UtshovChapter 271
271.1
उशनोवाच
नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे
यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुगोचरम्
Ushanovacha
Namastasmai bhagavate devaya prabhavishnave
Yasya prithvitalam tata sakasham bahugocharam
271.2
मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम
तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
Murdha yasya tvanantam cha sthanam danavasattama
Tasyaham te pravakshyami vishnormahatmyamuttamam
271.3
भीष्म उवाच
तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः
सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै
Bhishma uvacha
Tayoh sanvadatorevamajagama mahamunih
Sanatkumaro dharmatma sanshayachchhedanaya vai
271.4
स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा
निषसादासने राजन्महार्हे मुनिपुंगवः
Sa pujitosurendrena muninoshanasa tatha
Nishasadasane rajanmaharhe munipungavah
271.5
तमासीनं महाप्राज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत्
ब्रूह्यस्मै दानवेन्द्राय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
Tamasinam mahapragyamushana vakyamabravit
Bruhyasmai danavendraya vishnormahatmyamuttamam
271.6
सनत्कुमारस्तु ततः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत्
विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते
Sanatkumarastu tatah shrutva praha vachorthavat
Vishnormahatmyasanyuktam danavendraya dhimate
271.7
शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम्
विष्णौ जगत्स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप
Shrinu sarvamidam daitya vishnormahatmyamuttamam
Vishnau jagatsthitam sarvamiti viddhi parantapa
271.8
सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम्
एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः
अस्मिन्गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत
Srijatyesha mahabaho bhutagramam characharam
Esha chakshipate kale kale visrijate punah
Asmingachchhanti vilayamasmachcha prabhavantyuta
271.9
नैष दानवता शक्यस्तपसा नैव चेज्यया
संप्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते
Naisha danavata shakyastapasa naiva chejyaya
Sampraptumindriyanam tu sanyamenaiva shakyate
271.10
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणा मनसि स्थितः
निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते
Bahye chabhyantare chaiva karmana manasi sthitah
Nirmalikurute buddhya somutranantyamashnute
271.11
यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत्
बहुशोऽतिप्रयत्नेन महतात्मकृतेन ह
Yatha hiranyakarta vai rupyamagnau vishodhayet
Bahushotiprayatnena mahatatmakritena ha
271.12
तद्वज्जातिशतैर्जीवः शुध्यतेऽल्पेन कर्मणा
यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुध्यते
Tadvajjatishatairjivah shudhyatelpena karmana
Yatnena mahata chaivapyekajatau vishudhyate
271.13
लीलयाल्पं यथा गात्रात्प्रमृज्यादात्मनो रजः
बहु यत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा
Lilayalpam yatha gatratpramrijyadatmano rajah
Bahu yatnena mahata doshanirharanam tatha
271.14
यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम्
न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत्सूक्ष्मस्य दर्शनम्
Yatha chalpena malyena vasitam tilasarshapam
Na munchati svakam gandham tadvatsukshmasya darshanam
271.15
तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः
विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धेऽवतिष्ठति
Tadeva bahubhirmalyairvasyamanam punah punah
Vimunchati svakam gandham malyagandhevatishthati
271.16
एवं जातिशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु
बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन वै
Evam jatishatairyukto gunaireva prasangishu
Buddhya nivartate dosho yatnenabhyasajena vai
271.17
कर्मणा स्वेन रक्तानि विरक्तानि च दानव
यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु
Karmana svena raktani viraktani cha danava
Yatha karmavisheshanshcha prapnuvanti tatha shrinu
271.18
यथा च संप्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठन्ति वा विभो
तत्तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु
Yatha cha sampravartante yasminstishthanti va vibho
Tattenupurvya vyakhyasye tadihaikamanah shrinu
271.19
अनादिनिधनः श्रीमान्हरिर्नारायणः प्रभुः
स वै सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च
Anadinidhanah shrimanharirnarayanah prabhuh
Sa vai srijati bhutani sthavarani charani cha
271.20
एष सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च
एकादशविकारात्मा जगत्पिबति रश्मिभिः
Esha sarveshu bhuteshu ksharashchakshara eva cha
Ekadashavikaratma jagatpibati rashmibhih
271.21
पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमेव च
बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च
Padau tasya mahim viddhi murdhanam divameva cha
Bahavastu disho daitya shrotramakashameva cha
271.22
तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम्
बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रवर्तते
Tasya tejomayah suryo manashchandramasi sthitam
Buddhirgyanagata nityam rasastvapsu pravartate
271.23
भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम
नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्च दानव
Bhruvoranantarastasya graha danavasattama
Nakshatrachakram netrabhyam padayorbhushcha danava
271.24
रजस्तमश्च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम्
सोऽऽश्रमाणां मुखं तात कर्मणस्तत्फलं विदुः
Rajastamashcha sattvam cha viddhi narayanatmakam
Soshramanam mukham tata karmanastatphalam viduh
271.25
अकर्मणः फलं चैव स एव परमव्ययः
छन्दांसि तस्य रोमाणि अक्षरं च सरस्वती
Akarmanah phalam chaiva sa eva paramavyayah
Chhandansi tasya romani aksharam cha sarasvati
271.26
बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः
स ब्रह्मपरमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः
Bahvashrayo bahumukho dharmo hridi samashritah
Sa brahmaparamo dharmastapashcha sadasachcha sah
271.27
श्रुतिशास्त्रग्रहोपेतः षोडशर्त्विक्क्रतुश्च सः
पितामहश्च विष्णुश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः
Shrutishastragrahopetah shodashartvikkratushcha sah
Pitamahashcha vishnushcha soshvinau sa purandarah
271.28
मित्रश्च वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा
ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम्
एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे
Mitrashcha varunashchaiva yamotha dhanadastatha
Te prithagdarshanastasya sanvidanti tathaikatam
Ekasya viddhi devasya sarvam jagadidam vashe
271.29
नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम्
जन्तुः पश्यति ज्ञानेन ततः सत्त्वं प्रकाशते
Nanabhutasya daityendra tasyaikatvam vadatyayam
Jantuh pashyati gyanena tatah sattvam prakashate
271.30
संहारविक्षेपसहस्रकोटी;स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये
प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं; वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य
Sanharavikshepasahasrakoti;stishthanti jivah pracharanti chanye
Prajavisargasya cha parimanyam; vapisahasrani bahuni daitya
271.31
वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः; क्रोशं च गम्भीरतयावगाढाः
आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः; प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः
Vapyah punaryojanavistritastah; krosham cha gambhiratayavagadhah
Ayamatah panchashatashcha sarvah; pratyekasho yojanatah pravriddhah
271.32
वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या; त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम्
तासां क्षये विद्धि कृतं विसर्गं; संहारमेकं च तथा प्रजानाम्
Vapya jalam kshipyati valakotya; tvahna sakrichchapyatha na dvitiyam
Tasam kshaye viddhi kritam visargam; sanharamekam cha tatha prajanam
271.33
षड्जीववर्णाः परमं प्रमाणं; कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम्
रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु; हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम्
Shadjivavarnah paramam pramanam; krishno dhumro nilamathasya madhyam
Raktam punah sahyataram sukham tu; haridravarnam susukham cha shuklam
271.34
परं तु शुक्लं विमलं विशोकं; गतक्लमं सिध्यति दानवेन्द्र
गत्वा तु योनिप्रभवानि दैत्य; सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः
Param tu shuklam vimalam vishokam; gataklamam sidhyati danavendra
Gatva tu yoniprabhavani daitya; sahasrashah siddhimupaiti jivah
271.35
गतिं च यां दर्शनमाह देवो; गत्वा शुभं दर्शनमेव चाह
गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां; वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र
Gatim cha yam darshanamaha devo; gatva shubham darshanameva chaha
Gatih punarvarnakrita prajanam; varnastatha kalakritosurendra
271.36
शतं सहस्राणि चतुर्दशेह; परा गतिर्जीवगुणस्य दैत्य
आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि; स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम्
Shatam sahasrani chaturdasheha; para gatirjivagunasya daitya
Arohanam tatkritameva viddhi; sthanam tatha nihsaranam cha tesham
271.37
कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकृष्टा; स मज्जते नरके पच्यमानः
स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य; प्रजाविसर्गान्सुबहून्वदन्ति
Krishnasya varnasya gatirnikrishta; sa majjate narake pachyamanah
Sthanam tatha durgatibhistu tasya; prajavisargansubahunvadanti
271.38
शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा; प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात्
स चैव तस्मिन्निवसत्यनीशो; युगक्षये तमसा संवृतात्मा
Shatam sahasrani tatashcharitva; prapnoti varnam haritam tu pashchat
Sa chaiva tasminnivasatyanisho; yugakshaye tamasa sanvritatma
271.39
स वै यदा सत्त्वगुणेन युक्त;स्तमो व्यपोहन्घटते स्वबुद्ध्या
स लोहितं वर्णमुपैति नीलो; मनुष्यलोके परिवर्तते च
Sa vai yada sattvagunena yukta;stamo vyapohanghatate svabuddhya
Sa lohitam varnamupaiti nilo; manushyaloke parivartate cha
271.40
स तत्र संहारविसर्गमेव; स्वकर्मजैर्बन्धनैः क्लिश्यमानः
ततः स हारिद्रमुपैति वर्णं; संहारविक्षेपशते व्यतीते
Sa tatra sanharavisargameva; svakarmajairbandhanaih klishyamanah
Tatah sa haridramupaiti varnam; sanharavikshepashate vyatite
271.41
हारिद्रवर्णस्तु प्रजाविसर्गा;न्सहस्रशस्तिष्ठति संचरन्वै
अविप्रमुक्तो निरये च दैत्य; ततः सहस्राणि दशापराणि
Haridravarnastu prajavisarga;nsahasrashastishthati sancharanvai
Avipramukto niraye cha daitya; tatah sahasrani dashaparani
271.42
गतीः सहस्राणि च पञ्च तस्य; चत्वारि संवर्तकृतानि चैव
विमुक्तमेनं निरयाच्च विद्धि; सर्वेषु चान्येषु च संभवेषु
Gatih sahasrani cha pancha tasya; chatvari sanvartakritani chaiva
Vimuktamenam nirayachcha viddhi; sarveshu chanyeshu cha sambhaveshu
271.43
स देवलोके विहरत्यभीक्ष्णं; ततश्च्युतो मानुषतामुपैति
संहारविक्षेपशतानि चाष्टौ; मर्त्येषु तिष्ठन्नमृतत्वमेति
Sa devaloke viharatyabhikshnam; tatashchyuto manushatamupaiti
Sanharavikshepashatani chashtau; martyeshu tishthannamritatvameti
271.44
सोऽस्मादथ भ्रश्यति कालयोगा;त्कृष्णे तले तिष्ठति सर्वकष्टे
यथा त्वयं सिध्यति जीवलोक;स्तत्तेऽभिधास्याम्यसुरप्रवीर
Sosmadatha bhrashyati kalayoga;tkrishne tale tishthati sarvakashte
Yatha tvayam sidhyati jivaloka;stattebhidhasyamyasurapravira
271.45
दैवानि स व्यूहशतानि सप्त; रक्तो हरिद्रोऽथ तथैव शुक्लः
संश्रित्य संधावति शुक्लमेत;मष्टापरानर्च्यतमान्स लोकान्
Daivani sa vyuhashatani sapta; rakto haridrotha tathaiva shuklah
Sanshritya sandhavati shuklameta;mashtaparanarchyatamansa lokan
271.46
अष्टौ च षष्टिं च शतानि यानि; मनोविरुद्धानि महाद्युतीनाम्
शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या; त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव
Ashtau cha shashtim cha shatani yani; manoviruddhani mahadyutinam
Shuklasya varnasya para gatirya; trinyeva ruddhani mahanubhava
271.47
संहारविक्षेपमनिष्टमेकं; चत्वारि चान्यानि वसत्यनीशः
षष्ठस्य वर्णस्य परा गतिर्या; सिद्धा विशिष्टस्य गतक्लमस्य
Sanharavikshepamanishtamekam; chatvari chanyani vasatyanishah
Shashthasya varnasya para gatirya; siddha vishishtasya gataklamasya
271.48
सप्तोत्तरं तेषु वसत्यनीशः; संहारविक्षेपशतं सशेषम्
तस्मादुपावृत्य मनुष्यलोके; ततो महान्मानुषतामुपैति
Saptottaram teshu vasatyanishah; sanharavikshepashatam sashesham
Tasmadupavritya manushyaloke; tato mahanmanushatamupaiti
271.49
तस्मादुपावृत्य ततः क्रमेण; सोऽग्रे स्म संतिष्ठति भूतसर्गम्
स सप्तकृत्वश्च परैति लोका;न्संहारविक्षेपकृतप्रवासः
Tasmadupavritya tatah kramena; sogre sma santishthati bhutasargam
Sa saptakritvashcha paraiti loka;nsanharavikshepakritapravasah
271.50
सप्तैव संहारमुपप्लवानि; संभाव्य संतिष्ठति सिद्धलोके
ततोऽव्ययं स्थानमनन्तमेति; देवस्य विष्णोरथ ब्रह्मणश्च
शेषस्य चैवाथ नरस्य चैव; देवस्य विष्णोः परमस्य चैव
Saptaiva sanharamupaplavani; sambhavya santishthati siddhaloke
Tatovyayam sthanamanantameti; devasya vishnoratha brahmanashcha
Sheshasya chaivatha narasya chaiva; devasya vishnoh paramasya chaiva
271.51
संहारकाले परिदग्धकाया; ब्रह्माणमायान्ति सदा प्रजा हि
चेष्टात्मनो देवगणाश्च सर्वे; ये ब्रह्मलोकादमराः स्म तेऽपि
Sanharakale paridagdhakaya; brahmanamayanti sada praja hi
Cheshtatmano devaganashcha sarve; ye brahmalokadamarah sma tepi
271.52
प्रजाविसर्गं तु सशेषकालं; स्थानानि स्वान्येव सरन्ति जीवाः
निःशेषाणां तत्पदं यान्ति चान्ते; सर्वापदा ये सदृशा मनुष्याः
Prajavisargam tu sasheshakalam; sthanani svanyeva saranti jivah
Nihsheshanam tatpadam yanti chante; sarvapada ye sadrisha manushyah
271.53
ये तु च्युताः सिद्धलोकात्क्रमेण; तेषां गतिं यान्ति तथानुपूर्व्या
जीवाः परे तद्बलवेषरूपा; विधिं स्वकं यान्ति विपर्ययेण
Ye tu chyutah siddhalokatkramena; tesham gatim yanti tathanupurvya
Jivah pare tadbalavesharupa; vidhim svakam yanti viparyayena
271.54
स यावदेवास्ति सशेषभुक्ते; प्रजाश्च देव्यौ च तथैव शुक्ले
तावत्तदा तेषु विशुद्धभावः; संयम्य पञ्चेन्द्रियरूपमेतत्
Sa yavadevasti sasheshabhukte; prajashcha devyau cha tathaiva shukle
Tavattada teshu vishuddhabhavah; sanyamya panchendriyarupametat
271.55
शुद्धां गतिं तां परमां परैति; शुद्धेन नित्यं मनसा विचिन्वन्
ततोऽव्ययं स्थानमुपैति ब्रह्म; दुष्प्रापमभ्येति स शाश्वतं वै
इत्येतदाख्यातमहीनसत्त्व; नारायणस्येह बलं मया ते
Shuddham gatim tam paramam paraiti; shuddhena nityam manasa vichinvan
Tatovyayam sthanamupaiti brahma; dushprapamabhyeti sa shashvatam vai
Ityetadakhyatamahinasattva; narayanasyeha balam maya te
271.56
वृत्र उवाच
एवं गते मे न विषादोऽस्ति कश्चि;त्सम्यक्च पश्यामि वचस्तवैतत्
श्रुत्वा च ते वाचमदीनसत्त्व; विकल्मषोऽस्म्यद्य तथा विपाप्मा
Vritra uvacha
Evam gate me na vishadosti kashchi;tsamyakcha pashyami vachastavaitat
Shrutva cha te vachamadinasattva; vikalmashosmyadya tatha vipapma
271.57
प्रवृत्तमेतद्भगवन्महर्षे; महाद्युतेश्चक्रमनन्तवीर्यम्
विष्णोरनन्तस्य सनातनं त;त्स्थानं सर्गा यत्र सर्वे प्रवृत्ताः
स वै महात्मा पुरुषोत्तमो वै; तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितम्
Pravrittametadbhagavanmaharshe; mahadyuteshchakramanantaviryam
Vishnoranantasya sanatanam ta;tsthanam sarga yatra sarve pravrittah
Sa vai mahatma purushottamo vai; tasminjagatsarvamidam pratishthitam
271.58
भीष्म उवाच
एवमुक्त्वा स कौन्तेय वृत्रः प्राणानवासृजत्
योजयित्वा तथात्मानं परं स्थानमवाप्तवान्
Bhishma uvacha
Evamuktva sa kaunteya vritrah prananavasrijat
Yojayitva tathatmanam param sthanamavaptavan
271.59
युधिष्ठिर उवाच
अयं स भगवान्देवः पितामह जनार्दनः
सनत्कुमारो वृत्राय यत्तदाख्यातवान्पुरा
Yudhishthira uvacha
Ayam sa bhagavandevah pitamaha janardanah
Sanatkumaro vritraya yattadakhyatavanpura
271.60
भीष्म उवाच
मूलस्थायी स भगवान्स्वेनानन्तेन तेजसा
तत्स्थः सृजति तान्भावान्नानारूपान्महातपाः
Bhishma uvacha
Mulasthayi sa bhagavansvenanantena tejasa
Tatsthah srijati tanbhavannanarupanmahatapah
271.61
तुरीयार्धेन तस्येमं विद्धि केशवमच्युतम्
तुरीयार्धेन लोकांस्त्रीन्भावयत्येष बुद्धिमान्
Turiyardhena tasyemam viddhi keshavamachyutam
Turiyardhena lokanstrinbhavayatyesha buddhiman
271.62
अर्वाक्स्थितस्तु यः स्थायी कल्पान्ते परिवर्तते
स शेते भगवानप्सु योऽसावतिबलः प्रभुः
तान्विधाता प्रसन्नात्मा लोकांश्चरति शाश्वतान्
Arvaksthitastu yah sthayi kalpante parivartate
Sa shete bhagavanapsu yosavatibalah prabhuh
Tanvidhata prasannatma lokanshcharati shashvatan
271.63
सर्वाण्यशून्यानि करोत्यनन्तः; सनत्कुमारः संचरते च लोकान्
स चानिरुद्धः सृजते महात्मा; तत्स्थं जगत्सर्वमिदं विचित्रम्
Sarvanyashunyani karotyanantah; sanatkumarah sancharate cha lokan
Sa chaniruddhah srijate mahatma; tatstham jagatsarvamidam vichitram
271.64
युधिष्ठिर उवाच
वृत्रेण परमार्थज्ञ दृष्टा मन्येऽऽत्मनो गतिः
शुभा तस्मात्स सुखितो न शोचति पितामह
Yudhishthira uvacha
Vritrena paramarthagya drishta manyetmano gatih
Shubha tasmatsa sukhito na shochati pitamaha
271.65
शुक्लः शुक्लाभिजातीयः साध्यो नावर्ततेऽनघ
तिर्यग्गतेश्च निर्मुक्तो निरयाच्च पितामह
Shuklah shuklabhijatiyah sadhyo navartatenagha
Tiryaggateshcha nirmukto nirayachcha pitamaha
271.66
हारिद्रवर्णे रक्ते वा वर्तमानस्तु पार्थिव
तिर्यगेवानुपश्येत कर्मभिस्तामसैर्वृतः
Haridravarne rakte va vartamanastu parthiva
Tiryagevanupashyeta karmabhistamasairvritah
271.67
वयं तु भृशमापन्ना रक्ताः कष्टमुखेऽसुखे
कां गतिं प्रतिपत्स्यामो नीलां कृष्णाधमामथ
Vayam tu bhrishamapanna raktah kashtamukhesukhe
Kam gatim pratipatsyamo nilam krishnadhamamatha
271.68
भीष्म उवाच
शुद्धाभिजनसंपन्नाः पाण्डवाः संशितव्रताः
विहृत्य देवलोकेषु पुनर्मानुष्यमेष्यथ
Bhishma uvacha
Shuddhabhijanasampannah pandavah sanshitavratah
Vihritya devalokeshu punarmanushyameshyatha
271.69
प्रजाविसर्गं च सुखेन काले; प्रत्येत्य देवेषु सुखानि भुक्त्वा
सुखेन संयास्यथ सिद्धसंख्यां; मा वो भयं भूद्विमलाः स्थ सर्वे
Prajavisargam cha sukhena kale; pratyetya deveshu sukhani bhuktva
Sukhena sanyasyatha siddhasankhyam; ma vo bhayam bhudvimalah stha sarve