UtshovChapter 29
29.1
वैशंपायन उवाच
अव्याहरति कौन्तेये धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे
गुडाकेशो हृषीकेशमभ्यभाषत पाण्डवः
Vaishampayana uvacha
Avyaharati kaunteye dharmaputre yudhishthire
Gudakesho hrishikeshamabhyabhashata pandavah
29.2
ज्ञातिशोकाभिसंतप्तो धर्मराजः परंतपः
एष शोकार्णवे मग्नस्तमाश्वासय माधव
Gyatishokabhisantapto dharmarajah parantapah
Esha shokarnave magnastamashvasaya madhava
29.3
सर्वे स्म ते संशयिताः पुनरेव जनार्दन
अस्य शोकं महाबाहो प्रणाशयितुमर्हसि
Sarve sma te sanshayitah punareva janardana
Asya shokam mahabaho pranashayitumarhasi
29.4
एवमुक्तस्तु गोविन्दो विजयेन महात्मना
पर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणोऽच्युतः
Evamuktastu govindo vijayena mahatmana
Paryavartata rajanam pundarikekshanochyutah
29.5
अनतिक्रमणीयो हि धर्मराजस्य केशवः
बाल्यात्प्रभृति गोविन्दः प्रीत्या चाभ्यधिकोऽर्जुनात्
Anatikramaniyo hi dharmarajasya keshavah
Balyatprabhriti govindah pritya chabhyadhikorjunat
29.6
संप्रगृह्य महाबाहुर्भुजं चन्दनभूषितम्
शैलस्तम्भोपमं शौरिरुवाचाभिविनोदयन्
Sampragrihya mahabahurbhujam chandanabhushitam
Shailastambhopamam shauriruvachabhivinodayan
29.7
शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्रं चारुलोचनम्
व्याकोशमिव विस्पष्टं पद्मं सूर्यविबोधितम्
Shushubhe vadanam tasya sudanshtram charulochanam
Vyakoshamiva vispashtam padmam suryavibodhitam
29.8
मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शोकं त्वं गात्रशोषणम्
न हि ते सुलभा भूयो ये हतास्मिन्रणाजिरे
Ma krithah purushavyaghra shokam tvam gatrashoshanam
Na hi te sulabha bhuyo ye hatasminranajire
29.9
स्वप्नलब्धा यथा लाभा वितथाः प्रतिबोधने
एवं ते क्षत्रिया राजन्ये व्यतीता महारणे
Svapnalabdha yatha labha vitathah pratibodhane
Evam te kshatriya rajanye vyatita maharane
29.10
सर्वे ह्यभिमुखाः शूरा विगता रणशोभिनः
नैषां कश्चित्पृष्ठतो वा पलायन्वापि पातितः
Sarve hyabhimukhah shura vigata ranashobhinah
Naisham kashchitprishthato va palayanvapi patitah
29.11
सर्वे त्यक्त्वात्मनः प्राणान्युद्ध्वा वीरा महाहवे
शस्त्रपूता दिवं प्राप्ता न ताञ्शोचितुमर्हसि
Sarve tyaktvatmanah prananyuddhva vira mahahave
Shastraputa divam prapta na tanshochitumarhasi
29.12
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
सृञ्जयं पुत्रशोकार्तं यथायं प्राह नारदः
Atraivodaharantimamitihasam puratanam
Srinjayam putrashokartam yathayam praha naradah
29.13
सुखदुःखैरहं त्वं च प्रजाः सर्वाश्च सृञ्जय
अविमुक्तं चरिष्यामस्तत्र का परिदेवना
Sukhaduhkhairaham tvam cha prajah sarvashcha srinjaya
Avimuktam charishyamastatra ka paridevana
29.14
महाभाग्यं परं राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणु
गच्छावधानं नृपते ततो दुःखं प्रहास्यसि
Mahabhagyam param ragyam kirtyamanam maya shrinu
Gachchhavadhanam nripate tato duhkham prahasyasi
29.15
मृतान्महानुभावांस्त्वं श्रुत्वैव तु महीपतीन्
श्रुत्वापनय संतापं शृणु विस्तरशश्च मे
Mritanmahanubhavanstvam shrutvaiva tu mahipatin
Shrutvapanaya santapam shrinu vistarashashcha me
29.16
आविक्षितं मरुत्तं मे मृतं सृञ्जय शुश्रुहि
यस्य सेन्द्राः सवरुणा बृहस्पतिपुरोगमाः
देवा विश्वसृजो राज्ञो यज्ञमीयुर्महात्मनः
Avikshitam maruttam me mritam srinjaya shushruhi
Yasya sendrah savaruna brihaspatipurogamah
Deva vishvasrijo ragyo yagyamiyurmahatmanah
29.17
यः स्पर्धामनयच्छक्रं देवराजं शतक्रतुम्
शक्रप्रियैषी यं विद्वान्प्रत्याचष्ट बृहस्पतिः
संवर्तो याजयामास यं पीडार्थं बृहस्पतेः
Yah spardhamanayachchhakram devarajam shatakratum
Shakrapriyaishi yam vidvanpratyachashta brihaspatih
Sanvarto yajayamasa yam pidartham brihaspateh
29.18
यस्मिन्प्रशासति सतां नृपतौ नृपसत्तम
अकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ चैत्यमालिनी
Yasminprashasati satam nripatau nripasattama
Akrishtapachya prithivi vibabhau chaityamalini
29.19
आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वे देवाः सभासदः
मरुतः परिवेष्टारः साध्याश्चासन्महात्मनः
Avikshitasya vai satre vishve devah sabhasadah
Marutah pariveshtarah sadhyashchasanmahatmanah
29.20
मरुद्गणा मरुत्तस्य यत्सोममपिबन्त ते
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः
Marudgana maruttasya yatsomamapibanta te
Devanmanushyangandharvanatyarichyanta dakshinah
29.21
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.22
सुहोत्रं चेद्वैतिथिनं मृतं सृञ्जय शुश्रुम
यस्मै हिरण्यं ववृषे मघवान्परिवत्सरम्
Suhotram chedvaitithinam mritam srinjaya shushruma
Yasmai hiranyam vavrishe maghavanparivatsaram
29.23
सत्यनामा वसुमती यं प्राप्यासीज्जनाधिप
हिरण्यमवहन्नद्यस्तस्मिञ्जनपदेश्वरे
Satyanama vasumati yam prapyasijjanadhipa
Hiranyamavahannadyastasminjanapadeshvare
29.24
कूर्मान्कर्कटकान्नक्रान्मकराञ्शिंशुकानपि
नदीष्वपातयद्राजन्मघवा लोकपूजितः
Kurmankarkatakannakranmakaranshinshukanapi
Nadishvapatayadrajanmaghava lokapujitah
29.25
हैरण्यान्पतितान्दृष्ट्वा मत्स्यान्मकरकच्छपान्
सहस्रशोऽथ शतशस्ततोऽस्मयत वैतिथिः
Hairanyanpatitandrishtva matsyanmakarakachchhapan
Sahasrashotha shatashastatosmayata vaitithih
29.26
तद्धिरण्यमपर्यन्तमावृत्तं कुरुजाङ्गले
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः
Taddhiranyamaparyantamavrittam kurujangale
Ijano vitate yagye brahmanebhyah samahitah
29.27
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
अदक्षिणमयज्वानं श्वैत्य संशाम्य मा शुचः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
Adakshinamayajvanam shvaitya sanshamya ma shuchah
29.28
अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय
यः सहस्रं सहस्राणां श्वेतानश्वानवासृजत्
Angam brihadratham chaiva mritam shushruma srinjaya
Yah sahasram sahasranam shvetanashvanavasrijat
29.29
सहस्रं च सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्
Sahasram cha sahasranam kanya hemavibhushitah
Ijano vitate yagye dakshinamatyakalayat
29.30
शतं शतसहस्राणां वृषाणां हेममालिनाम्
गवां सहस्रानुचरं दक्षिणामत्यकालयत्
Shatam shatasahasranam vrishanam hemamalinam
Gavam sahasranucharam dakshinamatyakalayat
29.31
अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौ
अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः
Angasya yajamanasya tada vishnupade girau
Amadyadindrah somena dakshinabhirdvijatayah
29.32
यस्य यज्ञेषु राजेन्द्र शतसंख्येषु वै पुनः
देवान्मनुष्यान्गन्धर्वानत्यरिच्यन्त दक्षिणाः
Yasya yagyeshu rajendra shatasankhyeshu vai punah
Devanmanushyangandharvanatyarichyanta dakshinah
29.33
न जातो जनिता चान्यः पुमान्यस्तत्प्रदास्यति
यदङ्गः प्रददौ वित्तं सोमसंस्थासु सप्तसु
Na jato janita chanyah pumanyastatpradasyati
Yadangah pradadau vittam somasansthasu saptasu
29.34
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.35
शिबिमौशीनरं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत्समवेष्टयत्
Shibimaushinaram chaiva mritam shushruma srinjaya
Ya imam prithivim kritsnam charmavatsamaveshtayat
29.36
महता रथघोषेण पृथिवीमनुनादयन्
एकच्छत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैकरथेन यः
Mahata rathaghoshena prithivimanunadayan
Ekachchhatram mahim chakre jaitrenaikarathena yah
29.37
यावदद्य गवाश्वं स्यादारण्यैः पशुभिः सह
तावतीः प्रददौ गाः स शिबिरौशीनरोऽध्वरे
Yavadadya gavashvam syadaranyaih pashubhih saha
Tavatih pradadau gah sa shibiraushinarodhvare
29.38
नोद्यन्तारं धुरं तस्य कंचिन्मेने प्रजापतिः
न भूतं न भविष्यन्तं सर्वराजसु भारत
अन्यत्रौशीनराच्छैब्याद्राजर्षेरिन्द्रविक्रमात्
Nodyantaram dhuram tasya kanchinmene prajapatih
Na bhutam na bhavishyantam sarvarajasu bharata
Anyatraushinarachchhaibyadrajarsherindravikramat
29.39
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
अदक्षिणमयज्वानं तं वै संशाम्य मा शुचः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
Adakshinamayajvanam tam vai sanshamya ma shuchah
29.40
भरतं चैव दौःषन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुम
शाकुन्तलिं महेष्वासं भूरिद्रविणतेजसम्
Bharatam chaiva dauhshantim mritam srinjaya shushruma
Shakuntalim maheshvasam bhuridravinatejasam
29.41
यो बद्ध्वा त्रिंशतो ह्यश्वान्देवेभ्यो यमुनामनु
सरस्वतीं विंशतिं च गङ्गामनु चतुर्दश
Yo baddhva trinshato hyashvandevebhyo yamunamanu
Sarasvatim vinshatim cha gangamanu chaturdasha
29.42
अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च
इष्टवान्स महातेजा दौःषन्तिर्भरतः पुरा
Ashvamedhasahasrena rajasuyashatena cha
Ishtavansa mahateja dauhshantirbharatah pura
29.43
भरतस्य महत्कर्म सर्वराजसु पार्थिवाः
खं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुमशक्नुवन्
Bharatasya mahatkarma sarvarajasu parthivah
Kham martya iva bahubhyam nanugantumashaknuvan
29.44
परं सहस्राद्यो बद्ध्वा हयान्वेदीं विचित्य च
सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ
Param sahasradyo baddhva hayanvedim vichitya cha
Sahasram yatra padmanam kanvaya bharato dadau
29.45
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.46
रामं दाशरथिं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय
योऽन्वकम्पत वै नित्यं प्रजाः पुत्रानिवौरसान्
Ramam dasharathim chaiva mritam shushruma srinjaya
Yonvakampata vai nityam prajah putranivaurasan
29.47
विधवा यस्य विषये नानाथाः काश्चनाभवन्
सर्वस्यासीत्पितृसमो रामो राज्यं यदान्वशात्
Vidhava yasya vishaye nanathah kashchanabhavan
Sarvasyasitpitrisamo ramo rajyam yadanvashat
29.48
कालवर्षाश्च पर्जन्याः सस्यानि रसवन्ति च
नित्यं सुभिक्षमेवासीद्रामे राज्यं प्रशासति
Kalavarshashcha parjanyah sasyani rasavanti cha
Nityam subhikshamevasidrame rajyam prashasati
29.49
प्राणिनो नाप्सु मज्जन्ति नानर्थे पावकोऽदहत्
न व्यालजं भयं चासीद्रामे राज्यं प्रशासति
Pranino napsu majjanti nanarthe pavakodahat
Na vyalajam bhayam chasidrame rajyam prashasati
29.50
आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिकाः
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाः प्रजा रामे प्रशासति
Asanvarshasahasrani tatha putrasahasrikah
Arogah sarvasiddharthah praja rame prashasati
29.51
नान्योन्येन विवादोऽभूत्स्त्रीणामपि कुतो नृणाम्
धर्मनित्याः प्रजाश्चासन्रामे राज्यं प्रशासति
Nanyonyena vivadobhutstrinamapi kuto nrinam
Dharmanityah prajashchasanrame rajyam prashasati
29.52
नित्यपुष्पफलाश्चैव पादपा निरुपद्रवाः
सर्वा द्रोणदुघा गावो रामे राज्यं प्रशासति
Nityapushpaphalashchaiva padapa nirupadravah
Sarva dronadugha gavo rame rajyam prashasati
29.53
स चतुर्दश वर्षाणि वने प्रोष्य महातपाः
दशाश्वमेधाञ्जारूथ्यानाजहार निरर्गलान्
Sa chaturdasha varshani vane proshya mahatapah
Dashashvamedhanjaruthyanajahara nirargalan
29.54
श्यामो युवा लोहिताक्षो मत्तवारणविक्रमः
दश वर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत्
Shyamo yuva lohitaksho mattavaranavikramah
Dasha varshasahasrani ramo rajyamakarayat
29.55
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.56
भगीरथं च राजानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
यस्येन्द्रो वितते यज्ञे सोमं पीत्वा मदोत्कटः
Bhagiratham cha rajanam mritam shushruma srinjaya
Yasyendro vitate yagye somam pitva madotkatah
29.57
असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः
अजयद्बाहुवीर्येण भगवान्पाकशासनः
Asuranam sahasrani bahuni surasattamah
Ajayadbahuviryena bhagavanpakashasanah
29.58
यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः
ईजानो वितते यज्ञे दक्षिणामत्यकालयत्
Yah sahasram sahasranam kanya hemavibhushitah
Ijano vitate yagye dakshinamatyakalayat
29.59
सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः
रथे रथे शतं नागाः पद्मिनो हेममालिनः
Sarva rathagatah kanya rathah sarve chaturyujah
Rathe rathe shatam nagah padmino hemamalinah
29.60
सहस्रमश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतोऽन्वयुः
गवां सहस्रमश्वेऽश्वे सहस्रं गव्यजाविकम्
Sahasramashva ekaikam hastinam prishthatonvayuh
Gavam sahasramashveshve sahasram gavyajavikam
29.61
उपह्वरे निवसतो यस्याङ्के निषसाद ह
गङ्गा भागीरथी तस्मादुर्वशी ह्यभवत्पुरा
Upahvare nivasato yasyanke nishasada ha
Ganga bhagirathi tasmadurvashi hyabhavatpura
29.62
भूरिदक्षिणमिक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम्
त्रिलोकपथगा गङ्गा दुहितृत्वमुपेयुषी
Bhuridakshinamikshvakum yajamanam bhagiratham
Trilokapathaga ganga duhitritvamupeyushi
29.63
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.64
दिलीपं चैवैलविलं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
यस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति द्विजातयः
Dilipam chaivailavilam mritam shushruma srinjaya
Yasya karmani bhurini kathayanti dvijatayah
29.65
इमां वै वसुसंपन्नां वसुधां वसुधाधिपः
ददौ तस्मिन्महायज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः
Imam vai vasusampannam vasudham vasudhadhipah
Dadau tasminmahayagye brahmanebhyah samahitah
29.66
तस्येह यजमानस्य यज्ञे यज्ञे पुरोहितः
सहस्रं वारणान्हैमान्दक्षिणामत्यकालयत्
Tasyeha yajamanasya yagye yagye purohitah
Sahasram varananhaimandakshinamatyakalayat
29.67
यस्य यज्ञे महानासीद्यूपः श्रीमान्हिरण्मयः
तं देवाः कर्म कुर्वाणाः शक्रज्येष्ठा उपाश्रयन्
Yasya yagye mahanasidyupah shrimanhiranmayah
Tam devah karma kurvanah shakrajyeshtha upashrayan
29.68
चषालो यस्य सौवर्णस्तस्मिन्यूपे हिरण्मये
ननृतुर्देवगन्धर्वाः षट्सहस्राणि सप्तधा
Chashalo yasya sauvarnastasminyupe hiranmaye
Nanriturdevagandharvah shatsahasrani saptadha
29.69
अवादयत्तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः स्वयम्
सर्वभूतान्यमन्यन्त मम वादयतीत्ययम्
Avadayattatra vinam madhye vishvavasuh svayam
Sarvabhutanyamanyanta mama vadayatityayam
29.70
एतद्राज्ञो दिलीपस्य राजानो नानुचक्रिरे
यत्स्त्रियो हेमसंपन्नाः पथि मत्ताः स्म शेरते
Etadragyo dilipasya rajano nanuchakrire
Yatstriyo hemasampannah pathi mattah sma sherate
29.71
राजानमुग्रधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम्
येऽपश्यन्सुमहात्मानं तेऽपि स्वर्गजितो नराः
Rajanamugradhanvanam dilipam satyavadinam
Yepashyansumahatmanam tepi svargajito narah
29.72
त्रयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने
स्वाध्यायघोषो ज्याघोषो दीयतामिति चैव हि
Trayah shabda na jiryante dilipasya niveshane
Svadhyayaghosho jyaghosho diyatamiti chaiva hi
29.73
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.74
मान्धातारं यौवनाश्वं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
यं देवा मरुतो गर्भं पितुः पार्श्वादपाहरन्
Mandhataram yauvanashvam mritam shushruma srinjaya
Yam deva maruto garbham pituh parshvadapaharan
29.75
संवृद्धो युवनाश्वस्य जठरे यो महात्मनः
पृषदाज्योद्भवः श्रीमांस्त्रिलोकविजयी नृपः
Sanvriddho yuvanashvasya jathare yo mahatmanah
Prishadajyodbhavah shrimanstrilokavijayi nripah
29.76
यं दृष्ट्वा पितुरुत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम्
अन्योन्यमब्रुवन्देवाः कमयं धास्यतीति वै
Yam drishtva piturutsange shayanam devarupinam
Anyonyamabruvandevah kamayam dhasyatiti vai
29.77
मामेव धास्यतीत्येवमिन्द्रो अभ्यवपद्यत
मान्धातेति ततस्तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः
Mameva dhasyatityevamindro abhyavapadyata
Mandhateti tatastasya nama chakre shatakratuh
29.78
ततस्तु पयसो धारां पुष्टिहेतोर्महात्मनः
तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिरिन्द्रस्य चास्रवत्
Tatastu payaso dharam pushtihetormahatmanah
Tasyasye yauvanashvasya panirindrasya chasravat
29.79
तं पिबन्पाणिमिन्द्रस्य समामह्ना व्यवर्धत
स आसीद्द्वादशसमो द्वादशाहेन पार्थिव
Tam pibanpanimindrasya samamahna vyavardhata
Sa asiddvadashasamo dvadashahena parthiva
29.80
तमियं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यत
धर्मात्मानं महात्मानं शूरमिन्द्रसमं युधि
Tamiyam prithivi sarva ekahna samapadyata
Dharmatmanam mahatmanam shuramindrasamam yudhi
29.81
य आङ्गारं हि नृपतिं मरुत्तमसितं गयम्
अङ्गं बृहद्रथं चैव मान्धाता समरेऽजयत्
Ya angaram hi nripatim maruttamasitam gayam
Angam brihadratham chaiva mandhata samarejayat
29.82
यौवनाश्वो यदाङ्गारं समरे समयोधयत्
विस्फारैर्धनुषो देवा द्यौरभेदीति मेनिरे
Yauvanashvo yadangaram samare samayodhayat
Vispharairdhanusho deva dyaurabhediti menire
29.83
यतः सूर्य उदेति स्म यत्र च प्रतितिष्ठति
सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते
Yatah surya udeti sma yatra cha pratitishthati
Sarvam tadyauvanashvasya mandhatuh kshetramuchyate
29.84
अश्वमेधशतेनेष्ट्वा राजसूयशतेन च
अददाद्रोहितान्मत्स्यान्ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः
Ashvamedhashateneshtva rajasuyashatena cha
Adadadrohitanmatsyanbrahmanebhyo mahipatih
29.85
हैरण्यान्योजनोत्सेधानायतान्दशयोजनम्
अतिरिक्तान्द्विजातिभ्यो व्यभजन्नितरे जनाः
Hairanyanyojanotsedhanayatandashayojanam
Atiriktandvijatibhyo vyabhajannitare janah
29.86
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.87
ययातिं नाहुषं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय
य इमां पृथिवीं सर्वां विजित्य सहसागराम्
Yayatim nahusham chaiva mritam shushruma srinjaya
Ya imam prithivim sarvam vijitya sahasagaram
29.88
शम्यापातेनाभ्यतीयाद्वेदीभिश्चित्रयन्नृप
ईजानः क्रतुभिः पुण्यैः पर्यगच्छद्वसुंधराम्
Shamyapatenabhyatiyadvedibhishchitrayannripa
Ijanah kratubhih punyaih paryagachchhadvasundharam
29.89
इष्ट्वा क्रतुसहस्रेण वाजिमेधशतेन च
तर्पयामास देवेन्द्रं त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः
Ishtva kratusahasrena vajimedhashatena cha
Tarpayamasa devendram tribhih kanchanaparvataih
29.90
व्यूढे देवासुरे युद्धे हत्वा दैतेयदानवान्
व्यभजत्पृथिवीं कृत्स्नां ययातिर्नहुषात्मजः
Vyudhe devasure yuddhe hatva daiteyadanavan
Vyabhajatprithivim kritsnam yayatirnahushatmajah
29.91
अन्तेषु पुत्रान्निक्षिप्य यदुद्रुह्युपुरोगमान्
पूरुं राज्येऽभिषिच्य स्वे सदारः प्रस्थितो वनम्
Anteshu putrannikshipya yadudruhyupurogaman
Purum rajyebhishichya sve sadarah prasthito vanam
29.92
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.93
अम्बरीषं च नाभागं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
यं प्रजा वव्रिरे पुण्यं गोप्तारं नृपसत्तम
Ambarisham cha nabhagam mritam shushruma srinjaya
Yam praja vavrire punyam goptaram nripasattama
29.94
यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञामयुत याजिनाम्
ईजानो वितते यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः समाहितः
Yah sahasram sahasranam ragyamayuta yajinam
Ijano vitate yagye brahmanebhyah samahitah
29.95
नैतत्पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे
इत्यम्बरीषं नाभागमन्वमोदन्त दक्षिणाः
Naitatpurve janashchakrurna karishyanti chapare
Ityambarisham nabhagamanvamodanta dakshinah
29.96
शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि च
सर्वेऽश्वमेधैरीजानास्तेऽभ्ययुर्दक्षिणायनम्
Shatam rajasahasrani shatam rajashatani cha
Sarveshvamedhairijanastebhyayurdakshinayanam
29.97
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.98
शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
यस्य भार्यासहस्राणां शतमासीन्महात्मनः
Shashabindum chaitraratham mritam shushruma srinjaya
Yasya bharyasahasranam shatamasinmahatmanah
29.99
सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासञ्शाशबिन्दवः
हिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चोत्तमधन्विनः
Sahasram tu sahasranam yasyasanshashabindavah
Hiranyakavachah sarve sarve chottamadhanvinah
29.100
शतं कन्या राजपुत्रमेकैकं पृष्ठतोऽन्वयुः
कन्यां कन्यां शतं नागा नागं नागं शतं रथाः
Shatam kanya rajaputramekaikam prishthatonvayuh
Kanyam kanyam shatam naga nagam nagam shatam rathah
29.101
रथं रथं शतं चाश्वा देशजा हेममालिनः
अश्वमश्वं शतं गावो गां गां तद्वदजाविकम्
Ratham ratham shatam chashva deshaja hemamalinah
Ashvamashvam shatam gavo gam gam tadvadajavikam
29.102
एतद्धनमपर्यन्तमश्वमेधे महामखे
शशबिन्दुर्महाराज ब्राह्मणेभ्यः समादिशत्
Etaddhanamaparyantamashvamedhe mahamakhe
Shashabindurmaharaja brahmanebhyah samadishat
29.103
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.104
गयमामूर्तरयसं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
यः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत्
Gayamamurtarayasam mritam shushruma srinjaya
Yah sa varshashatam raja hutashishtashanobhavat
29.105
यस्मै वह्निर्वरान्प्रादात्ततो वव्रे वरान्गयः
ददतो मेऽक्षया चास्तु धर्मे श्रद्धा च वर्धताम्
Yasmai vahnirvaranpradattato vavre varangayah
Dadato mekshaya chastu dharme shraddha cha vardhatam
29.106
मनो मे रमतां सत्ये त्वत्प्रसादाद्धुताशन
लेभे च कामांस्तान्सर्वान्पावकादिति नः श्रुतम्
Mano me ramatam satye tvatprasadaddhutashana
Lebhe cha kamanstansarvanpavakaditi nah shrutam
29.107
दर्शेन पौर्णमासेन चातुर्मास्यैः पुनः पुनः
अयजत्स महातेजाः सहस्रं परिवत्सरान्
Darshena paurnamasena chaturmasyaih punah punah
Ayajatsa mahatejah sahasram parivatsaran
29.108
शतं गवां सहस्राणि शतमश्वशतानि च
उत्थायोत्थाय वै प्रादात्सहस्रं परिवत्सरान्
Shatam gavam sahasrani shatamashvashatani cha
Utthayotthaya vai pradatsahasram parivatsaran
29.109
तर्पयामास सोमेन देवान्वित्तैर्द्विजानपि
पितॄन्स्वधाभिः कामैश्च स्त्रियः स्वाः पुरुषर्षभ
Tarpayamasa somena devanvittairdvijanapi
Pitrinsvadhabhih kamaishcha striyah svah purusharshabha
29.110
सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां द्विरायताम्
दक्षिणामददद्राजा वाजिमेधमहामखे
Sauvarnam prithivim kritva dashavyamam dvirayatam
Dakshinamadadadraja vajimedhamahamakhe
29.111
यावत्यः सिकता राजन्गङ्गायाः पुरुषर्षभ
तावतीरेव गाः प्रादादामूर्तरयसो गयः
Yavatyah sikata rajangangayah purusharshabha
Tavatireva gah pradadamurtarayaso gayah
29.112
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.113
रन्तिदेवं च साङ्कृत्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
सम्यगाराध्य यः शक्रं वरं लेभे महायशाः
Rantidevam cha sankrityam mritam shushruma srinjaya
Samyagaradhya yah shakram varam lebhe mahayashah
29.114
अन्नं च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि
श्रद्धा च नो मा व्यगमन्मा च याचिष्म कंचन
Annam cha no bahu bhavedatithinshcha labhemahi
Shraddha cha no ma vyagamanma cha yachishma kanchana
29.115
उपातिष्ठन्त पशवः स्वयं तं संशितव्रतम्
ग्राम्यारण्या महात्मानं रन्तिदेवं यशस्विनम्
Upatishthanta pashavah svayam tam sanshitavratam
Gramyaranya mahatmanam rantidevam yashasvinam
29.116
महानदी चर्मराशेरुत्क्लेदात्सुस्रुवे यतः
ततश्चर्मण्वतीत्येवं विख्याता सा महानदी
Mahanadi charmarasherutkledatsusruve yatah
Tatashcharmanvatityevam vikhyata sa mahanadi
29.117
ब्राह्मणेभ्यो ददौ निष्कान्सदसि प्रतते नृपः
तुभ्यं तुभ्यं निष्कमिति यत्राक्रोशन्ति वै द्विजाः
सहस्रं तुभ्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान्स्म प्रपद्यते
Brahmanebhyo dadau nishkansadasi pratate nripah
Tubhyam tubhyam nishkamiti yatrakroshanti vai dvijah
Sahasram tubhyamityuktva brahmanansma prapadyate
29.118
अन्वाहार्योपकरणं द्रव्योपकरणं च यत्
घटाः स्थाल्यः कटाहाश्च पात्र्यश्च पिठरा अपि
न तत्किंचिदसौवर्णं रन्तिदेवस्य धीमतः
Anvaharyopakaranam dravyopakaranam cha yat
Ghatah sthalyah katahashcha patryashcha pithara api
Na tatkinchidasauvarnam rantidevasya dhimatah
29.119
साङ्कृते रन्तिदेवस्य यां रात्रिमवसद्गृहे
आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः
Sankrite rantidevasya yam ratrimavasadgrihe
Alabhyanta shatam gavah sahasrani cha vinshatih
29.120
तत्र स्म सूदाः क्रोशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः
सूपभूयिष्ठमश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा
Tatra sma sudah kroshanti sumrishtamanikundalah
Supabhuyishthamashnidhvam nadya mansam yatha pura
29.121
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.122
सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
ऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम्
Sagaram cha mahatmanam mritam shushruma srinjaya
Aikshvakam purushavyaghramatimanushavikramam
29.123
षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतोऽन्वयुः
नक्षत्रराजं वर्षान्ते व्यभ्रे ज्योतिर्गणा इव
Shashtih putrasahasrani yam yantam prishthatonvayuh
Nakshatrarajam varshante vyabhre jyotirgana iva
29.124
एकच्छत्रा मही यस्य प्रणता ह्यभवत्पुरा
योऽश्वमेधसहस्रेण तर्पयामास देवताः
Ekachchhatra mahi yasya pranata hyabhavatpura
Yoshvamedhasahasrena tarpayamasa devatah
29.125
यः प्रादात्काञ्चनस्तम्भं प्रासादं सर्वकाञ्चनम्
पूर्णं पद्मदलाक्षीणां स्त्रीणां शयनसंकुलम्
Yah pradatkanchanastambham prasadam sarvakanchanam
Purnam padmadalakshinam strinam shayanasankulam
29.126
द्विजातिभ्योऽनुरूपेभ्यः कामानुच्चावचांस्तथा
यस्यादेशेन तद्वित्तं व्यभजन्त द्विजातयः
Dvijatibhyonurupebhyah kamanuchchavachanstatha
Yasyadeshena tadvittam vyabhajanta dvijatayah
29.127
खानयामास यः कोपात्पृथिवीं सागराङ्किताम्
यस्य नाम्ना समुद्रश्च सागरत्वमुपागतः
Khanayamasa yah kopatprithivim sagarankitam
Yasya namna samudrashcha sagaratvamupagatah
29.128
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.129
राजानं च पृथुं वैन्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
यमभ्यषिञ्चन्संभूय महारण्ये महर्षयः
Rajanam cha prithum vainyam mritam shushruma srinjaya
Yamabhyashinchansambhuya maharanye maharshayah
29.130
प्रथयिष्यति वै लोकान्पृथुरित्येव शब्दितः
क्षताच्च नस्त्रायतीति स तस्मात्क्षत्रियः स्मृतः
Prathayishyati vai lokanprithurityeva shabditah
Kshatachcha nastrayatiti sa tasmatkshatriyah smritah
29.131
पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्ट्वा रक्ताः स्मेति यदब्रुवन्
ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत
Prithum vainyam praja drishtva raktah smeti yadabruvan
Tato rajeti namasya anuragadajayata
29.132
अकृष्टपच्या पृथिवी पुटके पुटके मधु
सर्वा द्रोणदुघा गावो वैन्यस्यासन्प्रशासतः
Akrishtapachya prithivi putake putake madhu
Sarva dronadugha gavo vainyasyasanprashasatah
29.133
अरोगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतोभयाः
यथाभिकाममवसन्क्षेत्रेषु च गृहेषु च
Arogah sarvasiddhartha manushya akutobhayah
Yathabhikamamavasankshetreshu cha griheshu cha
29.134
आपः संस्तम्भिरे यस्य समुद्रस्य यियासतः
सरितश्चानुदीर्यन्त ध्वजसङ्गश्च नाभवत्
Apah sanstambhire yasya samudrasya yiyasatah
Saritashchanudiryanta dhvajasangashcha nabhavat
29.135
हैरण्यांस्त्रिनलोत्सेधान्पर्वतानेकविंशतिम्
ब्राह्मणेभ्यो ददौ राजा योऽश्वमेधे महामखे
Hairanyanstrinalotsedhanparvatanekavinshatim
Brahmanebhyo dadau raja yoshvamedhe mahamakhe
29.136
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया
पुत्रात्पुण्यतरश्चैव मा पुत्रमनुतप्यथाः
Sa chenmamara srinjaya chaturbhadratarastvaya
Putratpunyatarashchaiva ma putramanutapyathah
29.137
किं वै तूष्णीं ध्यायसि सृञ्जय त्वं; न मे राजन्वाचमिमां शृणोषि
न चेन्मोघं विप्रलप्तं मयेदं; पथ्यं मुमूर्षोरिव सम्यगुक्तम्
Kim vai tushnim dhyayasi srinjaya tvam; na me rajanvachamimam shrinoshi
Na chenmogham vipralaptam mayedam; pathyam mumurshoriva samyaguktam
29.138
सृञ्जय उवाच
शृणोमि ते नारद वाचमेतां; विचित्रार्थां स्रजमिव पुण्यगन्धाम्
राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां; कीर्त्या युक्तां शोकनिर्णाशनार्थम्
Srinjaya uvacha
Shrinomi te narada vachametam; vichitrartham srajamiva punyagandham
Rajarshinam punyakritam mahatmanam; kirtya yuktam shokanirnashanartham
29.139
न ते मोघं विप्रलप्तं महर्षे; दृष्ट्वैव त्वां नारदाहं विशोकः
शुश्रूषे ते वचनं ब्रह्मवादि;न्न ते तृप्याम्यमृतस्येव पानात्
Na te mogham vipralaptam maharshe; drishtvaiva tvam naradaham vishokah
Shushrushe te vachanam brahmavadi;nna te tripyamyamritasyeva panat
29.140
अमोघदर्शिन्मम चेत्प्रसादं; सुताघदग्धस्य विभो प्रकुर्याः
मृतस्य संजीवनमद्य मे स्या;त्तव प्रसादात्सुतसंगमश्च
Amoghadarshinmama chetprasadam; sutaghadagdhasya vibho prakuryah
Mritasya sanjivanamadya me sya;ttava prasadatsutasangamashcha
29.141
नारद उवाच
यस्ते पुत्रो दयितोऽयं वियातः; स्वर्णष्ठीवी यमदात्पर्वतस्ते
पुनस्ते तं पुत्रमहं ददामि; हिरण्यनाभं वर्षसहस्रिणं च
Narada uvacha
Yaste putro dayitoyam viyatah; svarnashthivi yamadatparvataste
Punaste tam putramaham dadami; hiranyanabham varshasahasrinam cha