UtshovChapter 272
272.1
युधिष्ठिर उवाच
अहो धर्मिष्ठता तात वृत्रस्यामिततेजसः
यस्य विज्ञानमतुलं विष्णोर्भक्तिश्च तादृशी
Yudhishthira uvacha
Aho dharmishthata tata vritrasyamitatejasah
Yasya vigyanamatulam vishnorbhaktishcha tadrishi
272.2
दुर्विज्ञेयमिदं तात विष्णोरमिततेजसः
कथं वा राजशार्दूल पदं तज्ज्ञातवानसौ
Durvigyeyamidam tata vishnoramitatejasah
Katham va rajashardula padam tajgyatavanasau
272.3
भवता कथितं ह्येतच्छ्रद्दधे चाहमच्युत
भूयस्तु मे समुत्पन्ना बुद्धिरव्यक्तदर्शनात्
Bhavata kathitam hyetachchhraddadhe chahamachyuta
Bhuyastu me samutpanna buddhiravyaktadarshanat
272.4
कथं विनिहतो वृत्रः शक्रेण भरतर्षभ
धर्मिष्ठो विष्णुभक्तश्च तत्त्वज्ञश्च पदान्वये
Katham vinihato vritrah shakrena bharatarshabha
Dharmishtho vishnubhaktashcha tattvagyashcha padanvaye
272.5
एतन्मे संशयं ब्रूहि पृच्छतो भरतर्षभ
वृत्रस्तु राजशार्दूल यथा शक्रेण निर्जितः
Etanme sanshayam bruhi prichchhato bharatarshabha
Vritrastu rajashardula yatha shakrena nirjitah
272.6
यथा चैवाभवद्युद्धं तच्चाचक्ष्व पितामह
विस्तरेण महाबाहो परं कौतूहलं हि मे
Yatha chaivabhavadyuddham tachchachakshva pitamaha
Vistarena mahabaho param kautuhalam hi me
272.7
भीष्म उवाच
रथेनेन्द्रः प्रयातो वै सार्धं सुरगणैः पुरा
ददर्शाथाग्रतो वृत्रं विष्ठितं पर्वतोपमम्
Bhishma uvacha
Rathenendrah prayato vai sardham suraganaih pura
Dadarshathagrato vritram vishthitam parvatopamam
272.8
योजनानां शतान्यूर्ध्वं पञ्चोच्छ्रितमरिंदम
शतानि विस्तरेणाथ त्रीण्येवाभ्यधिकानि तु
Yojananam shatanyurdhvam panchochchhritamarindama
Shatani vistarenatha trinyevabhyadhikani tu
272.9
तत्प्रेक्ष्य तादृशं रूपं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम्
वृत्रस्य देवाः संत्रस्ता न शान्तिमुपलेभिरे
Tatprekshya tadrisham rupam trailokyenapi durjayam
Vritrasya devah santrasta na shantimupalebhire
272.10
शक्रस्य तु तदा राजन्नूरुस्तम्भो व्यजायत
भयाद्वृत्रस्य सहसा दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम्
Shakrasya tu tada rajannurustambho vyajayata
Bhayadvritrasya sahasa drishtva tadrupamuttamam
272.11
ततो नादः समभवद्वादित्राणां च निस्वनः
देवासुराणां सर्वेषां तस्मिन्युद्ध उपस्थिते
Tato nadah samabhavadvaditranam cha nisvanah
Devasuranam sarvesham tasminyuddha upasthite
272.12
अथ वृत्रस्य कौरव्य दृष्ट्वा शक्रमुपस्थितम्
न संभ्रमो न भीः काचिदास्था वा समजायत
Atha vritrasya kauravya drishtva shakramupasthitam
Na sambhramo na bhih kachidastha va samajayata
272.13
ततः समभवद्युद्धं त्रैलोक्यस्य भयंकरम्
शक्रस्य च सुरेन्द्रस्य वृत्रस्य च महात्मनः
Tatah samabhavadyuddham trailokyasya bhayankaram
Shakrasya cha surendrasya vritrasya cha mahatmanah
272.14
असिभिः पट्टिशैः शूलैः शक्तितोमरमुद्गरैः
शिलाभिर्विविधाभिश्च कार्मुकैश्च महास्वनैः
Asibhih pattishaih shulaih shaktitomaramudgaraih
Shilabhirvividhabhishcha karmukaishcha mahasvanaih
272.15
अस्त्रैश्च विविधैर्दिव्यैः पावकोल्काभिरेव च
देवासुरैस्ततः सैन्यैः सर्वमासीत्समाकुलम्
Astraishcha vividhairdivyaih pavakolkabhireva cha
Devasuraistatah sainyaih sarvamasitsamakulam
272.16
पितामहपुरोगाश्च सर्वे देवगणास्तथा
ऋषयश्च महाभागास्तद्युद्धं द्रष्टुमागमन्
Pitamahapurogashcha sarve devaganastatha
Rishayashcha mahabhagastadyuddham drashtumagaman
272.17
विमानाग्र्यैर्महाराज सिद्धाश्च भरतर्षभ
गन्धर्वाश्च विमानाग्र्यैरप्सरोभिः समागमन्
Vimanagryairmaharaja siddhashcha bharatarshabha
Gandharvashcha vimanagryairapsarobhih samagaman
272.18
ततोऽन्तरिक्षमावृत्य वृत्रो धर्मभृतां वरः
अश्मवर्षेण देवेन्द्रं पर्वतात्समवाकिरत्
Tatontarikshamavritya vritro dharmabhritam varah
Ashmavarshena devendram parvatatsamavakirat
272.19
ततो देवगणाः क्रुद्धाः सर्वतः शस्त्रवृष्टिभिः
अश्मवर्षमपोहन्त वृत्रप्रेरितमाहवे
Tato devaganah kruddhah sarvatah shastravrishtibhih
Ashmavarshamapohanta vritrapreritamahave
272.20
वृत्रश्च कुरुशार्दूल महामायो महाबलः
मोहयामास देवेन्द्रं मायायुद्धेन सर्वतः
Vritrashcha kurushardula mahamayo mahabalah
Mohayamasa devendram mayayuddhena sarvatah
272.21
तस्य वृत्रार्दितस्याथ मोह आसीच्छतक्रतोः
रथंतरेण तं तत्र वसिष्ठः समबोधयत्
Tasya vritrarditasyatha moha asichchhatakratoh
Rathantarena tam tatra vasishthah samabodhayat
272.22
वसिष्ठ उवाच
देवश्रेष्ठोऽसि देवेन्द्र सुरारिविनिबर्हण
त्रैलोक्यबलसंयुक्तः कस्माच्छक्र विषीदसि
Vasishtha uvacha
Devashreshthosi devendra surarivinibarhana
Trailokyabalasanyuktah kasmachchhakra vishidasi
272.23
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च शिवश्चैव जगत्प्रभुः
सोमश्च भगवान्देवः सर्वे च परमर्षयः
Esha brahma cha vishnushcha shivashchaiva jagatprabhuh
Somashcha bhagavandevah sarve cha paramarshayah
272.24
मा कार्षीः कश्मलं शक्र कश्चिदेवेतरो यथा
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि शत्रुं सुरेश्वर
Ma karshih kashmalam shakra kashchidevetaro yatha
Aryam yuddhe matim kritva jahi shatrum sureshvara
272.25
एष लोकगुरुस्त्र्यक्षः सर्वलोकनमस्कृतः
निरीक्षते त्वां भगवांस्त्यज मोहं सुरेश्वर
Esha lokagurustryakshah sarvalokanamaskritah
Nirikshate tvam bhagavanstyaja moham sureshvara
272.26
एते ब्रह्मर्षयश्चैव बृहस्पतिपुरोगमाः
स्तवेन शक्र दिव्येन स्तुवन्ति त्वां जयाय वै
Ete brahmarshayashchaiva brihaspatipurogamah
Stavena shakra divyena stuvanti tvam jayaya vai
272.27
भीष्म उवाच
एवं संबोध्यमानस्य वसिष्ठेन महात्मना
अतीव वासवस्यासीद्बलमुत्तमतेजसः
Bhishma uvacha
Evam sambodhyamanasya vasishthena mahatmana
Ativa vasavasyasidbalamuttamatejasah
272.28
ततो बुद्धिमुपागम्य भगवान्पाकशासनः
योगेन महता युक्तस्तां मायां व्यपकर्षत
Tato buddhimupagamya bhagavanpakashasanah
Yogena mahata yuktastam mayam vyapakarshata
272.29
ततोऽङ्गिरःसुतः श्रीमांस्ते चैव परमर्षयः
दृष्ट्वा वृत्रस्य विक्रान्तमुपगम्य महेश्वरम्
ऊचुर्वृत्रविनाशार्थं लोकानां हितकाम्यया
Tatongirahsutah shrimanste chaiva paramarshayah
Drishtva vritrasya vikrantamupagamya maheshvaram
Uchurvritravinashartham lokanam hitakamyaya
272.30
ततो भगवतस्तेजो ज्वरो भूत्वा जगत्पतेः
समाविशन्महारौद्रं वृत्रं दैत्यवरं तदा
Tato bhagavatastejo jvaro bhutva jagatpateh
Samavishanmaharaudram vritram daityavaram tada
272.31
विष्णुश्च भगवान्देवः सर्वलोकाभिपूजितः
ऐन्द्रं समाविशद्वज्रं लोकसंरक्षणे रतः
Vishnushcha bhagavandevah sarvalokabhipujitah
Aindram samavishadvajram lokasanrakshane ratah
272.32
ततो बृहस्पतिर्धीमानुपागम्य शतक्रतुम्
वसिष्ठश्च महातेजाः सर्वे च परमर्षयः
Tato brihaspatirdhimanupagamya shatakratum
Vasishthashcha mahatejah sarve cha paramarshayah
272.33
ते समासाद्य वरदं वासवं लोकपूजितम्
ऊचुरेकाग्रमनसो जहि वृत्रमिति प्रभो
Te samasadya varadam vasavam lokapujitam
Uchurekagramanaso jahi vritramiti prabho
272.34
महेश्वर उवाच
एष वृत्रो महाञ्शक्र बलेन महता वृतः
विश्वात्मा सर्वगश्चैव बहुमायश्च विश्रुतः
Maheshvara uvacha
Esha vritro mahanshakra balena mahata vritah
Vishvatma sarvagashchaiva bahumayashcha vishrutah
272.35
तदेनमसुरश्रेष्ठं त्रैलोक्येनापि दुर्जयम्
जहि त्वं योगमास्थाय मावमंस्थाः सुरेश्वर
Tadenamasurashreshtham trailokyenapi durjayam
Jahi tvam yogamasthaya mavamansthah sureshvara
272.36
अनेन हि तपस्तप्तं बलार्थममराधिप
षष्टिं वर्षसहस्राणि ब्रह्मा चास्मै वरं ददौ
Anena hi tapastaptam balarthamamaradhipa
Shashtim varshasahasrani brahma chasmai varam dadau
272.37
महत्त्वं योगिनां चैव महामायत्वमेव च
महाबलत्वं च तथा तेजश्चाग्र्यं सुरेश्वर
Mahattvam yoginam chaiva mahamayatvameva cha
Mahabalatvam cha tatha tejashchagryam sureshvara
272.38
एतद्वै मामकं तेजः समाविशति वासव
वृत्रमेनं त्वमप्येवं जहि वज्रेण दानवम्
Etadvai mamakam tejah samavishati vasava
Vritramenam tvamapyevam jahi vajrena danavam
272.39
शक्र उवाच
भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं सुदुरासदम्
वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरर्षभ
Shakra uvacha
Bhagavanstvatprasadena ditijam sudurasadam
Vajrena nihanishyami pashyataste surarshabha
272.40
भीष्म उवाच
आविश्यमाने दैत्ये तु ज्वरेणाथ महासुरे
देवतानामृषीणां च हर्षान्नादो महानभूत्
Bhishma uvacha
Avishyamane daitye tu jvarenatha mahasure
Devatanamrishinam cha harshannado mahanabhut
272.41
ततो दुन्दुभयश्चैव शङ्खाश्च सुमहास्वनाः
मुरजा डिण्डिमाश्चैव प्रावाद्यन्त सहस्रशः
Tato dundubhayashchaiva shankhashcha sumahasvanah
Muraja dindimashchaiva pravadyanta sahasrashah
272.42
असुराणां तु सर्वेषां स्मृतिलोपोऽभवन्महान्
प्रज्ञानाशश्च बलवान्क्षणेन समपद्यत
Asuranam tu sarvesham smritilopobhavanmahan
Pragyanashashcha balavankshanena samapadyata
272.43
तमाविष्टमथो ज्ञात्वा ऋषयो देवतास्तथा
स्तुवन्तः शक्रमीशानं तथा प्राचोदयन्नपि
Tamavishtamatho gyatva rishayo devatastatha
Stuvantah shakramishanam tatha prachodayannapi
272.44
रथस्थस्य हि शक्रस्य युद्धकाले महात्मनः
ऋषिभिः स्तूयमानस्य रूपमासीत्सुदुर्दृशम्
Rathasthasya hi shakrasya yuddhakale mahatmanah
Rishibhih stuyamanasya rupamasitsudurdrisham