UtshovChapter 263
263.1
युधिष्ठिर उवाच
धर्ममर्थं च कामं च वेदाः शंसन्ति भारत
कस्य लाभो विशिष्टोऽत्र तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Dharmamartham cha kamam cha vedah shansanti bharata
Kasya labho vishishtotra tanme bruhi pitamaha
263.2
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्
कुण्डधारेण यत्प्रीत्या भक्तायोपकृतं पुरा
Bhishma uvacha
Atra te vartayishyami itihasam puratanam
Kundadharena yatpritya bhaktayopakritam pura
263.3
अधनो ब्राह्मणः कश्चित्कामाद्धर्ममवैक्षत
यज्ञार्थं स ततोऽर्थार्थी तपोऽतप्यत दारुणम्
Adhano brahmanah kashchitkamaddharmamavaikshata
Yagyartham sa tatortharthi tapotapyata darunam
263.4
स निश्चयमथो कृत्वा पूजयामास देवताः
भक्त्या न चैवाध्यगच्छद्धनं संपूज्य देवताः
Sa nishchayamatho kritva pujayamasa devatah
Bhaktya na chaivadhyagachchhaddhanam sampujya devatah
263.5
ततश्चिन्तां पुनः प्राप्तः कतमद्दैवतं नु तत्
यन्मे द्रुतं प्रसीदेत मानुषैरजडीकृतम्
Tatashchintam punah praptah katamaddaivatam nu tat
Yanme drutam prasideta manushairajadikritam
263.6
अथ सौम्येन वपुषा देवानुचरमन्तिके
प्रत्यपश्यज्जलधरं कुण्डधारमवस्थितम्
Atha saumyena vapusha devanucharamantike
Pratyapashyajjaladharam kundadharamavasthitam
263.7
दृष्ट्वैव तं महात्मानं तस्य भक्तिरजायत
अयं मे धास्यति श्रेयो वपुरेतद्धि तादृशम्
Drishtvaiva tam mahatmanam tasya bhaktirajayata
Ayam me dhasyati shreyo vapuretaddhi tadrisham
263.8
संनिकृष्टश्च देवस्य न चान्यैर्मानुषैर्वृतः
एष मे दास्यति धनं प्रभूतं शीघ्रमेव च
Sannikrishtashcha devasya na chanyairmanushairvritah
Esha me dasyati dhanam prabhutam shighrameva cha
263.9
ततो धूपैश्च गन्धैश्च माल्यैरुच्चावचैरपि
बलिभिर्विविधैश्चापि पूजयामास तं द्विजः
Tato dhupaishcha gandhaishcha malyairuchchavachairapi
Balibhirvividhaishchapi pujayamasa tam dvijah
263.10
ततः स्वल्पेन कालेन तुष्टो जलधरस्तदा
तस्योपकारे नियतामिमां वाचमुवाच ह
Tatah svalpena kalena tushto jaladharastada
Tasyopakare niyatamimam vachamuvacha ha
263.11
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
Brahmaghne cha surape cha chore bhagnavrate tatha
Nishkritirvihita sadbhih kritaghne nasti nishkritih
263.12
आशायास्तनयोऽधर्मः क्रोधोऽसूयासुतः स्मृतः
पुत्रो लोभो निकृत्यास्तु कृतघ्नो नार्हति प्रजाम्
Ashayastanayodharmah krodhosuyasutah smritah
Putro lobho nikrityastu kritaghno narhati prajam
263.13
ततः स ब्राह्मणः स्वप्ने कुण्डधारस्य तेजसा
अपश्यत्सर्वभूतानि कुशेषु शयितस्तदा
Tatah sa brahmanah svapne kundadharasya tejasa
Apashyatsarvabhutani kusheshu shayitastada
263.14
शमेन तपसा चैव भक्त्या च निरुपस्कृतः
शुद्धात्मा ब्राह्मणो रात्रौ निदर्शनमपश्यत
Shamena tapasa chaiva bhaktya cha nirupaskritah
Shuddhatma brahmano ratrau nidarshanamapashyata
263.15
मणिभद्रं स तत्रस्थं देवतानां महाद्युतिम्
अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्तं युधिष्ठिर
Manibhadram sa tatrastham devatanam mahadyutim
Apashyata mahatmanam vyadishantam yudhishthira
263.16
तत्र देवाः प्रयच्छन्ति राज्यानि च धनानि च
शुभैः कर्मभिरारब्धाः प्रच्छिदन्त्यशुभेषु च
Tatra devah prayachchhanti rajyani cha dhanani cha
Shubhaih karmabhirarabdhah prachchhidantyashubheshu cha
263.17
पश्यतामथ यक्षाणां कुण्डधारो महाद्युतिः
निष्पत्य पतितो भूमौ देवानां भरतर्षभ
Pashyatamatha yakshanam kundadharo mahadyutih
Nishpatya patito bhumau devanam bharatarshabha
263.18
ततस्तु देववचनान्मणिभद्रो महायशाः
उवाच पतितं भूमौ कुण्डधार किमिष्यते
Tatastu devavachananmanibhadro mahayashah
Uvacha patitam bhumau kundadhara kimishyate
263.19
कुण्डधार उवाच
यदि प्रसन्ना देवा मे भक्तोऽयं ब्राह्मणो मम
अस्यानुग्रहमिच्छामि कृतं किंचित्सुखोदयम्
Kundadhara uvacha
Yadi prasanna deva me bhaktoyam brahmano mama
Asyanugrahamichchhami kritam kinchitsukhodayam
263.20
भीष्म उवाच
ततस्तं मणिभद्रस्तु पुनर्वचनमब्रवीत्
देवानामेव वचनात्कुण्डधारं महाद्युतिम्
Bhishma uvacha
Tatastam manibhadrastu punarvachanamabravit
Devanameva vachanatkundadharam mahadyutim
263.21
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते कृतकार्यः सुखी भव
यावद्धनं प्रार्थयते ब्राह्मणोऽयं सखा तव
देवानां शासनात्तावदसंख्येयं ददाम्यहम्
Uttishthottishtha bhadram te kritakaryah sukhi bhava
Yavaddhanam prarthayate brahmanoyam sakha tava
Devanam shasanattavadasankhyeyam dadamyaham
263.22
विचार्य कुण्डधारस्तु मानुष्यं चलमध्रुवम्
तपसे मतिमाधत्त ब्राह्मणस्य यशस्विनः
Vicharya kundadharastu manushyam chalamadhruvam
Tapase matimadhatta brahmanasya yashasvinah
263.23
कुण्डधार उवाच
नाहं धनानि याचामि ब्राह्मणाय धनप्रद
अन्यमेवाहमिच्छामि भक्तायानुग्रहं कृतम्
Kundadhara uvacha
Naham dhanani yachami brahmanaya dhanaprada
Anyamevahamichchhami bhaktayanugraham kritam
263.24
पृथिवीं रत्नपूर्णां वा महद्वा धनसंचयम्
भक्ताय नाहमिच्छामि भवेदेष तु धार्मिकः
Prithivim ratnapurnam va mahadva dhanasanchayam
Bhaktaya nahamichchhami bhavedesha tu dharmikah
263.25
धर्मेऽस्य रमतां बुद्धिर्धर्मं चैवोपजीवतु
धर्मप्रधानो भवतु ममैषोऽनुग्रहो मतः
Dharmesya ramatam buddhirdharmam chaivopajivatu
Dharmapradhano bhavatu mamaishonugraho matah
263.26
मणिभद्र उवाच
यदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि च
फलान्येवायमश्नातु कायक्लेशविवर्जितः
Manibhadra uvacha
Yada dharmaphalam rajyam sukhani vividhani cha
Phalanyevayamashnatu kayakleshavivarjitah
263.27
भीष्म उवाच
ततस्तदेव बहुशः कुण्डधारो महायशाः
अभ्यासमकरोद्धर्मे ततस्तुष्टास्य देवताः
Bhishma uvacha
Tatastadeva bahushah kundadharo mahayashah
Abhyasamakaroddharme tatastushtasya devatah
263.28
मणिभद्र उवाच
प्रीतास्ते देवताः सर्वा द्विजस्यास्य तथैव च
भविष्यत्येष धर्मात्मा धर्मे चाधास्यते मतिः
Manibhadra uvacha
Pritaste devatah sarva dvijasyasya tathaiva cha
Bhavishyatyesha dharmatma dharme chadhasyate matih
263.29
भीष्म उवाच
ततः प्रीतो जलधरः कृतकार्यो युधिष्ठिर
ईप्सितं मनसो लब्ध्वा वरमन्यैः सुदुर्लभम्
Bhishma uvacha
Tatah prito jaladharah kritakaryo yudhishthira
Ipsitam manaso labdhva varamanyaih sudurlabham
263.30
ततोऽपश्यत चीराणि सूक्ष्माणि द्विजसत्तमः
पार्श्वतोऽभ्यागतो न्यस्तान्यथ निर्वेदमागतः
Tatopashyata chirani sukshmani dvijasattamah
Parshvatobhyagato nyastanyatha nirvedamagatah
263.31
ब्राह्मण उवाच
अयं न सुकृतं वेत्ति को न्वन्यो वेत्स्यते कृतम्
गच्छामि वनमेवाहं वरं धर्मेण जीवितुम्
Brahmana uvacha
Ayam na sukritam vetti ko nvanyo vetsyate kritam
Gachchhami vanamevaham varam dharmena jivitum
263.32
भीष्म उवाच
निर्वेदाद्देवतानां च प्रसादात्स द्विजोत्तमः
वनं प्रविश्य सुमहत्तप आरब्धवांस्तदा
Bhishma uvacha
Nirvedaddevatanam cha prasadatsa dvijottamah
Vanam pravishya sumahattapa arabdhavanstada
263.33
देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनो द्विजः
धर्मे चापि महाराज रतिरस्याभ्यजायत
Devatatithisheshena phalamulashano dvijah
Dharme chapi maharaja ratirasyabhyajayata
263.34
त्यक्त्वा मूलफलं सर्वं पर्णाहारोऽभवद्द्विजः
पर्णं त्यक्त्वा जलाहारस्तदासीद्द्विजसत्तमः
Tyaktva mulaphalam sarvam parnaharobhavaddvijah
Parnam tyaktva jalaharastadasiddvijasattamah
263.35
वायुभक्षस्ततः पश्चाद्बहून्वर्षगणानभूत्
न चास्य क्षीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्
Vayubhakshastatah pashchadbahunvarshagananabhut
Na chasya kshiyate pranastadadbhutamivabhavat
263.36
धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रे च वर्ततः
कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिरजायत
Dharme cha shraddadhanasya tapasyugre cha vartatah
Kalena mahata tasya divya drishtirajayata
263.37
तस्य बुद्धिः प्रादुरासीद्यदि दद्यां महद्धनम्
तुष्टः कस्मैचिदेवाहं न मिथ्या वाग्भवेन्मम
Tasya buddhih pradurasidyadi dadyam mahaddhanam
Tushtah kasmaichidevaham na mithya vagbhavenmama
263.38
ततः प्रहृष्टवदनो भूय आरब्धवांस्तपः
भूयश्चाचिन्तयत्सिद्धो यत्परं सोऽभ्यपद्यत
Tatah prahrishtavadano bhuya arabdhavanstapah
Bhuyashchachintayatsiddho yatparam sobhyapadyata
263.39
यदि दद्यामहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित्
स भवेदचिराद्राजा न मिथ्या वाग्भवेन्मम
Yadi dadyamaham rajyam tushto vai yasya kasyachit
Sa bhavedachiradraja na mithya vagbhavenmama
263.40
तस्य साक्षात्कुण्डधारो दर्शयामास भारत
ब्राह्मणस्य तपोयोगात्सौहृदेनाभिचोदितः
Tasya sakshatkundadharo darshayamasa bharata
Brahmanasya tapoyogatsauhridenabhichoditah
263.41
समागम्य स तेनाथ पूजां चक्रे यथाविधि
ब्राह्मणः कुण्डधारस्य विस्मितश्चाभवन्नृप
Samagamya sa tenatha pujam chakre yathavidhi
Brahmanah kundadharasya vismitashchabhavannripa
263.42
ततोऽब्रवीत्कुण्डधारो दिव्यं ते चक्षुरुत्तमम्
पश्य राज्ञां गतिं विप्र लोकांश्चावेक्ष चक्षुषा
Tatobravitkundadharo divyam te chakshuruttamam
Pashya ragyam gatim vipra lokanshchaveksha chakshusha
263.43
ततो राज्ञां सहस्राणि मग्नानि निरये तदा
दूरादपश्यद्विप्रः स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा
Tato ragyam sahasrani magnani niraye tada
Duradapashyadviprah sa divyayuktena chakshusha
263.44
कुण्डधार उवाच
मां पूजयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखमाप्नुयाः
कृतं मया भवेत्किं ते कश्च तेऽनुग्रहो भवेत्
Kundadhara uvacha
Mam pujayitva bhavena yadi tvam duhkhamapnuyah
Kritam maya bhavetkim te kashcha tenugraho bhavet
263.45
पश्य पश्य च भूयस्त्वं कामानिच्छेत्कथं नरः
स्वर्गद्वारं हि संरुद्धं मानुषेषु विशेषतः
Pashya pashya cha bhuyastvam kamanichchhetkatham narah
Svargadvaram hi sanruddham manusheshu visheshatah
263.46
भीष्म उवाच
ततोऽपश्यत्स कामं च क्रोधं लोभं भयं मदम्
निद्रां तन्द्रीं तथालस्यमावृत्य पुरुषान्स्थितान्
Bhishma uvacha
Tatopashyatsa kamam cha krodham lobham bhayam madam
Nidram tandrim tathalasyamavritya purushansthitan
263.47
कुण्डधार उवाच
एतैर्लोकाः सुसंरुद्धा देवानां मानुषाद्भयम्
तथैव देववचनाद्विघ्नं कुर्वन्ति सर्वशः
Kundadhara uvacha
Etairlokah susanruddha devanam manushadbhayam
Tathaiva devavachanadvighnam kurvanti sarvashah
263.48
न देवैरननुज्ञातः कश्चिद्भवति धार्मिकः
एष शक्तोऽसि तपसा राज्यं दातुं धनानि च
Na devairananugyatah kashchidbhavati dharmikah
Esha shaktosi tapasa rajyam datum dhanani cha
263.49
भीष्म उवाच
ततः पपात शिरसा ब्राह्मणस्तोयधारिणे
उवाच चैनं धर्मात्मा महान्मेऽनुग्रहः कृतः
Bhishma uvacha
Tatah papata shirasa brahmanastoyadharine
Uvacha chainam dharmatma mahanmenugrahah kritah
263.50
कामलोभानुबन्धेन पुरा ते यदसूयितम्
मया स्नेहमविज्ञाय तत्र मे क्षन्तुमर्हसि
Kamalobhanubandhena pura te yadasuyitam
Maya snehamavigyaya tatra me kshantumarhasi
263.51
क्षान्तमेव मयेत्युक्त्वा कुण्डधारो द्विजर्षभम्
संपरिष्वज्य बाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत
Kshantameva mayetyuktva kundadharo dvijarshabham
Samparishvajya bahubhyam tatraivantaradhiyata
263.52
ततः सर्वानिमाँल्लोकान्ब्राह्मणोऽनुचचार ह
कुण्डधारप्रसादेन तपसा योजितः पुरा
Tatah sarvanimanllokanbrahmanonuchachara ha
Kundadharaprasadena tapasa yojitah pura
263.53
विहायसा च गमनं तथा संकल्पितार्थता
धर्माच्छक्त्या तथा योगाद्या चैव परमा गतिः
Vihayasa cha gamanam tatha sankalpitarthata
Dharmachchhaktya tatha yogadya chaiva parama gatih
263.54
देवता ब्राह्मणाः सन्तो यक्षा मानुषचारणाः
धार्मिकान्पूजयन्तीह न धनाढ्यान्न कामिनः
Devata brahmanah santo yaksha manushacharanah
Dharmikanpujayantiha na dhanadhyanna kaminah
263.55
सुप्रसन्ना हि ते देवा यत्ते धर्मे रता मतिः
धने सुखकला काचिद्धर्मे तु परमं सुखम्
Suprasanna hi te deva yatte dharme rata matih
Dhane sukhakala kachiddharme tu paramam sukham