyam pravadanti shashtham; maharshimarsheyavibhutiyuktam
Narayanasyanshajamekaputram; dvaipayanam vedamahanidhanam
337.5
तमादिकालेषु महाविभूति;र्नारायणो ब्रह्ममहानिधानम्
ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा; व्यासं महात्मानमजः पुराणः
Tamadikaleshu mahavibhuti;rnarayano brahmamahanidhanam
Sasarja putrarthamudarateja; vyasam mahatmanamajah puranah
337.6
जनमेजय उवाच
त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तम
वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तेः पुत्रः पराशरः
Janamejaya uvacha
Tvayaiva kathitah purvam sambhavo dvijasattama
Vasishthasya sutah shaktih shakteh putrah parasharah
337.7
पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिः
भूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे
Parasharasya dayadah krishnadvaipayano munih
Bhuyo narayanasutam tvamevainam prabhashase
337.8
किमतः पूर्वजं जन्म व्यासस्यामिततेजसः
कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम्
Kimatah purvajam janma vyasasyamitatejasah
Kathayasvottamamate janma narayanodbhavam
337.9
वैशंपायन उवाच
वेदार्थान्वेत्तुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेः
गुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः
Vaishampayana uvacha
Vedarthanvettukamasya dharmishthasya taponidheh
Gurorme gyananishthasya himavatpada asatah
337.10
कृत्वा भारतमाख्यानं तपःश्रान्तस्य धीमतः
शुश्रूषां तत्परा राजन्कृतवन्तो वयं तदा
Kritva bharatamakhyanam tapahshrantasya dhimatah
Shushrusham tatpara rajankritavanto vayam tada
337.11
सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः
अहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा
Sumanturjaiminishchaiva pailashcha sudridhavratah
Aham chaturthah shishyo vai shuko vyasatmajastatha
337.12
एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिरुत्तमैः
शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा
Ebhih parivrito vyasah shishyaih panchabhiruttamaih
Shushubhe himavatpade bhutairbhutapatiryatha
337.13
वेदानावर्तयन्साङ्गान्भारतार्थांश्च सर्वशः
तमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे
Vedanavartayansanganbharatarthanshcha sarvashah
Tamekamanasam dantam yukta vayamupasmahe
337.14
कथान्तरेऽथ कस्मिंश्चित्पृष्टोऽस्माभिर्द्विजोत्तमः
वेदार्थान्भारतार्थांश्च जन्म नारायणात्तथा
Kathantaretha kasminshchitprishtosmabhirdvijottamah
Vedarthanbharatarthanshcha janma narayanattatha
337.15
स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान्भारतार्थांश्च तत्त्ववित्
नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे
Sa purvamuktva vedarthanbharatarthanshcha tattvavit
Narayanadidam janma vyahartumupachakrame
337.16
शृणुध्वमाख्यानवरमेतदार्षेयमुत्तमम्
आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाधिगतं मया
Shrinudhvamakhyanavarametadarsheyamuttamam
Adikalodbhavam viprastapasadhigatam maya
337.17
प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवे
नारायणो महायोगी शुभाशुभविवर्जितः
Prapte prajavisarge vai saptame padmasambhave
Narayano mahayogi shubhashubhavivarjitah
337.18
ससृजे नाभितः पुत्रं ब्रह्माणममितप्रभम्
ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत्
Sasrije nabhitah putram brahmanamamitaprabham
Tatah sa pradurabhavadathainam vakyamabravit
337.19
मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुः
सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन्सजडपण्डिताः
Mama tvam nabhito jatah prajasargakarah prabhuh
Srija prajastvam vividha brahmansajadapanditah
337.20
स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसः
प्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमीश्वरम्
Sa evamukto vimukhashchintavyakulamanasah
Pranamya varadam devamuvacha harimishvaram
337.21
का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमोऽस्तु ते
अप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम्
Ka shaktirmama devesha prajah srashtum namostu te
Apragyavanaham deva vidhatsva yadanantaram
337.22
स एवमुक्तो भगवान्भूत्वाथान्तर्हितस्ततः
चिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतां वरः
Sa evamukto bhagavanbhutvathantarhitastatah
Chintayamasa devesho buddhim buddhimatam varah
337.23
स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम्
योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा
Svarupini tato buddhirupatasthe harim prabhum
Yogena chainam niryogah svayam niyuyuje tada
337.24
स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं शक्तिमतीं सतीम्
उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुरव्ययः
Sa tamaishvaryayogastham buddhim shaktimatim satim
Uvacha vachanam devo buddhim vai prabhuravyayah
337.25
ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये
ततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा
Brahmanam pravishasveti lokasrishtyarthasiddhaye
Tatastamishvaradishta buddhih kshipram vivesha sa
337.26
अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः
भूयश्चैनं वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः
Athainam buddhisanyuktam punah sa dadrishe harih
Bhuyashchainam vachah praha srijema vividhah prajah
337.27
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत
प्राप चैव मुहूर्तेन स्वस्थानं देवसंज्ञितम्
Evamuktva sa bhagavanstatraivantaradhiyata
Prapa chaiva muhurtena svasthanam devasangyitam
337.28
तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत्
अथास्य बुद्धिरभवत्पुनरन्या तदा किल
Tam chaiva prakritim prapya ekibhavagatobhavat
Athasya buddhirabhavatpunaranya tada kila
337.29
सृष्टा इमाः प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना
दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुलाः
जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी
Srishta imah prajah sarva brahmana parameshthina
Daityadanavagandharvarakshoganasamakulah
Jata hiyam vasumati bharakranta tapasvini
337.30
बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः
भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरान्प्राप्स्यन्ति चोत्तमान्
Bahavo balinah prithvyam daityadanavarakshasah
Bhavishyanti tapoyukta varanprapsyanti chottaman
337.31
अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैः
बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाः
तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया
Avashyameva taih sarvairvaradanena darpitaih
Badhitavyah suragana rishayashcha tapodhanah
Tatra nyayyamidam kartum bharavataranam maya
337.32
अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम्
निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च
Atha nanasamudbhutairvasudhayam yathakramam
Nigrahena cha papanam sadhunam pragrahena cha
337.33
इमां तपस्विनीं सत्यां धारयिष्यामि मेदिनीम्
मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना
Imam tapasvinim satyam dharayishyami medinim
Maya hyesha hi dhriyate patalasthena bhogina
337.34
मया धृता धारयति जगद्धि सचराचरम्
तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः
Maya dhrita dharayati jagaddhi sacharacharam
Tasmatprithvyah paritranam karishye sambhavam gatah
337.35
एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मधुसूदनः
रूपाण्यनेकान्यसृजत्प्रादुर्भावभवाय सः
Evam sa chintayitva tu bhagavanmadhusudanah
Rupanyanekanyasrijatpradurbhavabhavaya sah
337.36
वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा
एभिर्मया निहन्तव्या दुर्विनीताः सुरारयः
Varaham narasinham cha vamanam manusham tatha
Ebhirmaya nihantavya durvinitah surarayah
337.37
अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन्
सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत्
Atha bhuyo jagatsrashta bhohshabdenanunadayan
Sarasvatimuchchachara tatra sarasvatobhavat
337.38
अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवो विभोः
भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः
Apantaratama nama suto vaksambhavo vibhoh
Bhutabhavyabhavishyagyah satyavadi dridhavratah
337.39
तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः
वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतां वर
तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं मयैतद्वचनं मुने
Tamuvacha natam murdhna devanamadiravyayah
Vedakhyane shrutih karya tvaya matimatam vara
Tasmatkuru yathagyaptam mayaitadvachanam mune
337.40
तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेऽन्तरे
ततस्तुतोष भगवान्हरिस्तेनास्य कर्मणा
तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च
Tena bhinnastada veda manoh svayambhuventare
Tatastutosha bhagavanharistenasya karmana
Tapasa cha sutaptena yamena niyamena cha
337.41
श्रीभगवानुवाच
मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः
भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः
Shribhagavanuvacha
Manvantareshu putra tvamevam lokapravartakah
Bhavishyasyachalo brahmannapradhrishyashcha nityashah
337.42
पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः
भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि
Punastishye cha samprapte kuravo nama bharatah
Bhavishyanti mahatmano rajanah prathita bhuvi
337.43
तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति
परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम
Tesham tvattah prasutanam kulabhedo bhavishyati
Parasparavinashartham tvamrite dvijasattama
337.44
तत्राप्यनेकधा वेदान्भेत्स्यसे तपसान्वितः
कृष्णे युगे च संप्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि
Tatrapyanekadha vedanbhetsyase tapasanvitah
Krishne yuge cha samprapte krishnavarno bhavishyasi
337.45
धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा
भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे
Dharmanam vividhanam cha karta gyanakarastatha
Bhavishyasi tapoyukto na cha ragadvimokshyase
337.46
वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति
महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा
Vitaragashcha putraste paramatma bhavishyati
Maheshvaraprasadena naitadvachanamanyatha
337.47
यं मानसं वै प्रवदन्ति पुत्रं; पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्
वसिष्ठमग्र्यं तपसो निधानं; यश्चापि सूर्यं व्यतिरिच्य भाति
Yam manasam vai pravadanti putram; pitamahasyottamabuddhiyuktam
Vasishthamagryam tapaso nidhanam; yashchapi suryam vyatirichya bhati
337.48
तस्यान्वये चापि ततो महर्षिः; पराशरो नाम महाप्रभावः
पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो; महातपा वै तपसो निवासः
कानीनगर्भः पितृकन्यकायां; तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः
Tasyanvaye chapi tato maharshih; parasharo nama mahaprabhavah
Pita sa te vedanidhirvarishtho; mahatapa vai tapaso nivasah
Kaninagarbhah pitrikanyakayam; tasmadrishestvam bhavita cha putrah
337.49
भूतभव्यभविष्याणां छिन्नसर्वार्थसंशयः
ये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रयुगपर्ययाः
Bhutabhavyabhavishyanam chhinnasarvarthasanshayah
Ye hyatikrantakah purvam sahasrayugaparyayah
337.50
तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान्द्रक्ष्यसे तपसान्वितः
पुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान्
Tanshcha sarvanmayoddishtandrakshyase tapasanvitah
Punardrakshyasi chanekasahasrayugaparyayan
337.51
अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने
अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा
Anadinidhanam loke chakrahastam cha mam mune
Anudhyananmama mune naitadvachanamanyatha
337.52
शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान्
तस्मिन्मन्वन्तरे चैव सप्तर्षिगणपूर्वकः
त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः
Shanaishcharah suryaputro bhavishyati manurmahan
Tasminmanvantare chaiva saptarshiganapurvakah
Tvameva bhavita vatsa matprasadanna sanshayah
337.53
व्यास उवाच
एवं सारस्वतमृषिमपान्तरतमं तदा
उक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत्
Vyasa uvacha
Evam sarasvatamrishimapantaratamam tada
Uktva vachanamishanah sadhayasvetyathabravit
337.54
सोऽहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः
अपान्तरतमा नाम ततो जातोऽऽज्ञया हरेः
पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः
Soham tasya prasadena devasya harimedhasah
Apantaratama nama tato jatogyaya hareh
Punashcha jato vikhyato vasishthakulanandanah
337.55
तदेतत्कथितं जन्म मया पूर्वकमात्मनः
नारायणप्रसादेन तथा नारायणांशजम्
Tadetatkathitam janma maya purvakamatmanah
Narayanaprasadena tatha narayananshajam
337.56
मया हि सुमहत्तप्तं तपः परमदारुणम्
पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना
Maya hi sumahattaptam tapah paramadarunam
Pura matimatam shreshthah paramena samadhina
337.57
एतद्वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छथ पुत्रकाः
पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया
Etadvah kathitam sarvam yanmam prichchhatha putrakah
Purvajanma bhavishyam cha bhaktanam snehato maya
337.58
वैशंपायन उवाच
एष ते कथितः पूर्वं संभवोऽस्मद्गुरोर्नृप
व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु
Vaishampayana uvacha
Esha te kathitah purvam sambhavosmadgurornripa
Vyasasyaklishtamanaso yatha prishtah punah shrinu
337.59
सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा
ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै
Sankhyam yogam pancharatram vedah pashupatam tatha
Gyananyetani rajarshe viddhi nanamatani vai
337.60
सांख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते
हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः
Sankhyasya vakta kapilah paramarshih sa uchyate
Hiranyagarbho yogasya vetta nanyah puratanah
337.61
अपान्तरतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यते
प्राचीनगर्भं तमृषिं प्रवदन्तीह केचन
Apantaratamashchaiva vedacharyah sa uchyate
Prachinagarbham tamrishim pravadantiha kechana
337.62
उमापतिर्भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः
उक्तवानिदमव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः
Umapatirbhutapatih shrikantho brahmanah sutah
Uktavanidamavyagro gyanam pashupatam shivah
337.63
पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वेत्ता तु भगवान्स्वयम्
सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते
Pancharatrasya kritsnasya vetta tu bhagavansvayam
Sarveshu cha nripashreshtha gyaneshveteshu drishyate
337.64
यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः
न चैनमेवं जानन्ति तमोभूता विशां पते
Yathagamam yathagyanam nishtha narayanah prabhuh
Na chainamevam jananti tamobhuta visham pate
337.65
तमेव शास्त्रकर्तारं प्रवदन्ति मनीषिणः
निष्ठां नारायणमृषिं नान्योऽस्तीति च वादिनः
Tameva shastrakartaram pravadanti manishinah
Nishtham narayanamrishim nanyostiti cha vadinah
337.66
निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिः
ससंशयान्हेतुबलान्नाध्यावसति माधवः
Nihsanshayeshu sarveshu nityam vasati vai harih
Sasanshayanhetubalannadhyavasati madhavah
337.67
पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप
एकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै
Pancharatravido ye tu yathakramapara nripa
Ekantabhavopagataste harim pravishanti vai
337.68
सांख्यं च योगं च सनातने द्वे; वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन्
सर्वैः समस्तैरृषिभिर्निरुक्तो; नारायणो विश्वमिदं पुराणम्
Sankhyam cha yogam cha sanatane dve; vedashcha sarve nikhilena rajan
Sarvaih samastairrishibhirnirukto; narayano vishvamidam puranam
337.69
शुभाशुभं कर्म समीरितं य;त्प्रवर्तते सर्वलोकेषु किंचित्
तस्मादृषेस्तद्भवतीति विद्या;द्दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चापि
Shubhashubham karma samiritam ya;tpravartate sarvalokeshu kinchit
Tasmadrishestadbhavatiti vidya;ddivyantarikshe bhuvi chapsu chapi