UtshovChapter 27
27.1
युधिष्ठिर उवाच
अभिमन्यौ हते बाले द्रौपद्यास्तनयेषु च
धृष्टद्युम्ने विराटे च द्रुपदे च महीपतौ
Yudhishthira uvacha
Abhimanyau hate bale draupadyastanayeshu cha
Dhrishtadyumne virate cha drupade cha mahipatau
27.2
वसुषेणे च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ च पार्थिवे
तथान्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्येषु संयुगे
Vasushene cha dharmagye dhrishtaketau cha parthive
Tathanyeshu narendreshu nanadeshyeshu sanyuge
27.3
न विमुञ्चति मां शोको ज्ञातिघातिनमातुरम्
राज्यकामुकमत्युग्रं स्ववंशोच्छेदकारकम्
Na vimunchati mam shoko gyatighatinamaturam
Rajyakamukamatyugram svavanshochchhedakarakam
27.4
यस्याङ्के क्रीडमानेन मया वै परिवर्तितम्
स मया राज्यलुब्धेन गाङ्गेयो विनिपातितः
Yasyanke kridamanena maya vai parivartitam
Sa maya rajyalubdhena gangeyo vinipatitah
27.5
यदा ह्येनं विघूर्णन्तमपश्यं पार्थसायकैः
कम्पमानं यथा वज्रैः प्रेक्षमाणं शिखण्डिनम्
Yada hyenam vighurnantamapashyam parthasayakaih
Kampamanam yatha vajraih prekshamanam shikhandinam
27.6
जीर्णं सिंहमिव प्रांशुं नरसिंहं पितामहम्
कीर्यमाणं शरैस्तीक्ष्णैर्दृष्ट्वा मे व्यथितं मनः
Jirnam sinhamiva pranshum narasinham pitamaham
Kiryamanam sharaistikshnairdrishtva me vyathitam manah
27.7
प्राङ्मुखं सीदमानं च रथादपच्युतं शरैः
घूर्णमानं यथा शैलं तदा मे कश्मलोऽभवत्
Pranmukham sidamanam cha rathadapachyutam sharaih
Ghurnamanam yatha shailam tada me kashmalobhavat
27.8
यः स बाणधनुष्पाणिर्योधयामास भार्गवम्
बहून्यहानि कौरव्यः कुरुक्षेत्रे महामृधे
Yah sa banadhanushpaniryodhayamasa bhargavam
Bahunyahani kauravyah kurukshetre mahamridhe
27.9
समेतं पार्थिवं क्षत्रं वाराणस्यां नदीसुतः
कन्यार्थमाह्वयद्वीरो रथेनैकेन संयुगे
Sametam parthivam kshatram varanasyam nadisutah
Kanyarthamahvayadviro rathenaikena sanyuge
27.10
येन चोग्रायुधो राजा चक्रवर्ती दुरासदः
दग्धः शस्त्रप्रतापेन स मया युधि घातितः
Yena chograyudho raja chakravarti durasadah
Dagdhah shastrapratapena sa maya yudhi ghatitah
27.11
स्वयं मृत्युं रक्षमाणः पाञ्चाल्यं यः शिखण्डिनम्
न बाणैः पातयामास सोऽर्जुनेन निपातितः
Svayam mrityum rakshamanah panchalyam yah shikhandinam
Na banaih patayamasa sorjunena nipatitah
27.12
यदैनं पतितं भूमावपश्यं रुधिरोक्षितम्
तदैवाविशदत्युग्रो ज्वरो मे मुनिसत्तम
येन संवर्धिता बाला येन स्म परिरक्षिताः
Yadainam patitam bhumavapashyam rudhirokshitam
Tadaivavishadatyugro jvaro me munisattama
Yena sanvardhita bala yena sma parirakshitah
27.13
स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना
अल्पकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन घातितः
Sa maya rajyalubdhena papena gurughatina
Alpakalasya rajyasya krite mudhena ghatitah
27.14
आचार्यश्च महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजितः
अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनोक्तः सुतं प्रति
Acharyashcha maheshvasah sarvaparthivapujitah
Abhigamya rane mithya papenoktah sutam prati
27.15
तन्मे दहति गात्राणि यन्मां गुरुरभाषत
सत्यवाक्यो हि राजंस्त्वं यदि जीवति मे सुतः
सत्यं मा मर्शयन्विप्रो मयि तत्परिपृष्टवान्
Tanme dahati gatrani yanmam gururabhashata
Satyavakyo hi rajanstvam yadi jivati me sutah
Satyam ma marshayanvipro mayi tatpariprishtavan
27.16
कुञ्जरं चान्तरं कृत्वा मिथ्योपचरितं मया
सुभृशं राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना
Kunjaram chantaram kritva mithyopacharitam maya
Subhrisham rajyalubdhena papena gurughatina
27.17
सत्यकञ्चुकमास्थाय मयोक्तो गुरुराहवे
अश्वत्थामा हत इति कुञ्जरे विनिपातिते
कान्नु लोकान्गमिष्यामि कृत्वा तत्कर्म दारुणम्
Satyakanchukamasthaya mayokto gururahave
Ashvatthama hata iti kunjare vinipatite
Kannu lokangamishyami kritva tatkarma darunam
27.18
अघातयं च यत्कर्णं समरेष्वपलायिनम्
ज्येष्ठं भ्रातरमत्युग्रं को मत्तः पापकृत्तमः
Aghatayam cha yatkarnam samareshvapalayinam
Jyeshtham bhrataramatyugram ko mattah papakrittamah
27.19
अभिमन्युं च यद्बालं जातं सिंहमिवाद्रिषु
प्रावेशयमहं लुब्धो वाहिनीं द्रोणपालिताम्
Abhimanyum cha yadbalam jatam sinhamivadrishu
Praveshayamaham lubdho vahinim dronapalitam
27.20
तदाप्रभृति बीभत्सुं न शक्नोमि निरीक्षितुम्
कृष्णं च पुण्डरीकाक्षं किल्बिषी भ्रूणहा यथा
Tadaprabhriti bibhatsum na shaknomi nirikshitum
Krishnam cha pundarikaksham kilbishi bhrunaha yatha
27.21
द्रौपदीं चाप्यदुःखार्हां पञ्चपुत्रविनाकृताम्
शोचामि पृथिवीं हीनां पञ्चभिः पर्वतैरिव
Draupadim chapyaduhkharham panchaputravinakritam
Shochami prithivim hinam panchabhih parvatairiva
27.22
सोऽहमागस्करः पापः पृथिवीनाशकारकः
आसीन एवमेवेदं शोषयिष्ये कलेवरम्
Sohamagaskarah papah prithivinashakarakah
Asina evamevedam shoshayishye kalevaram
27.23
प्रायोपविष्टं जानीध्वमद्य मां गुरुघातिनम्
जातिष्वन्यास्वपि यथा न भवेयं कुलान्तकृत्
Prayopavishtam janidhvamadya mam gurughatinam
Jatishvanyasvapi yatha na bhaveyam kulantakrit
27.24
न भोक्ष्ये न च पानीयमुपयोक्ष्ये कथंचन
शोषयिष्ये प्रियान्प्राणानिहस्थोऽहं तपोधन
Na bhokshye na cha paniyamupayokshye kathanchana
Shoshayishye priyanprananihasthoham tapodhana
27.25
यथेष्टं गम्यतां काममनुजाने प्रसाद्य वः
सर्वे मामनुजानीत त्यक्ष्यामीदं कलेवरम्
Yatheshtam gamyatam kamamanujane prasadya vah
Sarve mamanujanita tyakshyamidam kalevaram
27.26
वैशंपायन उवाच
तमेवंवादिनं पार्थं बन्धुशोकेन विह्वलम्
मैवमित्यब्रवीद्व्यासो निगृह्य मुनिसत्तमः
Vaishampayana uvacha
Tamevanvadinam partham bandhushokena vihvalam
Maivamityabravidvyaso nigrihya munisattamah
27.27
अतिवेलं महाराज न शोकं कर्तुमर्हसि
पुनरुक्तं प्रवक्ष्यामि दिष्टमेतदिति प्रभो
Ativelam maharaja na shokam kartumarhasi
Punaruktam pravakshyami dishtametaditi prabho
27.28
संयोगा विप्रयोगाश्च जातानां प्राणिनां ध्रुवम्
बुद्बुदा इव तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च
Sanyoga viprayogashcha jatanam praninam dhruvam
Budbuda iva toyeshu bhavanti na bhavanti cha
27.29
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्
Sarve kshayanta nichayah patanantah samuchchhrayah
Sanyoga viprayoganta maranantam hi jivitam
27.30
सुखं दुःखान्तमालस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखोदयम्
भूतिः श्रीर्ह्रीर्धृतिः सिद्धिर्नादक्षे निवसन्त्युत
Sukham duhkhantamalasyam dakshyam duhkham sukhodayam
Bhutih shrirhrirdhritih siddhirnadakshe nivasantyuta
27.31
नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः
न च प्रज्ञालमर्थेभ्यो न सुखेभ्योऽप्यलं धनम्
Nalam sukhaya suhrido nalam duhkhaya durhridah
Na cha pragyalamarthebhyo na sukhebhyopyalam dhanam
27.32
यथा सृष्टोऽसि कौन्तेय धात्रा कर्मसु तत्कुरु
अत एव हि सिद्धिस्ते नेशस्त्वमात्मना नृप
Yatha srishtosi kaunteya dhatra karmasu tatkuru
Ata eva hi siddhiste neshastvamatmana nripa