UtshovChapter 273
273.1
भीष्म उवाच
वृत्रस्य तु महाराज ज्वराविष्टस्य सर्वशः
अभवन्यानि लिङ्गानि शरीरे तानि मे शृणु
Bhishma uvacha
Vritrasya tu maharaja jvaravishtasya sarvashah
Abhavanyani lingani sharire tani me shrinu
273.2
ज्वलितास्योऽभवद्घोरो वैवर्ण्यं चागमत्परम्
गात्रकम्पश्च सुमहाञ्श्वासश्चाप्यभवन्महान्
रोमहर्षश्च तीव्रोऽभून्निःश्वासश्च महान्नृप
Jvalitasyobhavadghoro vaivarnyam chagamatparam
Gatrakampashcha sumahanshvasashchapyabhavanmahan
Romaharshashcha tivrobhunnihshvasashcha mahannripa
273.3
शिवा चाशिवसंकाशा तस्य वक्त्रात्सुदारुणा
निष्पपात महाघोरा स्मृतिः सा तस्य भारत
उल्काश्च ज्वलितास्तस्य दीप्ताः पार्श्वे प्रपेदिरे
Shiva chashivasankasha tasya vaktratsudaruna
Nishpapata mahaghora smritih sa tasya bharata
Ulkashcha jvalitastasya diptah parshve prapedire
273.4
गृध्रकङ्कवडाश्चैव वाचोऽमुञ्चन्सुदारुणाः
वृत्रस्योपरि संहृष्टाश्चक्रवत्परिबभ्रमुः
Gridhrakankavadashchaiva vachomunchansudarunah
Vritrasyopari sanhrishtashchakravatparibabhramuh
273.5
ततस्तं रथमास्थाय देवाप्यायितमाहवे
वज्रोद्यतकरः शक्रस्तं दैत्यं प्रत्यवैक्षत
Tatastam rathamasthaya devapyayitamahave
Vajrodyatakarah shakrastam daityam pratyavaikshata
273.6
अमानुषमथो नादं स मुमोच महासुरः
व्यजृम्भत च राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितः
अथास्य जृम्भतः शक्रस्ततो वज्रमवासृजत्
Amanushamatho nadam sa mumocha mahasurah
Vyajrimbhata cha rajendra tivrajvarasamanvitah
Athasya jrimbhatah shakrastato vajramavasrijat
273.7
स वज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशोपमः
क्षिप्रमेव महाकायं वृत्रं दैत्यमपातयत्
Sa vajrah sumahatejah kalagnisadrishopamah
Kshiprameva mahakayam vritram daityamapatayat
273.8
ततो नादः समभवत्पुनरेव समन्ततः
वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभ
Tato nadah samabhavatpunareva samantatah
Vritram vinihatam drishtva devanam bharatarshabha
273.9
वृत्रं तु हत्वा भगवान्दानवारिर्महायशाः
वज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवमेव समाविशत्
Vritram tu hatva bhagavandanavarirmahayashah
Vajrena vishnuyuktena divameva samavishat
273.10
अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीरादभिनिःसृता
ब्रह्महत्या महाघोरा रौद्रा लोकभयावहा
Atha vritrasya kauravya shariradabhinihsrita
Brahmahatya mahaghora raudra lokabhayavaha
273.11
करालदशना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गला
प्रकीर्णमूर्धजा चैव घोरनेत्रा च भारत
Karaladashana bhima vikrita krishnapingala
Prakirnamurdhaja chaiva ghoranetra cha bharata
273.12
कपालमालिनी चैव कृशा च भरतर्षभ
रुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवस्त्रनिवासिनी
Kapalamalini chaiva krisha cha bharatarshabha
Rudhirardra cha dharmagya chiravastranivasini
273.13
साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृग्रूपा भयावहा
वज्रिणं मृगयामास तदा भरतसत्तम
Sabhinishkramya rajendra tadrigrupa bhayavaha
Vajrinam mrigayamasa tada bharatasattama
273.14
कस्यचित्त्वथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दन
स्वर्गायाभिमुखः प्रायाल्लोकानां हितकाम्यया
Kasyachittvatha kalasya vritraha kurunandana
Svargayabhimukhah prayallokanam hitakamyaya
273.15
बिसान्निःसरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम्
कण्ठे जग्राह देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत्तदा
Bisannihsaramanam tu drishtva shakram mahaujasam
Kanthe jagraha devendram sulagna chabhavattada
273.16
स हि तस्मिन्समुत्पन्ने ब्रह्महत्याकृते भये
नलिन्यां बिसमध्यस्थो बभूवाब्दगणान्बहून्
Sa hi tasminsamutpanne brahmahatyakrite bhaye
Nalinyam bisamadhyastho babhuvabdagananbahun
273.17
अनुसृत्य तु यत्नात्स तया वै ब्रह्महत्यया
तदा गृहीतः कौरव्य निश्चेष्टः समपद्यत
Anusritya tu yatnatsa taya vai brahmahatyaya
Tada grihitah kauravya nishcheshtah samapadyata
273.18
तस्या व्यपोहने शक्रः परं यत्नं चकार ह
न चाशकत्तां देवेन्द्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम्
Tasya vyapohane shakrah param yatnam chakara ha
Na chashakattam devendro brahmahatyam vyapohitum
273.19
गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभ
पितामहमुपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत्
Grihita eva tu taya devendro bharatarshabha
Pitamahamupagamya shirasa pratyapujayat
273.20
ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं तु द्विजप्रवरहत्यया
ब्रह्मा संचिन्तयामास तदा भरतसत्तम
Gyatva grihitam shakram tu dvijapravarahatyaya
Brahma sanchintayamasa tada bharatasattama
273.21
तामुवाच महाबाहो ब्रह्महत्यां पितामहः
स्वरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्निव भारत
Tamuvacha mahabaho brahmahatyam pitamahah
Svarena madhurenatha santvayanniva bharata
273.22
मुच्यतां त्रिदशेन्द्रोऽयं मत्प्रियं कुरु भामिनि
ब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं कं त्वमिहेच्छसि
Muchyatam tridashendroyam matpriyam kuru bhamini
Bruhi kim te karomyadya kamam kam tvamihechchhasi
273.23
ब्रह्महत्योवाच
त्रिलोकपूजिते देवे प्रीते त्रैलोक्यकर्तरि
कृतमेवेह मन्येऽहं निवासं तु विधत्स्व मे
Brahmahatyovacha
Trilokapujite deve prite trailokyakartari
Kritameveha manyeham nivasam tu vidhatsva me
273.24
त्वया कृतेयं मर्यादा लोकसंरक्षणार्थिना
स्थापना वै सुमहती त्वया देव प्रवर्तिता
Tvaya kriteyam maryada lokasanrakshanarthina
Sthapana vai sumahati tvaya deva pravartita
273.25
प्रीते तु त्वयि धर्मज्ञ सर्वलोकेश्वरे प्रभो
शक्रादपगमिष्यामि निवासं तु विधत्स्व मे
Prite tu tvayi dharmagya sarvalokeshvare prabho
Shakradapagamishyami nivasam tu vidhatsva me
273.26
भीष्म उवाच
तथेति तां प्राह तदा ब्रह्महत्यां पितामहः
उपायतः स शक्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहत
Bhishma uvacha
Tatheti tam praha tada brahmahatyam pitamahah
Upayatah sa shakrasya brahmahatyam vyapohata
273.27
ततः स्वयंभुवा ध्यातस्तत्र वह्निर्महात्मना
ब्रह्माणमुपसंगम्य ततो वचनमब्रवीत्
Tatah svayambhuva dhyatastatra vahnirmahatmana
Brahmanamupasangamya tato vachanamabravit
273.28
प्राप्तोऽस्मि भगवन्देव त्वत्सकाशमरिंदम
यत्कर्तव्यं मया देव तद्भवान्वक्तुमर्हति
Praptosmi bhagavandeva tvatsakashamarindama
Yatkartavyam maya deva tadbhavanvaktumarhati
273.29
ब्रह्मोवाच
बहुधा विभजिष्यामि ब्रह्महत्यामिमामहम्
शक्रस्याद्य विमोक्षार्थं चतुर्भागं प्रतीच्छ मे
Brahmovacha
Bahudha vibhajishyami brahmahatyamimamaham
Shakrasyadya vimokshartham chaturbhagam pratichchha me
273.30
अग्निरुवाच
मम मोक्षस्य कोऽन्तो वै ब्रह्मन्ध्यायस्व वै प्रभो
एतदिच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतो लोकपूजित
Agniruvacha
Mama mokshasya konto vai brahmandhyayasva vai prabho
Etadichchhami vigyatum tattvato lokapujita
273.31
ब्रह्मोवाच
यस्त्वां ज्वलन्तमासाद्य स्वयं वै मानवः क्वचित्
बीजौषधिरसैर्वह्ने न यक्ष्यति तमोवृतः
Brahmovacha
Yastvam jvalantamasadya svayam vai manavah kvachit
Bijaushadhirasairvahne na yakshyati tamovritah
273.32
तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति
ब्रह्महत्या हव्यवाह व्येतु ते मानसो ज्वरः
Tamesha yasyati kshipram tatraiva cha nivatsyati
Brahmahatya havyavaha vyetu te manaso jvarah
273.33
भीष्म उवाच
इत्युक्तः प्रतिजग्राह तद्वचो हव्यकव्यभुक्
पितामहस्य भगवांस्तथा च तदभूत्प्रभो
Bhishma uvacha
Ityuktah pratijagraha tadvacho havyakavyabhuk
Pitamahasya bhagavanstatha cha tadabhutprabho
273.34
ततो वृक्षौषधितृणं समाहूय पितामहः
इममर्थं महाराज वक्तुं समुपचक्रमे
Tato vrikshaushadhitrinam samahuya pitamahah
Imamartham maharaja vaktum samupachakrame
273.35
ततो वृक्षौषधितृणं तथैवोक्तं यथातथम्
व्यथितं वह्निवद्राजन्ब्रह्माणमिदमब्रवीत्
Tato vrikshaushadhitrinam tathaivoktam yathatatham
Vyathitam vahnivadrajanbrahmanamidamabravit
273.36
अस्माकं ब्रह्महत्यातो कोऽन्तो लोकपितामह
स्वभावनिहतानस्मान्न पुनर्हन्तुमर्हसि
Asmakam brahmahatyato konto lokapitamaha
Svabhavanihatanasmanna punarhantumarhasi
273.37
वयमग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम्
सहामः सततं देव तथा छेदनभेदनम्
Vayamagnim tatha shitam varsham cha pavaneritam
Sahamah satatam deva tatha chhedanabhedanam
273.38
ब्रह्महत्यामिमामद्य भवतः शासनाद्वयम्
ग्रहीष्यामस्त्रिलोकेश मोक्षं चिन्तयतां भवान्
Brahmahatyamimamadya bhavatah shasanadvayam
Grahishyamastrilokesha moksham chintayatam bhavan
273.39
ब्रह्मोवाच
पर्वकाले तु संप्राप्ते यो वै छेदनभेदनम्
करिष्यति नरो मोहात्तमेषानुगमिष्यति
Brahmovacha
Parvakale tu samprapte yo vai chhedanabhedanam
Karishyati naro mohattameshanugamishyati
273.40
भीष्म उवाच
ततो वृक्षौषधितृणमेवमुक्तं महात्मना
ब्रह्माणमभिसंपूज्य जगामाशु यथागतम्
Bhishma uvacha
Tato vrikshaushadhitrinamevamuktam mahatmana
Brahmanamabhisampujya jagamashu yathagatam
273.41
आहूयाप्सरसो देवस्ततो लोकपितामहः
वाचा मधुरया प्राह सान्त्वयन्निव भारत
Ahuyapsaraso devastato lokapitamahah
Vacha madhuraya praha santvayanniva bharata
273.42
इयमिन्द्रादनुप्राप्ता ब्रह्महत्या वराङ्गनाः
चतुर्थमस्या भागं हि मयोक्ताः संप्रतीच्छत
Iyamindradanuprapta brahmahatya varanganah
Chaturthamasya bhagam hi mayoktah sampratichchhata
273.43
अप्सरस ऊचुः
ग्रहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात्
मोक्षं समयतोऽस्माकं चिन्तयस्व पितामह
Apsarasa uchuh
Grahane kritabuddhinam devesha tava shasanat
Moksham samayatosmakam chintayasva pitamaha
273.44
ब्रह्मोवाच
रजस्वलासु नारीषु यो वै मैथुनमाचरेत्
तमेषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मानसो ज्वरः
Brahmovacha
Rajasvalasu narishu yo vai maithunamacharet
Tamesha yasyati kshipram vyetu vo manaso jvarah
273.45
भीष्म उवाच
तथेति हृष्टमनस उक्त्वाथाप्सरसां गणाः
स्वानि स्थानानि संप्राप्य रेमिरे भरतर्षभ
Bhishma uvacha
Tatheti hrishtamanasa uktvathapsarasam ganah
Svani sthanani samprapya remire bharatarshabha
273.46
ततस्त्रिलोककृद्देवः पुनरेव महातपाः
अपः संचिन्तयामास ध्यातास्ताश्चाप्यथागमन्
Tatastrilokakriddevah punareva mahatapah
Apah sanchintayamasa dhyatastashchapyathagaman
273.47
तास्तु सर्वाः समागम्य ब्रह्माणममितौजसम्
इदमूचुर्वचो राजन्प्रणिपत्य पितामहम्
Tastu sarvah samagamya brahmanamamitaujasam
Idamuchurvacho rajanpranipatya pitamaham
273.48
इमाः स्म देव संप्राप्तास्त्वत्सकाशमरिंदम
शासनात्तव देवेश समाज्ञापय नो विभो
Imah sma deva sampraptastvatsakashamarindama
Shasanattava devesha samagyapaya no vibho
273.49
ब्रह्मोवाच
इयं वृत्रादनुप्राप्ता पुरुहूतं महाभया
ब्रह्महत्या चतुर्थांशमस्या यूयं प्रतीच्छत
Brahmovacha
Iyam vritradanuprapta puruhutam mahabhaya
Brahmahatya chaturthanshamasya yuyam pratichchhata
273.50
आप ऊचुः
एवं भवतु लोकेश यथा वदसि नः प्रभो
मोक्षं समयतोऽस्माकं संचिन्तयितुमर्हसि
Apa uchuh
Evam bhavatu lokesha yatha vadasi nah prabho
Moksham samayatosmakam sanchintayitumarhasi
273.51
त्वं हि देवेश सर्वस्य जगतः परमो गुरुः
कोऽन्यः प्रसादो हि भवेद्यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत्
Tvam hi devesha sarvasya jagatah paramo guruh
Konyah prasado hi bhavedyah krichchhrannah samuddharet
273.52
ब्रह्मोवाच
अल्पा इति मतिं कृत्वा यो नरो बुद्धिमोहितः
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्ष्यति
Brahmovacha
Alpa iti matim kritva yo naro buddhimohitah
Shleshmamutrapurishani yushmasu pratimokshyati
273.53
तमेषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति
तथा वो भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि वः
Tamesha yasyati kshipram tatraiva cha nivatsyati
Tatha vo bhavita moksha iti satyam bravimi vah
273.54
भीष्म उवाच
ततो विमुच्य देवेन्द्रं ब्रह्महत्या युधिष्ठिर
यथानिसृष्टं तं देशमगच्छद्देवशासनात्
Bhishma uvacha
Tato vimuchya devendram brahmahatya yudhishthira
Yathanisrishtam tam deshamagachchhaddevashasanat
273.55
एवं शक्रेण संप्राप्ता ब्रह्महत्या जनाधिप
पितामहमनुज्ञाप्य सोऽश्वमेधमकल्पयत्
Evam shakrena samprapta brahmahatya janadhipa
Pitamahamanugyapya soshvamedhamakalpayat
273.56
श्रूयते हि महाराज संप्राप्ता वासवेन वै
ब्रह्महत्या ततः शुद्धिं हयमेधेन लब्धवान्
Shruyate hi maharaja samprapta vasavena vai
Brahmahatya tatah shuddhim hayamedhena labdhavan
273.57
समवाप्य श्रियं देवो हत्वारींश्च सहस्रशः
प्रहर्षमतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते
Samavapya shriyam devo hatvarinshcha sahasrashah
Praharshamatulam lebhe vasavah prithivipate
273.58
वृत्रस्य रुधिराच्चैव खुखुण्डाः पार्थ जज्ञिरे
द्विजातिभिरभक्ष्यास्ते दीक्षितैश्च तपोधनैः
Vritrasya rudhirachchaiva khukhundah partha jagyire
Dvijatibhirabhakshyaste dikshitaishcha tapodhanaih
273.59
सर्वावस्थं त्वमप्येषां द्विजातीनां प्रियं कुरु
इमे हि भूतले देवाः प्रथिताः कुरुनन्दन
Sarvavastham tvamapyesham dvijatinam priyam kuru
Ime hi bhutale devah prathitah kurunandana
273.60
एवं शक्रेण कौरव्य बुद्धिसौक्ष्म्यान्महासुरः
उपायपूर्वं निहतो वृत्रोऽथामिततेजसा
Evam shakrena kauravya buddhisaukshmyanmahasurah
Upayapurvam nihato vritrothamitatejasa
273.61
एवं त्वमपि कौरव्य पृथिव्यामपराजितः
भविष्यसि यथा देवः शतक्रतुरमित्रहा
Evam tvamapi kauravya prithivyamaparajitah
Bhavishyasi yatha devah shatakraturamitraha
273.62
ये तु शक्रकथां दिव्यामिमां पर्वसु पर्वसु
विप्रमध्ये पठिष्यन्ति न ते प्राप्स्यन्ति किल्बिषम्
Ye tu shakrakatham divyamimam parvasu parvasu
Vipramadhye pathishyanti na te prapsyanti kilbisham
273.63
इत्येतद्वृत्रमाश्रित्य शक्रस्यात्यद्भुतं महत्
कथितं कर्म ते तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
Ityetadvritramashritya shakrasyatyadbhutam mahat
Kathitam karma te tata kim bhuyah shrotumichchhasi