UtshovChapter 28
28.1
वैशंपायन उवाच
ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणानभ्युत्सिसृक्षतः
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकमपानुदत्
Vaishampayana uvacha
Gyatishokabhitaptasya prananabhyutsisrikshatah
Jyeshthasya panduputrasya vyasah shokamapanudat
28.2
व्यास उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर
Vyasa uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Ashmagitam naravyaghra tannibodha yudhishthira
28.3
अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः
संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकपरिप्लुतः
Ashmanam brahmanam pragyam vaideho janako nripah
Sanshayam paripaprachchha duhkhashokapariplutah
28.4
जनक उवाच
आगमे यदि वापाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च
नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथमिच्छता
Janaka uvacha
Agame yadi vapaye gyatinam dravinasya cha
Narena pratipattavyam kalyanam kathamichchhata
28.5
अश्मोवाच
उत्पन्नमिममात्मानं नरस्यानन्तरं ततः
तानि तान्यभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च
Ashmovacha
Utpannamimamatmanam narasyanantaram tatah
Tani tanyabhivartante duhkhani cha sukhani cha
28.6
तेषामन्यतरापत्तौ यद्यदेवोपसेवते
तत्तद्धि चेतनामस्य हरत्यभ्रमिवानिलः
Teshamanyatarapattau yadyadevopasevate
Tattaddhi chetanamasya haratyabhramivanilah
28.7
अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः
इत्येवं हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यति
Abhijatosmi siddhosmi nasmi kevalamanushah
Ityevam hetubhistasya tribhishchittam prasichyati
28.8
स प्रसिक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान्
परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते
Sa prasiktamana bhoganvisrijya pitrisanchitan
Parikshinah parasvanamadanam sadhu manyate
28.9
तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसांप्रतम्
प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः
Tamatikrantamaryadamadadanamasampratam
Pratishedhanti rajano lubdha mrigamiveshubhih
28.10
ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः
परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव
Ye cha vinshativarsha va trinshadvarshashcha manavah
Parena te varshashatanna bhavishyanti parthiva
28.11
तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजमादिशेत्
सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः
Tesham paramaduhkhanam buddhya bheshajamadishet
Sarvapranabhritam vrittam prekshamanastatastatah
28.12
मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमः
अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते
Manasanam punaryonirduhkhanam chittavibhramah
Anishtopanipato va tritiyam nopapadyate
28.13
एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम्
विविधान्युपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च
Evametani duhkhani tani taniha manavam
Vividhanyupavartante tatha sansparshakani cha
28.14
जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाविव
बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि
Jaramrityu ha bhutani khaditarau vrikaviva
Balinam durbalanam cha hrasvanam mahatamapi
28.15
न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू ह मानवः
अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम्
Na kashchijjatvatikramejjaramrityu ha manavah
Api sagaraparyantam vijityemam vasundharam
28.16
सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम्
प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते
Sukham va yadi va duhkham bhutanam paryupasthitam
Praptavyamavashaih sarvam pariharo na vidyate
28.17
पूर्वे वयसि मध्ये वाप्युत्तमे वा नराधिप
अवर्जनीयास्तेऽर्था वै काङ्क्षिताश्च ततोऽन्यथा
Purve vayasi madhye vapyuttame va naradhipa
Avarjaniyastertha vai kankshitashcha tatonyatha
28.18
सुप्रियैर्विप्रयोगश्च संप्रयोगस्तथाप्रियैः
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानमनुवर्तते
Supriyairviprayogashcha samprayogastathapriyaih
Arthanarthau sukham duhkham vidhanamanuvartate
28.19
प्रादुर्भावश्च भूतानां देहन्यासस्तथैव च
प्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम्
Pradurbhavashcha bhutanam dehanyasastathaiva cha
Praptivyayamayogashcha sarvametatpratishthitam
28.20
गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः
तथैव सुखदुःखानि विधानमनुवर्तते
Gandhavarnarasasparsha nivartante svabhavatah
Tathaiva sukhaduhkhani vidhanamanuvartate
28.21
आसनं शयनं यानमुत्थानं पानभोजनम्
नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्युत
Asanam shayanam yanamutthanam panabhojanam
Niyatam sarvabhutanam kalenaiva bhavantyuta
28.22
वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः
स्त्रीमन्तश्च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः
Vaidyashchapyaturah santi balavantah sudurbalah
Strimantashcha tatha shandha vichitrah kalaparyayah
28.23
कुले जन्म तथा वीर्यमारोग्यं धैर्यमेव च
सौभाग्यमुपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते
Kule janma tatha viryamarogyam dhairyameva cha
Saubhagyamupabhogashcha bhavitavyena labhyate
28.24
सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम्
बहूनामिच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम्
Santi putrah subahavo daridranamanichchhatam
Bahunamichchhatam nasti samriddhanam vicheshtatam
28.25
व्याधिरग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षा श्वापदं विषम्
रज्ज्वा च मरणं जन्तोरुच्चाच्च पतनं तथा
Vyadhiragnirjalam shastram bubhuksha shvapadam visham
Rajjva cha maranam jantoruchchachcha patanam tatha
28.26
निर्याणं यस्य यद्दिष्टं तेन गच्छति हेतुना
दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्नतिक्रान्तो न वा पुनः
Niryanam yasya yaddishtam tena gachchhati hetuna
Drishyate nabhyatikramannatikranto na va punah
28.27
दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमान्नरः
दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जनाधिप
Drishyate hi yuvaiveha vinashyanvasumannarah
Daridrashcha pariklishtah shatavarsho janadhipa
28.28
अकिंचनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः
समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतंगवत्
Akinchanashcha drishyante purushashchirajivinah
Samriddhe cha kule jata vinashyanti patangavat
28.29
प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते
काष्ठान्यपि हि जीर्यन्ते दरिद्राणां नराधिप
Prayena shrimatam loke bhoktum shaktirna vidyate
Kashthanyapi hi jiryante daridranam naradhipa
28.30
अहमेतत्करोमीति मन्यते कालचोदितः
यद्यदिष्टमसंतोषाद्दुरात्मा पापमाचरन्
Ahametatkaromiti manyate kalachoditah
Yadyadishtamasantoshadduratma papamacharan
28.31
स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं प्रसङ्गान्निन्दिता बुधैः
दृश्यन्ते चापि बहवः संप्रसक्ता बहुश्रुताः
Striyoksha mrigaya panam prasangannindita budhaih
Drishyante chapi bahavah samprasakta bahushrutah
28.32
इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि च
स्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते
Iti kalena sarvarthanipsitanipsitani cha
Sprishanti sarvabhutani nimittam nopalabhyate
28.33
वायुमाकाशमग्निं च चन्द्रादित्यावहःक्षपे
ज्योतींषि सरितः शैलान्कः करोति बिभर्ति वा
Vayumakashamagnim cha chandradityavahahkshape
Jyotinshi saritah shailankah karoti bibharti va
28.34
शीतमुष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते
एवमेव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ
Shitamushnam tatha varsham kalena parivartate
Evameva manushyanam sukhaduhkhe nararshabha
28.35
नौषधानि न शास्त्राणि न होमा न पुनर्जपाः
त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि मानवम्
Naushadhani na shastrani na homa na punarjapah
Trayante mrityunopetam jaraya vapi manavam
28.36
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ
समेत्य च व्यतीयातां तद्वद्भूतसमागमः
Yatha kashtham cha kashtham cha sameyatam mahodadhau
Sametya cha vyatiyatam tadvadbhutasamagamah
28.37
ये चापि पुरुषैः स्त्रीभिर्गीतवाद्यैरुपस्थिताः
ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः
Ye chapi purushaih stribhirgitavadyairupasthitah
Ye chanathah parannadah kalasteshu samakriyah
28.38
मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्
Matripitrisahasrani putradarashatani cha
Sansareshvanubhutani kasya te kasya va vayam
28.39
नैवास्य कश्चिद्भविता नायं भवति कस्यचित्
पथि संगतमेवेदं दारबन्धुसुहृद्गणैः
Naivasya kashchidbhavita nayam bhavati kasyachit
Pathi sangatamevedam darabandhusuhridganaih
28.40
क्वासं क्वास्मि गमिष्यामि को न्वहं किमिहास्थितः
कस्मात्कमनुशोचेयमित्येवं स्थापयेन्मनः
अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ
Kvasam kvasmi gamishyami ko nvaham kimihasthitah
Kasmatkamanushocheyamityevam sthapayenmanah
Anitye priyasanvase sansare chakravadgatau
28.41
न दृष्टपूर्वं प्रत्यक्षं परलोकं विदुर्बुधाः
आगमांस्त्वनतिक्रम्य श्रद्धातव्यं बुभूषता
Na drishtapurvam pratyaksham paralokam vidurbudhah
Agamanstvanatikramya shraddhatavyam bubhushata
28.42
कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत्
यजेच्च विद्वान्विधिवत्त्रिवर्गं चाप्यनुव्रजेत्
Kurvita pitridaivatyam dharmani cha samacharet
Yajechcha vidvanvidhivattrivargam chapyanuvrajet
28.43
संनिमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे
जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते
Sannimajjajjagadidam gambhire kalasagare
Jaramrityumahagrahe na kashchidavabudhyate
28.44
आयुर्वेदमधीयानाः केवलं सपरिग्रहम्
दृश्यन्ते बहवो वैद्या व्याधिभिः समभिप्लुताः
Ayurvedamadhiyanah kevalam saparigraham
Drishyante bahavo vaidya vyadhibhih samabhiplutah
28.45
ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि च
न मृत्युमतिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः
Te pibantah kashayanshcha sarpinshi vividhani cha
Na mrityumativartante velamiva mahodadhih
28.46
रसायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाः
दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैरिवोत्तमैः
Rasayanavidashchaiva suprayuktarasayanah
Drishyante jaraya bhagna naga nagairivottamaih
28.47
तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाभ्यसने रताः
दातारो यज्ञशीलाश्च न तरन्ति जरान्तकौ
Tathaiva tapasopetah svadhyayabhyasane ratah
Dataro yagyashilashcha na taranti jarantakau
28.48
न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः
जातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः क्षपाः
Na hyahani nivartante na masa na punah samah
Jatanam sarvabhutanam na paksha na punah kshapah
28.49
सोऽयं विपुलमध्वानं कालेन ध्रुवमध्रुवः
नरोऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम्
Soyam vipulamadhvanam kalena dhruvamadhruvah
Narovashah samabhyeti sarvabhutanishevitam
28.50
देहो वा जीवतोऽभ्येति जीवो वाभ्येति देहतः
पथि संगतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः
Deho va jivatobhyeti jivo vabhyeti dehatah
Pathi sangatamevedam darairanyaishcha bandhubhih
28.51
नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु केनचित्
अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित्
Nayamatyantasanvaso labhyate jatu kenachit
Api svena sharirena kimutanyena kenachit
28.52
क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहः
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि च
Kva nu tedya pita rajankva nu tedya pitamahah
Na tvam pashyasi tanadya na tvam pashyanti tepi cha
28.53
न ह्येव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य वा
आगमस्तु सतां चक्षुर्नृपते तमिहाचर
Na hyeva purusho drashta svargasya narakasya va
Agamastu satam chakshurnripate tamihachara
28.54
चरितब्रह्मचर्यो हि प्रजायेत यजेत च
पितृदेवमहर्षीणामानृण्यायानसूयकः
Charitabrahmacharyo hi prajayeta yajeta cha
Pitridevamaharshinamanrinyayanasuyakah
28.55
स यज्ञशीलः प्रजने निविष्टः; प्राग्ब्रह्मचारी प्रविभक्तपक्षः
आराधयन्स्वर्गमिमं च लोकं; परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम्
Sa yagyashilah prajane nivishtah; pragbrahmachari pravibhaktapakshah
Aradhayansvargamimam cha lokam; param cha muktva hridayavyalikam
28.56
सम्यग्घि धर्मं चरतो नृपस्य; द्रव्याणि चाप्याहरतो यथावत्
प्रवृत्तचक्रस्य यशोऽभिवर्धते; सर्वेषु लोकेषु चराचरेषु
Samyagghi dharmam charato nripasya; dravyani chapyaharato yathavat
Pravrittachakrasya yashobhivardhate; sarveshu lokeshu charachareshu
28.57
व्यास उवाच
इत्येवमाज्ञाय विदेहराजो; वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुः
अश्मानमामन्त्र्य विशुद्धबुद्धि;र्ययौ गृहं स्वं प्रति शान्तशोकः
Vyasa uvacha
Ityevamagyaya videharajo; vakyam samagram paripurnahetuh
Ashmanamamantrya vishuddhabuddhi;ryayau griham svam prati shantashokah
28.58
तथा त्वमप्यच्युत मुञ्च शोक;मुत्तिष्ठ शक्रोपम हर्षमेहि
क्षात्रेण धर्मेण मही जिता ते; तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मा विषादीः
Tatha tvamapyachyuta muncha shoka;muttishtha shakropama harshamehi
Kshatrena dharmena mahi jita te; tam bhunkshva kuntisuta ma vishadih