UtshovChapter 304
304.1
याज्ञवल्क्य उवाच
सांख्यज्ञानं मया प्रोक्तं योगज्ञानं निबोध मे
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्त्वेन नृपसत्तम
Yagyavalkya uvacha
Sankhyagyanam maya proktam yogagyanam nibodha me
Yathashrutam yathadrishtam tattvena nripasattama
304.2
नास्ति सांख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम्
तावुभावेकचर्यौ तु उभावनिधनौ स्मृतौ
Nasti sankhyasamam gyanam nasti yogasamam balam
Tavubhavekacharyau tu ubhavanidhanau smritau
304.3
पृथक्पृथक्तु पश्यन्ति येऽल्पबुद्धिरता नराः
वयं तु राजन्पश्याम एकमेव तु निश्चयात्
Prithakprithaktu pashyanti yelpabuddhirata narah
Vayam tu rajanpashyama ekameva tu nishchayat
304.4
यदेव योगाः पश्यन्ति तत्सांख्यैरपि दृश्यते
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स तत्त्ववित्
Yadeva yogah pashyanti tatsankhyairapi drishyate
Ekam sankhyam cha yogam cha yah pashyati sa tattvavit
304.5
रुद्रप्रधानानपरान्विद्धि योगान्परंतप
तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश
Rudrapradhananaparanviddhi yoganparantapa
Tenaiva chatha dehena vicharanti disho dasha
304.6
यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन वै
योगेन लोकान्विचरन्सुखं संन्यस्य चानघ
Yavaddhi pralayastata sukshmenashtagunena vai
Yogena lokanvicharansukham sannyasya chanagha
304.7
वेदेषु चाष्टगुणितं योगमाहुर्मनीषिणः
सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुर्नेतरं नृपसत्तम
Vedeshu chashtagunitam yogamahurmanishinah
Sukshmamashtagunam prahurnetaram nripasattama
304.8
द्विगुणं योगकृत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम्
सगुणं निर्गुणं चैव यथाशास्त्रनिदर्शनम्
Dvigunam yogakrityam tu yoganam prahuruttamam
Sagunam nirgunam chaiva yathashastranidarshanam
304.9
धारणा चैव मनसः प्राणायामश्च पार्थिव
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारणं मनः
Dharana chaiva manasah pranayamashcha parthiva
Pranayamo hi saguno nirgunam dharanam manah
304.10
यत्र दृश्येत मुञ्चन्वै प्राणान्मैथिलसत्तम
वाताधिक्यं भवत्येव तस्माद्धि न समाचरेत्
Yatra drishyeta munchanvai prananmaithilasattama
Vatadhikyam bhavatyeva tasmaddhi na samacharet
304.11
निशायाः प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृताः
मध्ये सुप्त्वा परे यामे द्वादशैव तु चोदनाः
Nishayah prathame yame chodana dvadasha smritah
Madhye suptva pare yame dvadashaiva tu chodanah
304.12
तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना
आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्योऽऽत्मा न संशयः
Tadevamupashantena dantenaikantashilina
Atmaramena buddhena yoktavyotma na sanshayah
304.13
पञ्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पञ्चधा
शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं तथैव च
Panchanamindriyanam tu doshanakshipya panchadha
Shabdam sparsham tatha rupam rasam gandham tathaiva cha
304.14
प्रतिभामपवर्गं च प्रतिसंहृत्य मैथिल
इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह
Pratibhamapavargam cha pratisanhritya maithila
Indriyagramamakhilam manasyabhiniveshya ha
304.15
मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्य नराधिप
अहंकारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि
Manastathaivahankare pratishthapya naradhipa
Ahankaram tatha buddhau buddhim cha prakritavapi
304.16
एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायेत केवलम्
विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम्
Evam hi parisankhyaya tato dhyayeta kevalam
Virajaskamalam nityamanantam shuddhamavranam
304.17
तस्थुषं पुरुषं सत्त्वमभेद्यमजरामरम्
शाश्वतं चाव्ययं चैव ईशानं ब्रह्म चाव्ययम्
Tasthusham purusham sattvamabhedyamajaramaram
Shashvatam chavyayam chaiva ishanam brahma chavyayam
304.18
युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारयेत्
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्
Yuktasya tu maharaja lakshananyupadharayet
Lakshanam tu prasadasya yatha triptah sukham svapet
304.19
निवाते तु यथा दीपो ज्वलेत्स्नेहसमन्वितः
निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद्युक्तमाहुर्मनीषिणः
Nivate tu yatha dipo jvaletsnehasamanvitah
Nishchalordhvashikhastadvadyuktamahurmanishinah
304.20
पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहतः
नालं चालयितुं शक्यस्तथा युक्तस्य लक्षणम्
Pashana iva meghotthairyatha bindubhirahatah
Nalam chalayitum shakyastatha yuktasya lakshanam
304.21
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विविधैर्गीतवादितैः
क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम्
Shankhadundubhinirghoshairvividhairgitavaditaih
Kriyamanairna kampeta yuktasyaitannidarshanam
304.22
तैलपात्रं यथा पूर्णं कराभ्यां गृह्य पूरुषः
सोपानमारुहेद्भीतस्तर्ज्यमानोऽसिपाणिभिः
Tailapatram yatha purnam karabhyam grihya purushah
Sopanamaruhedbhitastarjyamanosipanibhih
304.23
संयतात्मा भयात्तेषां न पात्राद्बिन्दुमुत्सृजेत्
तथैवोत्तरमाणस्य एकाग्रमनसस्तथा
Sanyatatma bhayattesham na patradbindumutsrijet
Tathaivottaramanasya ekagramanasastatha
304.24
स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलत्वात्तथैव च
एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपधारयेत्
Sthiratvadindriyanam tu nishchalatvattathaiva cha
Evam yuktasya tu munerlakshananyupadharayet
304.25
स युक्तः पश्यति ब्रह्म यत्तत्परममव्ययम्
महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्वलनसंनिभम्
Sa yuktah pashyati brahma yattatparamamavyayam
Mahatastamaso madhye sthitam jvalanasannibham
304.26
एतेन केवलं याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम्
कालेन महता राजञ्श्रुतिरेषा सनातनी
Etena kevalam yati tyaktva dehamasakshikam
Kalena mahata rajanshrutiresha sanatani
304.27
एतद्धि योगं योगानां किमन्यद्योगलक्षणम्
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः
Etaddhi yogam yoganam kimanyadyogalakshanam
Vigyaya taddhi manyante kritakritya manishinah