UtshovChapter 270
270.1
युधिष्ठिर उवाच
धन्या धन्या इति जनाः सर्वेऽस्मान्प्रवदन्त्युत
न दुःखिततरः कश्चित्पुमानस्माभिरस्ति ह
Yudhishthira uvacha
Dhanya dhanya iti janah sarvesmanpravadantyuta
Na duhkhitatarah kashchitpumanasmabhirasti ha
270.2
लोकसंभावितैर्दुःखं यत्प्राप्तं कुरुसत्तम
प्राप्य जातिं मनुष्येषु देवैरपि पितामह
Lokasambhavitairduhkham yatpraptam kurusattama
Prapya jatim manushyeshu devairapi pitamaha
270.3
कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखसंज्ञकम्
दुःखमेतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम
Kada vayam karishyamah sannyasam duhkhasangyakam
Duhkhametachchhariranam dharanam kurusattama
270.4
विमुक्ताः सप्तदशभिर्हेतुभूतैश्च पञ्चभिः
इन्द्रियार्थैर्गुणैश्चैव अष्टाभिः प्रपितामह
Vimuktah saptadashabhirhetubhutaishcha panchabhih
Indriyarthairgunaishchaiva ashtabhih prapitamaha
270.5
न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः
कदा वयं भविष्यामो राज्यं हित्वा परंतप
Na gachchhanti punarbhavam munayah sanshitavratah
Kada vayam bhavishyamo rajyam hitva parantapa
270.6
भीष्म उवाच
नास्त्यनन्तं महाराज सर्वं संख्यानगोचरम्
पुनर्भावोऽपि संख्यातो नास्ति किंचिदिहाचलम्
Bhishma uvacha
Nastyanantam maharaja sarvam sankhyanagocharam
Punarbhavopi sankhyato nasti kinchidihachalam
270.7
न चापि गम्यते राजन्नैष दोषः प्रसङ्गतः
उद्योगादेव धर्मज्ञ कालेनैव गमिष्यथ
Na chapi gamyate rajannaisha doshah prasangatah
Udyogadeva dharmagya kalenaiva gamishyatha
270.8
ईशोऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयोः
तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यतेऽपि च
Ishoyam satatam dehi nripate punyapapayoh
Tata eva samutthena tamasa rudhyatepi cha
270.9
यथाञ्जनमयो वायुः पुनर्मानःशिलं रजः
अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रञ्जयन्दिशः
Yathanjanamayo vayuh punarmanahshilam rajah
Anupravishya tadvarno drishyate ranjayandishah
270.10
तथा कर्मफलैर्देही रञ्जितस्तमसावृतः
विवर्णो वर्णमाश्रित्य देहेषु परिवर्तते
Tatha karmaphalairdehi ranjitastamasavritah
Vivarno varnamashritya deheshu parivartate
270.11
ज्ञानेन हि यदा जन्तुरज्ञानप्रभवं तमः
व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशेत सनातनम्
Gyanena hi yada janturagyanaprabhavam tamah
Vyapohati tada brahma prakasheta sanatanam
270.12
अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति; ये चापि मुक्तास्त उपासितव्याः
त्वया च लोकेन च सामरेण; तस्मान्न शाम्यन्ति महर्षिसंघाः
Ayatnasadhyam munayo vadanti; ye chapi muktasta upasitavyah
Tvaya cha lokena cha samarena; tasmanna shamyanti maharshisanghah
270.13
अस्मिन्नर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप
यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्वर्येण चेष्टितम्
Asminnarthe pura gitam shrinushvaikamana nripa
Yatha daityena vritrena bhrashtaishvaryena cheshtitam
270.14
निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत
अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिमास्थाय केवलाम्
Nirjitenasahayena hritarajyena bharata
Ashochata shatrumadhye buddhimasthaya kevalam
270.15
भ्रष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रमुशना वाक्यमब्रवीत्
कच्चित्पराजितस्याद्य न व्यथा तेऽस्ति दानव
Bhrashtaishvaryam pura vritramushana vakyamabravit
Kachchitparajitasyadya na vyatha testi danava
270.16
वृत्र उवाच
सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं ह्यहम्
न शोचामि न हृष्यामि भूतानामागतिं गतिम्
Vritra uvacha
Satyena tapasa chaiva viditva sankshayam hyaham
Na shochami na hrishyami bhutanamagatim gatim
270.17
कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरकेऽवशाः
परिदृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर्मनीषिणः
Kalasanchodita jiva majjanti narakevashah
Paridrishtani sarvani divyanyahurmanishinah
270.18
क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताः
सावशेषेण कालेन संभवन्ति पुनः पुनः
Kshapayitva tu tam kalam ganitam kalachoditah
Savasheshena kalena sambhavanti punah punah
270.19
तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च
निर्गच्छन्त्यवशा जीवाः कालबन्धनबन्धनाः
Tiryagyonisahasrani gatva narakameva cha
Nirgachchhantyavasha jivah kalabandhanabandhanah
270.20
एवं संसरमाणानि जीवान्यहमदृष्टवान्
यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम्
Evam sansaramanani jivanyahamadrishtavan
Yatha karma tatha labha iti shastranidarshanam
270.21
तिर्यग्गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवमेव च
सुखदुःखे प्रियद्वेष्ये चरित्वा पूर्वमेव च
Tiryaggachchhanti narakam manushyam daivameva cha
Sukhaduhkhe priyadveshye charitva purvameva cha
270.22
कृतान्तविधिसंयुक्तं सर्वलोकः प्रपद्यते
गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा
Kritantavidhisanyuktam sarvalokah prapadyate
Gatam gachchhanti chadhvanam sarvabhutani sarvada
270.23
भीष्म उवाच
कालसंख्यानसंख्यातं सृष्टिस्थितिपरायणम्
तं भाषमाणं भगवानुशना प्रत्यभाषत
भीमान्दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात्प्रभाषसे
Bhishma uvacha
Kalasankhyanasankhyatam srishtisthitiparayanam
Tam bhashamanam bhagavanushana pratyabhashata
Bhimandushtapralapanstvam tata kasmatprabhashase
270.24
वृत्र उवाच
प्रत्यक्षमेतद्भवतस्तथान्येषां मनीषिणाम्
मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत्तपः
Vritra uvacha
Pratyakshametadbhavatastathanyesham manishinam
Maya yajjayalubdhena pura taptam mahattapah
270.25
गन्धानादाय भूतानां रसांश्च विविधानपि
अवर्धं त्रीन्समाक्रम्य लोकान्वै स्वेन तेजसा
Gandhanadaya bhutanam rasanshcha vividhanapi
Avardham trinsamakramya lokanvai svena tejasa
270.26
ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसचरस्तथा
अजेयः सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभीः
Jvalamalaparikshipto vaihayasacharastatha
Ajeyah sarvabhutanamasam nityamapetabhih
270.27
ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिः
धृतिमास्थाय भगवन्न शोचामि ततस्त्वहम्
Aishvaryam tapasa praptam bhrashtam tachcha svakarmabhih
Dhritimasthaya bhagavanna shochami tatastvaham
270.28
युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना
ततो मे भगवान्दृष्टो हरिर्नारायणः प्रभुः
Yuyutsata mahendrena pura sardham mahatmana
Tato me bhagavandrishto harirnarayanah prabhuh
270.29
वैकुण्ठः पुरुषो विष्णुः शुक्लोऽनन्तः सनातनः
मुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः
Vaikunthah purusho vishnuh shuklonantah sanatanah
Munjakesho harishmashruh sarvabhutapitamahah
270.30
नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै
यदहं प्रष्टुमिच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम्
Nunam tu tasya tapasah savashesham mamasti vai
Yadaham prashtumichchhami bhavantam karmanah phalam
270.31
ऐश्वर्यं वै महद्ब्रह्मन्कस्मिन्वर्णे प्रतिष्ठितम्
निवर्तते चापि पुनः कथमैश्वर्यमुत्तमम्
Aishvaryam vai mahadbrahmankasminvarne pratishthitam
Nivartate chapi punah kathamaishvaryamuttamam
270.32
कस्माद्भूतानि जीवन्ति प्रवर्तन्तेऽथ वा पुनः
किं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः
Kasmadbhutani jivanti pravartantetha va punah
Kim va phalam param prapya jivastishthati shashvatah
270.33
केन वा कर्मणा शक्यमथ ज्ञानेन केन वा
ब्रह्मर्षे तत्फलं प्राप्तुं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Kena va karmana shakyamatha gyanena kena va
Brahmarshe tatphalam praptum tanme vyakhyatumarhasi
270.34
इतीदमुक्तः स मुनिस्तदानीं; प्रत्याह यत्तच्छृणु राजसिंह
मयोच्यमानं पुरुषर्षभ त्व;मनन्यचित्तः सह सोदरीयैः
Itidamuktah sa munistadanim; pratyaha yattachchhrinu rajasinha
Mayochyamanam purusharshabha tva;mananyachittah saha sodariyaih