UtshovChapter 303
303.1
याज्ञवल्क्य उवाच
न शक्यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तुं विशां पते
गुणवांश्चाप्यगुणवान्यथातत्त्वं निबोध मे
Yagyavalkya uvacha
Na shakyo nirgunastata gunikartum visham pate
Gunavanshchapyagunavanyathatattvam nibodha me
303.2
गुणैर्हि गुणवानेव निर्गुणश्चागुणस्तथा
प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिनः
Gunairhi gunavaneva nirgunashchagunastatha
Prahurevam mahatmano munayastattvadarshinah
303.3
गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणानेवाभिवर्तते
उपयुङ्क्ते च तानेव स चैवाज्ञः स्वभावतः
Gunasvabhavastvavyakto gunanevabhivartate
Upayunkte cha taneva sa chaivagyah svabhavatah
303.4
अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषो ज्ञः स्वभावतः
न मत्तः परमस्तीति नित्यमेवाभिमन्यते
Avyaktastu na janite purusho gyah svabhavatah
Na mattah paramastiti nityamevabhimanyate
303.5
अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम्
नित्यत्वादक्षरत्वाच्च क्षराणां तत्त्वतोऽन्यथा
Anena karanenaitadavyaktam syadachetanam
Nityatvadaksharatvachcha ksharanam tattvatonyatha
303.6
यदाज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्गं पुनः पुनः
यदात्मानं न जानीते तदाव्यक्तमिहोच्यते
Yadagyanena kurvita gunasargam punah punah
Yadatmanam na janite tadavyaktamihochyate
303.7
कर्तृत्वाच्चापि तत्त्वानां तत्त्वधर्मी तथोच्यते
कर्तृत्वाच्चैव योनीनां योनिधर्मा तथोच्यते
Kartritvachchapi tattvanam tattvadharmi tathochyate
Kartritvachchaiva yoninam yonidharma tathochyate
303.8
कर्तृत्वात्प्रकृतीनां तु तथा प्रकृतिधर्मिता
कर्तृत्वाच्चापि बीजानां बीजधर्मी तथोच्यते
Kartritvatprakritinam tu tatha prakritidharmita
Kartritvachchapi bijanam bijadharmi tathochyate
303.9
गुणानां प्रसवत्वाच्च तथा प्रसवधर्मवान्
कर्तृत्वात्प्रलयानां च तथा प्रलयधर्मिता
Gunanam prasavatvachcha tatha prasavadharmavan
Kartritvatpralayanam cha tatha pralayadharmita
303.10
बीजत्वात्प्रकृतित्वाच्च प्रलयत्वात्तथैव च
उपेक्षकत्वादन्यत्वादभिमानाच्च केवलम्
Bijatvatprakrititvachcha pralayatvattathaiva cha
Upekshakatvadanyatvadabhimanachcha kevalam
303.11
मन्यन्ते यतयः शुद्धा अध्यात्मविगतज्वराः
अनित्यं नित्यमव्यक्तमेवमेतद्धि शुश्रुम
Manyante yatayah shuddha adhyatmavigatajvarah
Anityam nityamavyaktamevametaddhi shushruma
303.12
अव्यक्तैकत्वमित्याहुर्नानात्वं पुरुषस्तथा
सर्वभूतदयावन्तः केवलं ज्ञानमास्थिताः
Avyaktaikatvamityahurnanatvam purushastatha
Sarvabhutadayavantah kevalam gyanamasthitah
303.13
अन्यः स पुरुषोऽव्यक्तस्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञकः
यथा मुञ्ज इषीकायास्तथैवैतद्धि जायते
Anyah sa purushovyaktastvadhruvo dhruvasangyakah
Yatha munja ishikayastathaivaitaddhi jayate
303.14
अन्यं च मशकं विद्यादन्यच्चोदुम्बरं तथा
न चोदुम्बरसंयोगैर्मशकस्तत्र लिप्यते
Anyam cha mashakam vidyadanyachchodumbaram tatha
Na chodumbarasanyogairmashakastatra lipyate
303.15
अन्य एव तथा मत्स्यस्तथान्यदुदकं स्मृतम्
न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वशः
Anya eva tatha matsyastathanyadudakam smritam
Na chodakasya sparshena matsyo lipyati sarvashah
303.16
अन्यो ह्यग्निरुखाप्यन्या नित्यमेवमवैहि भोः
न चोपलिप्यते सोऽग्निरुखासंस्पर्शनेन वै
Anyo hyagnirukhapyanya nityamevamavaihi bhoh
Na chopalipyate sognirukhasansparshanena vai
303.17
पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथान्यदुदकं स्मृतम्
न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम्
Pushkaram tvanyadevatra tathanyadudakam smritam
Na chodakasya sparshena lipyate tatra pushkaram
303.18
एतेषां सह संवासं विवासं चैव नित्यशः
यथा तथैनं पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जनाः
Etesham saha sanvasam vivasam chaiva nityashah
Yatha tathainam pashyanti na nityam prakrita janah
303.19
ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक्तेषु दर्शनम्
ते व्यक्तं निरयं घोरं प्रविशन्ति पुनः पुनः
Ye tvanyathaiva pashyanti na samyakteshu darshanam
Te vyaktam nirayam ghoram pravishanti punah punah
303.20
सांख्यदर्शनमेतत्ते परिसंख्यातमुत्तमम्
एवं हि परिसंख्याय सांख्याः केवलतां गताः
Sankhyadarshanametatte parisankhyatamuttamam
Evam hi parisankhyaya sankhyah kevalatam gatah
303.21
ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम्
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगानामपि दर्शनम्
Ye tvanye tattvakushalasteshametannidarshanam
Atah param pravakshyami yoganamapi darshanam