UtshovChapter 279
279.1
युधिष्ठिर उवाच
अतः परं महाबाहो यच्छ्रेयस्तद्वदस्व मे
न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह
Yudhishthira uvacha
Atah param mahabaho yachchhreyastadvadasva me
Na tripyamyamritasyeva vachasaste pitamaha
279.2
किं कर्म पुरुषः कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम
श्रेयः परमवाप्नोति प्रेत्य चेह च तद्वद
Kim karma purushah kritva shubham purushasattama
Shreyah paramavapnoti pretya cheha cha tadvada
279.3
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा पूर्वं महायशाः
पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृपः
Bhishma uvacha
Atra te vartayishyami yatha purvam mahayashah
Parasharam mahatmanam paprachchha janako nripah
279.4
किं श्रेयः सर्वभूतानामस्मिँल्लोके परत्र च
यद्भवेत्प्रतिपत्तव्यं तद्भवान्प्रब्रवीतु मे
Kim shreyah sarvabhutanamasminlloke paratra cha
Yadbhavetpratipattavyam tadbhavanprabravitu me
279.5
ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित्
नृपायानुग्रहमना मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत्
Tatah sa tapasa yuktah sarvadharmavidhanavit
Nripayanugrahamana munirvakyamathabravit
279.6
धर्म एव कृतः श्रेयानिह लोके परत्र च
तस्माद्धि परमं नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिणः
Dharma eva kritah shreyaniha loke paratra cha
Tasmaddhi paramam nasti yatha prahurmanishinah
279.7
प्रतिपद्य नरो धर्मं स्वर्गलोके महीयते
धर्मात्मकः कर्मविधिर्देहिनां नृपसत्तम
तस्मिन्नाश्रमिणः सन्तः स्वकर्माणीह कुर्वते
Pratipadya naro dharmam svargaloke mahiyate
Dharmatmakah karmavidhirdehinam nripasattama
Tasminnashraminah santah svakarmaniha kurvate
279.8
चतुर्विधा हि लोकस्य यात्रा तात विधीयते
मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात्प्रवर्तते
Chaturvidha hi lokasya yatra tata vidhiyate
Martya yatravatishthante sa cha kamatpravartate
279.9
सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधैः क्रमैः
दशार्धप्रविभक्तानां भूतानां बहुधा गतिः
Sukritasukritam karma nishevya vividhaih kramaih
Dashardhapravibhaktanam bhutanam bahudha gatih
279.10
सौवर्णं राजतं वापि यथा भाण्डं निषिच्यते
तथा निषिच्यते जन्तुः पूर्वकर्मवशानुगः
Sauvarnam rajatam vapi yatha bhandam nishichyate
Tatha nishichyate jantuh purvakarmavashanugah
279.11
नाबीजाज्जायते किंचिन्नाकृत्वा सुखमेधते
सुकृती विन्दति सुखं प्राप्य देहक्षयं नरः
Nabijajjayate kinchinnakritva sukhamedhate
Sukriti vindati sukham prapya dehakshayam narah
279.12
दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम्
स्वभावतो हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवाः
Daivam tata na pashyami nasti daivasya sadhanam
Svabhavato hi sansiddha devagandharvadanavah
279.13
प्रेत्य जातिकृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जनाः
ते वै तस्य फलप्राप्तौ कर्म चापि चतुर्विधम्
Pretya jatikritam karma na smaranti sada janah
Te vai tasya phalapraptau karma chapi chaturvidham
279.14
लोकयात्राश्रयश्चैव शब्दो वेदाश्रयः कृतः
शान्त्यर्थं मनसस्तात नैतद्वृद्धानुशासनम्
Lokayatrashrayashchaiva shabdo vedashrayah kritah
Shantyartham manasastata naitadvriddhanushasanam
279.15
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्
कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते
Chakshusha manasa vacha karmana cha chaturvidham
Kurute yadrisham karma tadrisham pratipadyate
279.16
निरन्तरं च मिश्रं च फलते कर्म पार्थिव
कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशोऽस्य विद्यते
Nirantaram cha mishram cha phalate karma parthiva
Kalyanam yadi va papam na tu nashosya vidyate
279.17
कदाचित्सुकृतं तात कूटस्थमिव तिष्ठति
मज्जमानस्य संसारे यावद्दुःखाद्विमुच्यते
Kadachitsukritam tata kutasthamiva tishthati
Majjamanasya sansare yavadduhkhadvimuchyate
279.18
ततो दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते
सुकृतक्षयाद्दुष्कृतं च तद्विद्धि मनुजाधिप
Tato duhkhakshayam kritva sukritam karma sevate
Sukritakshayaddushkritam cha tadviddhi manujadhipa
279.19
दमः क्षमा धृतिस्तेजः संतोषः सत्यवादिता
ह्रीरहिंसाव्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहाः
Damah kshama dhritistejah santoshah satyavadita
Hrirahinsavyasanita dakshyam cheti sukhavahah
279.20
दुष्कृते सुकृते वापि न जन्तुरयतो भवेत्
नित्यं मनःसमाधाने प्रयतेत विचक्षणः
Dushkrite sukrite vapi na janturayato bhavet
Nityam manahsamadhane prayateta vichakshanah
279.21
नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं वापि सेवते
करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते
Nayam parasya sukritam dushkritam vapi sevate
Karoti yadrisham karma tadrisham pratipadyate
279.22
सुखदुःखे समाधाय पुमानन्येन गच्छति
अन्येनैव जनः सर्वः संगतो यश्च पार्थिव
Sukhaduhkhe samadhaya pumananyena gachchhati
Anyenaiva janah sarvah sangato yashcha parthiva
279.23
परेषां यदसूयेत न तत्कुर्यात्स्वयं नरः
यो ह्यसूयुस्तथायुक्तः सोऽवहासं नियच्छति
Paresham yadasuyeta na tatkuryatsvayam narah
Yo hyasuyustathayuktah sovahasam niyachchhati
279.24
भीरू राजन्यो ब्राह्मणः सर्वभक्षो; वैश्योऽनीहावान्हीनवर्णोऽलसश्च
विद्वांश्चाशीलो वृत्तहीनः कुलीनः; सत्याद्भ्रष्टो ब्राह्मणः स्त्री च दुष्टा
Bhiru rajanyo brahmanah sarvabhaksho; vaishyonihavanhinavarnolasashcha
Vidvanshchashilo vrittahinah kulinah; satyadbhrashto brahmanah stri cha dushta
279.25
रागी मुक्तः पचमानोऽऽत्महेतो;र्मूर्खो वक्ता नृपहीनं च राष्ट्रम्
एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राज;न्यश्चायुक्तः स्नेहहीनः प्रजासु
Ragi muktah pachamanotmaheto;rmurkho vakta nripahinam cha rashtram
Ete sarve shochyatam yanti raja;nyashchayuktah snehahinah prajasu