UtshovChapter 26
26.1
वैशंपायन उवाच
द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनंजये
व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः
Vaishampayana uvacha
Dvaipayanavachah shrutva kupite cha dhananjaye
Vyasamamantrya kaunteyah pratyuvacha yudhishthirah
26.2
न पार्थिवमिदं राज्यं न च भोगाः पृथग्विधाः
प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां नर्दयत्ययम्
Na parthivamidam rajyam na cha bhogah prithagvidhah
Prinayanti mano medya shoko mam nardayatyayam
26.3
श्रुत्वा च वीरहीनानामपुत्राणां च योषिताम्
परिदेवयमानानां शान्तिं नोपलभे मुने
Shrutva cha virahinanamaputranam cha yoshitam
Paridevayamananam shantim nopalabhe mune
26.4
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदां वरः
युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं धर्मज्ञो वेदपारगः
Ityuktah pratyuvachedam vyaso yogavidam varah
Yudhishthiram mahapragyam dharmagyo vedaparagah
26.5
न कर्मणा लभ्यते चिन्तया वा; नाप्यस्य दाता पुरुषस्य कश्चित्
पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा; कालेन सर्वं लभते मनुष्यः
Na karmana labhyate chintaya va; napyasya data purushasya kashchit
Paryayayogadvihitam vidhatra; kalena sarvam labhate manushyah
26.6
न बुद्धिशास्त्राध्ययनेन शक्यं; प्राप्तुं विशेषैर्मनुजैरकाले
मूर्खोऽपि प्राप्नोति कदाचिदर्था;न्कालो हि कार्यं प्रति निर्विशेषः
Na buddhishastradhyayanena shakyam; praptum visheshairmanujairakale
Murkhopi prapnoti kadachidartha;nkalo hi karyam prati nirvisheshah
26.7
नाभूतिकाले च फलं ददाति; शिल्पं न मन्त्राश्च तथौषधानि
तान्येव कालेन समाहितानि; सिध्यन्ति चेध्यन्ति च भूतिकाले
Nabhutikale cha phalam dadati; shilpam na mantrashcha tathaushadhani
Tanyeva kalena samahitani; sidhyanti chedhyanti cha bhutikale
26.8
कालेन शीघ्राः प्रविवान्ति वाताः; कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति
कालेन पद्मोत्पलवज्जलं च; कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु
Kalena shighrah pravivanti vatah; kalena vrishtirjaladanupaiti
Kalena padmotpalavajjalam cha; kalena pushyanti naga vaneshu
26.9
कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः; कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः
नाकालतः पुष्पफलं नगानां; नाकालवेगाः सरितो वहन्ति
Kalena krishnashcha sitashcha ratryah; kalena chandrah paripurnabimbah
Nakalatah pushpaphalam naganam; nakalavegah sarito vahanti
26.10
नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च; मृगद्विपाः शैलमहाग्रहाश्च
नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा; नायान्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः
Nakalamattah khagapannagashcha; mrigadvipah shailamahagrahashcha
Nakalatah strishu bhavanti garbha; nayantyakale shishiroshnavarshah
26.11
नाकालतो म्रियते जायते वा; नाकालतो व्याहरते च बालः
नाकालतो यौवनमभ्युपैति; नाकालतो रोहति बीजमुप्तम्
Nakalato mriyate jayate va; nakalato vyaharate cha balah
Nakalato yauvanamabhyupaiti; nakalato rohati bijamuptam
26.12
नाकालतो भानुरुपैति योगं; नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति
नाकालतो वर्धते हीयते च; चन्द्रः समुद्रश्च महोर्मिमाली
Nakalato bhanurupaiti yogam; nakalatostam girimabhyupaiti
Nakalato vardhate hiyate cha; chandrah samudrashcha mahormimali
26.13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Gitam ragya senajita duhkhartena yudhishthira
26.14
सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुस्तरः
कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वमानवाः
Sarvanevaisha paryayo martyansprishati dustarah
Kalena paripakva hi mriyante sarvamanavah
26.15
घ्नन्ति चान्यान्नरा राजंस्तानप्यन्ये नरास्तथा
संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते
Ghnanti chanyannara rajanstanapyanye narastatha
Sangyaisha laukiki rajanna hinasti na hanyate
26.16
हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरे
स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ
Hantiti manyate kashchinna hantityapi chapare
Svabhavatastu niyatau bhutanam prabhavapyayau
26.17
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते
अहो कष्टमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत्
Nashte dhane va dare va putre pitari va mrite
Aho kashtamiti dhyayanshokasyapachitim charet
26.18
स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यः किमनुशोचसि
पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि
Sa kim shochasi mudhah sanshochyah kimanushochasi
Pashya duhkheshu duhkhani bhayeshu cha bhayanyapi
26.19
आत्मापि चायं न मम सर्वापि पृथिवी मम
यथा मम तथान्येषामिति पश्यन्न मुह्यति
Atmapi chayam na mama sarvapi prithivi mama
Yatha mama tathanyeshamiti pashyanna muhyati
26.20
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्
Shokasthanasahasrani harshasthanashatani cha
Divase divase mudhamavishanti na panditam
26.21
एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च
Evametani kalena priyadveshyani bhagashah
Jiveshu parivartante duhkhani cha sukhani cha
26.22
दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्
Duhkhamevasti na sukham tasmattadupalabhyate
Trishnartiprabhavam duhkham duhkhartiprabhavam sukham
26.23
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्
Sukhasyanantaram duhkham duhkhasyanantaram sukham
Na nityam labhate duhkham na nityam labhate sukham
26.24
सुखमन्ते हि दुःखानां दुःखमन्ते सुखस्य च
तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम्
Sukhamante hi duhkhanam duhkhamante sukhasya cha
Tasmadetaddvayam jahyadya ichchhechchhashvatam sukham
26.25
यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्छितः
आयासो वापि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत्
Yannimittam bhavechchhokastapo va duhkhamurchhitah
Ayaso vapi yanmulastadekangamapi tyajet
26.26
सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाप्रियम्
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः
Sukham va yadi va duhkham priyam va yadi vapriyam
Praptam praptamupasita hridayenaparajitah
26.27
ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणां वा चराप्रियम्
ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव वा
Ishadapyanga daranam putranam va charapriyam
Tato gyasyasi kah kasya kena va kathameva va
26.28
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः
त एव सुखमेधन्ते मध्यः क्लेशेन युज्यते
Ye cha mudhatama loke ye cha buddheh param gatah
Ta eva sukhamedhante madhyah kleshena yujyate
26.29
इत्यब्रवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित्
परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित्
Ityabravinmahapragyo yudhishthira sa senajit
Paravaragyo lokasya dharmavitsukhaduhkhavit
26.30
सुखी परस्य यो दुःखे न जातु स सुखी भवेत्
दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम्
Sukhi parasya yo duhkhe na jatu sa sukhi bhavet
Duhkhanam hi kshayo nasti jayate hyaparatparam
26.31
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च; लाभालाभौ मरणं जीवितं च
पर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति; तस्माद्धीरो नैव हृष्येन्न कुप्येत्
Sukham cha duhkham cha bhavabhavau cha; labhalabhau maranam jivitam cha
Paryayashah sarvamiha sprishanti; tasmaddhiro naiva hrishyenna kupyet
26.32
दीक्षां यज्ञे पालनं युद्धमाहु;र्योगं राष्ट्रे दण्डनीत्या च सम्यक्
वित्तत्यागं दक्षिणानां च यज्ञे; सम्यग्ज्ञानं पावनानीति विद्यात्
Diksham yagye palanam yuddhamahu;ryogam rashtre dandanitya cha samyak
Vittatyagam dakshinanam cha yagye; samyaggyanam pavananiti vidyat
26.33
रक्षन्राष्ट्रं बुद्धिपूर्वं नयेन; संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा
सर्वाँल्लोकान्धर्ममूर्त्या चरंश्चा;प्यूर्ध्वं देहान्मोदते देवलोके
Rakshanrashtram buddhipurvam nayena; santyaktatma yagyashilo mahatma
Sarvanllokandharmamurtya charanshcha;pyurdhvam dehanmodate devaloke
26.34
जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं; सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च
युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां; युद्धे क्षीणो मोदते देवलोके
Jitva sangramanpalayitva cha rashtram; somam pitva vardhayitva prajashcha
Yuktya dandam dharayitva prajanam; yuddhe kshino modate devaloke
26.35
सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य; सम्यग्राष्ट्रं पालयित्वा च राजा
चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे; पूतात्मा वै मोदते देवलोके
Samyagvedanprapya shastranyadhitya; samyagrashtram palayitva cha raja
Chaturvarnyam sthapayitva svadharme; putatma vai modate devaloke
26.36
यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः
पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः
Yasya vrittam namasyanti svargasthasyapi manavah
Paurajanapadamatyah sa raja rajasattamah