UtshovChapter 274
274.1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
अस्ति वृत्रवधादेव विवक्षा मम जायते
Yudhishthira uvacha
Pitamaha mahapragya sarvashastravisharada
Asti vritravadhadeva vivaksha mama jayate
274.2
ज्वरेण मोहितो वृत्रः कथितस्ते जनाधिप
निहतो वासवेनेह वज्रेणेति ममानघ
Jvarena mohito vritrah kathitaste janadhipa
Nihato vasaveneha vajreneti mamanagha
274.3
कथमेष महाप्राज्ञ ज्वरः प्रादुरभूत्कुतः
ज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो
Kathamesha mahapragya jvarah pradurabhutkutah
Jvarotpattim nipunatah shrotumichchhamyaham prabho
274.4
भीष्म उवाच
शृणु राजञ्ज्वरस्येह संभवं लोकविश्रुतम्
विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशं चैव भारत
Bhishma uvacha
Shrinu rajanjvarasyeha sambhavam lokavishrutam
Vistaram chasya vakshyami yadrisham chaiva bharata
274.5
पुरा मेरोर्महाराज शृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम्
ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम्
अप्रमेयमनाधृष्यं सर्वलोकेषु भारत
Pura merormaharaja shringam trailokyavishrutam
Jyotishkam nama savitram sarvaratnavibhushitam
Aprameyamanadhrishyam sarvalokeshu bharata
274.6
तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते
पर्यङ्क इव विभ्राजन्नुपविष्टो बभूव ह
Tatra devo giritate hemadhatuvibhushite
Paryanka iva vibhrajannupavishto babhuva ha
274.7
शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वे स्थिता बभौ
तथा देवा महात्मानो वसवश्च महौजसः
Shailarajasuta chasya nityam parshve sthita babhau
Tatha deva mahatmano vasavashcha mahaujasah
274.8
तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ
तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैरभिसंवृतः
Tathaiva cha mahatmanavashvinau bhishajam varau
Tatha vaishravano raja guhyakairabhisanvritah
274.9
यक्षाणामधिपः श्रीमान्कैलासनिलयः प्रभुः
अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयोऽपरे
Yakshanamadhipah shrimankailasanilayah prabhuh
Angirahpramukhashchaiva tatha devarshayopare
274.10
विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ
अप्सरोगणसंघाश्च समाजग्मुरनेकशः
Vishvavasushcha gandharvastatha naradaparvatau
Apsaroganasanghashcha samajagmuranekashah
274.11
ववौ शिवः सुखो वायुर्नानागन्धवहः शुचिः
सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो महाद्रुमाः
Vavau shivah sukho vayurnanagandhavahah shuchih
Sarvartukusumopetah pushpavanto mahadrumah
274.12
तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाः
महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत
Tatha vidyadharashchaiva siddhashchaiva tapodhanah
Mahadevam pashupatim paryupasanta bharata
274.13
भूतानि च महाराज नानारूपधराण्यथ
राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः
Bhutani cha maharaja nanarupadharanyatha
Rakshasashcha maharaudrah pishachashcha mahabalah
274.14
बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः
देवस्यानुचरास्तत्र तस्थिरे चानलोपमाः
Bahurupadhara hrishta nanapraharanodyatah
Devasyanucharastatra tasthire chanalopamah
274.15
नन्दी च भगवांस्तत्र देवस्यानुमते स्थितः
प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा
Nandi cha bhagavanstatra devasyanumate sthitah
Pragrihya jvalitam shulam dipyamanam svatejasa
274.16
गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा
पर्युपासत तं देवं रूपिणी कुरुनन्दन
Ganga cha saritam shreshtha sarvatirthajalodbhava
Paryupasata tam devam rupini kurunandana
274.17
एवं स भगवांस्तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः
देवैश्च सुमहाभागैर्महादेवो व्यतिष्ठत
Evam sa bhagavanstatra pujyamanah surarshibhih
Devaishcha sumahabhagairmahadevo vyatishthata
274.18
कस्यचित्त्वथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः
पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणोऽन्वपद्यत
Kasyachittvatha kalasya daksho nama prajapatih
Purvoktena vidhanena yakshyamanonvapadyata
274.19
ततस्तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः
गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा
Tatastasya makham devah sarve shakrapurogamah
Gamanaya samagamya buddhimapedire tada
274.20
ते विमानैर्महात्मानो ज्वलितैर्ज्वलनप्रभाः
देवस्यानुमतेऽगच्छन्गङ्गाद्वारमिति श्रुतिः
Te vimanairmahatmano jvalitairjvalanaprabhah
Devasyanumategachchhangangadvaramiti shrutih
274.21
प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदा
उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं पतिम्
Prasthita devata drishtva shailarajasuta tada
Uvacha vachanam sadhvi devam pashupatim patim
274.22
भगवन्क्व नु यान्त्येते देवाः शक्रपुरोगमाः
ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महानयम्
Bhagavankva nu yantyete devah shakrapurogamah
Bruhi tattvena tattvagya sanshayo me mahanayam
274.23
महेश्वर उवाच
दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिरुत्तमः
हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः
Maheshvara uvacha
Daksho nama mahabhage prajanam patiruttamah
Hayamedhena yajate tatra yanti divaukasah
274.24
उमा उवाच
यज्ञमेतं महाभाग किमर्थं नाभिगच्छसि
केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते
Uma uvacha
Yagyametam mahabhaga kimartham nabhigachchhasi
Kena va pratishedhena gamanam te na vidyate
274.25
महेश्वर उवाच
सुरैरेव महाभागे सर्वमेतदनुष्ठितम्
यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः
Maheshvara uvacha
Suraireva mahabhage sarvametadanushthitam
Yagyeshu sarveshu mama na bhaga upakalpitah
274.26
पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि
न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः
Purvopayopapannena margena varavarnini
Na me surah prayachchhanti bhagam yagyasya dharmatah
274.27
उमा उवाच
भगवन्सर्वभूतेषु प्रभवाभ्यधिको गुणैः
अजेयश्चाप्रधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया
Uma uvacha
Bhagavansarvabhuteshu prabhavabhyadhiko gunaih
Ajeyashchapradhrishyashcha tejasa yashasa shriya
274.28
अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतः
अतीव दुःखमुत्पन्नं वेपथुश्च ममानघ
Anena te mahabhaga pratishedhena bhagatah
Ativa duhkhamutpannam vepathushcha mamanagha
274.29
भीष्म उवाच
एवमुक्त्वा तु सा देवी देवं पशुपतिं पतिम्
तूष्णींभूताभवद्राजन्दह्यमानेन चेतसा
Bhishma uvacha
Evamuktva tu sa devi devam pashupatim patim
Tushnimbhutabhavadrajandahyamanena chetasa
274.30
अथ देव्या मतं ज्ञात्वा हृद्गतं यच्चिकीर्षितम्
स समाज्ञापयामास तिष्ठ त्वमिति नन्दिनम्
Atha devya matam gyatva hridgatam yachchikirshitam
Sa samagyapayamasa tishtha tvamiti nandinam
274.31
ततो योगबलं कृत्वा सर्वयोगेश्वरेश्वरः
तं यज्ञं सुमहातेजा भीमैरनुचरैस्तदा
सहसा घातयामास देवदेवः पिनाकधृक्
Tato yogabalam kritva sarvayogeshvareshvarah
Tam yagyam sumahateja bhimairanucharaistada
Sahasa ghatayamasa devadevah pinakadhrik
274.32
केचिन्नादानमुञ्चन्त केचिद्धासांश्च चक्रिरे
रुधिरेणापरे राजंस्तत्राग्निं समवाकिरन्
Kechinnadanamunchanta kechiddhasanshcha chakrire
Rudhirenapare rajanstatragnim samavakiran
274.33
केचिद्यूपान्समुत्पाट्य बभ्रमुर्विकृताननाः
आस्यैरन्ये चाग्रसन्त तथैव परिचारकान्
Kechidyupansamutpatya babhramurvikritananah
Asyairanye chagrasanta tathaiva paricharakan
274.34
ततः स यज्ञो नृपते वध्यमानः समन्ततः
आस्थाय मृगरूपं वै खमेवाभ्यपतत्तदा
Tatah sa yagyo nripate vadhyamanah samantatah
Asthaya mrigarupam vai khamevabhyapatattada
274.35
तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तमुपलभ्य सः
धनुरादाय बाणं च तदान्वसरत प्रभुः
Tam tu yagyam tatharupam gachchhantamupalabhya sah
Dhanuradaya banam cha tadanvasarata prabhuh
274.36
ततस्तस्य सुरेशस्य क्रोधादमिततेजसः
ललाटात्प्रसृतो घोरः स्वेदबिन्दुर्बभूव ह
Tatastasya sureshasya krodhadamitatejasah
Lalatatprasrito ghorah svedabindurbabhuva ha
274.37
तस्मिन्पतितमात्रे तु स्वेदबिन्दौ तथा भुवि
प्रादुर्बभूव सुमहानग्निः कालानलोपमः
Tasminpatitamatre tu svedabindau tatha bhuvi
Pradurbabhuva sumahanagnih kalanalopamah
274.38
तत्र चाजायत तदा पुरुषः पुरुषर्षभ
ह्रस्वोऽतिमात्ररक्ताक्षो हरिश्मश्रुर्विभीषणः
Tatra chajayata tada purushah purusharshabha
Hrasvotimatraraktaksho harishmashrurvibhishanah
274.39
ऊर्ध्वकेशोऽतिलोमाङ्गः श्येनोलूकस्तथैव च
करालः कृष्णवर्णश्च रक्तवासास्तथैव च
Urdhvakeshotilomangah shyenolukastathaiva cha
Karalah krishnavarnashcha raktavasastathaiva cha
274.40
तं यज्ञं स महासत्त्वोऽदहत्कक्षमिवानलः
देवाश्चाप्यद्रवन्सर्वे ततो भीता दिशो दश
Tam yagyam sa mahasattvodahatkakshamivanalah
Devashchapyadravansarve tato bhita disho dasha
274.41
तेन तस्मिन्विचरता पुरुषेण विशां पते
पृथिवी व्यचलद्राजन्नतीव भरतर्षभ
Tena tasminvicharata purushena visham pate
Prithivi vyachaladrajannativa bharatarshabha
274.42
हाहाभूते प्रवृत्ते तु नादे लोकभयंकरे
पितामहो महादेवं दर्शयन्प्रत्यभाषत
Hahabhute pravritte tu nade lokabhayankare
Pitamaho mahadevam darshayanpratyabhashata
274.43
भवतोऽपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै प्रभो
क्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया
Bhavatopi surah sarve bhagam dasyanti vai prabho
Kriyatam pratisanharah sarvadeveshvara tvaya
274.44
इमा हि देवताः सर्वा ऋषयश्च परंतप
तव क्रोधान्महादेव न शान्तिमुपलेभिरे
Ima hi devatah sarva rishayashcha parantapa
Tava krodhanmahadeva na shantimupalebhire
274.45
यश्चैष पुरुषो जातः स्वेदात्ते विबुधोत्तम
ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति
Yashchaisha purusho jatah svedatte vibudhottama
Jvaro namaisha dharmagya lokeshu pracharishyati
274.46
एकीभूतस्य न ह्यस्य धारणे तेजसः प्रभो
समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यतामयम्
Ekibhutasya na hyasya dharane tejasah prabho
Samartha sakala prithvi bahudha srijyatamayam
274.47
इत्युक्तो ब्रह्मणा देवो भागे चापि प्रकल्पिते
भगवन्तं तथेत्याह ब्रह्माणममितौजसम्
Ityukto brahmana devo bhage chapi prakalpite
Bhagavantam tathetyaha brahmanamamitaujasam
274.48
परां च प्रीतिमगमदुत्स्मयंश्च पिनाकधृक्
अवाप च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः
Param cha pritimagamadutsmayanshcha pinakadhrik
Avapa cha tada bhagam yathoktam brahmana bhavah
274.49
ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यसृजत्तदा
शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणु तच्चापि पुत्रक
Jvaram cha sarvadharmagyo bahudha vyasrijattada
Shantyartham sarvabhutanam shrinu tachchapi putraka
274.50
शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतुः
अपां तु नीलिकां विद्यान्निर्मोकं भुजगेषु च
Shirshabhitapo naganam parvatanam shilajatuh
Apam tu nilikam vidyannirmokam bhujageshu cha
274.51
खोरकः सौरभेयाणामूषरं पृथिवीतले
पशूनामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम्
Khorakah saurabheyanamusharam prithivitale
Pashunamapi dharmagya drishtipratyavarodhanam
274.52
रन्ध्रागतमथाश्वानां शिखोद्भेदश्च बर्हिणाम्
नेत्ररोगः कोकिलानां ज्वरः प्रोक्तो महात्मना
Randhragatamathashvanam shikhodbhedashcha barhinam
Netrarogah kokilanam jvarah prokto mahatmana
274.53
अब्जानां पित्तभेदश्च सर्वेषामिति नः श्रुतम्
शुकानामपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः
Abjanam pittabhedashcha sarveshamiti nah shrutam
Shukanamapi sarvesham hikkika prochyate jvarah
274.54
शार्दूलेष्वथ धर्मज्ञ श्रमो ज्वर इहोच्यते
मानुषेषु तु धर्मज्ञ ज्वरो नामैष विश्रुतः
मरणे जन्मनि तथा मध्ये चाविशते नरम्
Sharduleshvatha dharmagya shramo jvara ihochyate
Manusheshu tu dharmagya jvaro namaisha vishrutah
Marane janmani tatha madhye chavishate naram
274.55
एतन्माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः
नमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिरीश्वरः
Etanmaheshvaram tejo jvaro nama sudarunah
Namasyashchaiva manyashcha sarvapranibhirishvarah
274.56
अनेन हि समाविष्टो वृत्रो धर्मभृतां वरः
व्यजृम्भत ततः शक्रस्तस्मै वज्रमवासृजत्
Anena hi samavishto vritro dharmabhritam varah
Vyajrimbhata tatah shakrastasmai vajramavasrijat
274.57
प्रविश्य वज्रो वृत्रं तु दारयामास भारत
दारितश्च स वज्रेण महायोगी महासुरः
जगाम परमं स्थानं विष्णोरमिततेजसः
Pravishya vajro vritram tu darayamasa bharata
Daritashcha sa vajrena mahayogi mahasurah
Jagama paramam sthanam vishnoramitatejasah
274.58
विष्णुभक्त्या हि तेनेदं जगद्व्याप्तमभूत्पुरा
तस्माच्च निहतो युद्धे विष्णोः स्थानमवाप्तवान्
Vishnubhaktya hi tenedam jagadvyaptamabhutpura
Tasmachcha nihato yuddhe vishnoh sthanamavaptavan
274.59
इत्येष वृत्रमाश्रित्य ज्वरस्य महतो मया
विस्तरः कथितः पुत्र किमन्यत्प्रब्रवीमि ते
Ityesha vritramashritya jvarasya mahato maya
Vistarah kathitah putra kimanyatprabravimi te
274.60
इमां ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसः; पठेत्सदा यः सुसमाहितो नरः
विमुक्तरोगः स सुखी मुदा युतो; लभेत कामान्स यथामनीषितान्
Imam jvarotpattimadinamanasah; pathetsada yah susamahito narah
Vimuktarogah sa sukhi muda yuto; labheta kamansa yathamanishitan