UtshovChapter 262
262.1
कपिल उवाच
वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतःकृताः
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति
Kapila uvacha
Vedah pramanam lokanam na vedah prishthatahkritah
Dve brahmani veditavye shabdabrahma param cha yat
Shabdabrahmani nishnatah param brahmadhigachchhati
262.2
शरीरमेतत्कुरुते यद्वेदे कुरुते तनुम्
कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः
Sharirametatkurute yadvede kurute tanum
Kritashuddhashariro hi patram bhavati brahmanah
262.3
आनन्त्यमनुयुङ्क्ते यः कर्मणा तद्ब्रवीमि ते
निरागममनैतिह्यं प्रत्यक्षं लोकसाक्षिकम्
Anantyamanuyunkte yah karmana tadbravimi te
Niragamamanaitihyam pratyaksham lokasakshikam
262.4
धर्म इत्येव ये यज्ञान्वितन्वन्ति निराशिषः
उत्पन्नत्यागिनोऽलुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताः
धनानामेष वै पन्थास्तीर्थेषु प्रतिपादनम्
Dharma ityeva ye yagyanvitanvanti nirashishah
Utpannatyaginolubdhah kripasuyavivarjitah
Dhananamesha vai panthastirtheshu pratipadanam
262.5
अनाश्रिताः पापकृत्याः कदाचित्कर्मयोनितः
मनःसंकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः
Anashritah papakrityah kadachitkarmayonitah
Manahsankalpasansiddha vishuddhagyananishchayah
262.6
अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः
ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः
Akrudhyantonasuyanto nirahankaramatsarah
Gyananishthastrishuklashcha sarvabhutahite ratah
262.7
आसन्गृहस्था भूयिष्ठमव्युत्क्रान्ताः स्वकर्मसु
राजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि
Asangrihastha bhuyishthamavyutkrantah svakarmasu
Rajanashcha tatha yukta brahmanashcha yathavidhi
262.8
समा ह्यार्जवसंपन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाः
प्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे
Sama hyarjavasampannah santushta gyananishchayah
Pratyakshadharmah shuchayah shraddadhanah paravare
262.9
पुरस्ताद्भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताः
चरन्ति धर्मं कृच्छ्रेऽपि दुर्गे चैवाधिसंहताः
Purastadbhavitatmano yathavachcharitavratah
Charanti dharmam krichchhrepi durge chaivadhisanhatah
262.10
संहत्य धर्मं चरतां पुरासीत्सुखमेव तत्
तेषां नासीद्विधातव्यं प्रायश्चित्तं कदाचन
Sanhatya dharmam charatam purasitsukhameva tat
Tesham nasidvidhatavyam prayashchittam kadachana
262.11
सत्यं हि धर्ममास्थाय दुराधर्षतमा मताः
न मात्रामनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलमन्ततः
Satyam hi dharmamasthaya duradharshatama matah
Na matramanurudhyante na dharmachchhalamantatah
262.12
य एव प्रथमः कल्पस्तमेवाभ्याचरन्सह
अस्यां स्थितौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते
दुर्बलात्मन उत्पन्नं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः
Ya eva prathamah kalpastamevabhyacharansaha
Asyam sthitau sthitanam hi prayashchittam na vidyate
Durbalatmana utpannam prayashchittamiti shrutih
262.13
यत एवंविधा विप्राः पुराणा यज्ञवाहनाः
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः
यजन्तोऽहरहर्यज्ञैर्निराशीर्बन्धना बुधाः
Yata evanvidha viprah purana yagyavahanah
Traividyavriddhah shuchayo vrittavanto yashasvinah
Yajantoharaharyagyairnirashirbandhana budhah
262.14
तेषां यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम्
आगमाश्च यथाकालं संकल्पाश्च यथाव्रतम्
Tesham yagyashcha vedashcha karmani cha yathagamam
Agamashcha yathakalam sankalpashcha yathavratam
262.15
अपेतकामक्रोधानां प्रकृत्या संशितात्मनाम्
ऋजूनां शमनित्यानां स्थितानां स्वेषु कर्मसु
सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वती श्रुतिः
Apetakamakrodhanam prakritya sanshitatmanam
Rijunam shamanityanam sthitanam sveshu karmasu
Sarvamanantyamevasiditi nah shashvati shrutih
262.16
तेषामदीनसत्त्वानां दुश्चराचारकर्मणाम्
स्वकर्मभिः संवृतानां तपो घोरत्वमागतम्
Teshamadinasattvanam dushcharacharakarmanam
Svakarmabhih sanvritanam tapo ghoratvamagatam
262.17
तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्
अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूचितम्
Tam sadacharamashcharyam puranam shashvatam dhruvam
Ashaknuvadbhishcharitum kinchiddharmeshu suchitam
262.18
निरापद्धर्म आचारस्त्वप्रमादोऽपराभवः
सर्ववर्णेषु यत्तेषु नासीत्कश्चिद्व्यतिक्रमः
Nirapaddharma acharastvapramadoparabhavah
Sarvavarneshu yatteshu nasitkashchidvyatikramah
262.19
धर्ममेकं चतुष्पादमाश्रितास्ते नरर्षभाः
तं सन्तो विधिवत्प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम्
Dharmamekam chatushpadamashritaste nararshabhah
Tam santo vidhivatprapya gachchhanti paramam gatim
262.20
गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनमन्ये समाश्रिताः
गृहमेवाभिसंश्रित्य ततोऽन्ये ब्रह्मचारिणः
Grihebhya eva nishkramya vanamanye samashritah
Grihamevabhisanshritya tatonye brahmacharinah
262.21
धर्ममेतं चतुष्पादमाश्रमं ब्राह्मणा विदुः
आनन्त्यं ब्रह्मणः स्थानं ब्राह्मणा नाम निश्चयः
Dharmametam chatushpadamashramam brahmana viduh
Anantyam brahmanah sthanam brahmana nama nishchayah
262.22
अत एवंविधा विप्राः पुराणा धर्मचारिणः
त एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः
Ata evanvidha viprah purana dharmacharinah
Ta ete divi drishyante jyotirbhuta dvijatayah
262.23
नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाः
आनन्त्यमुपसंप्राप्ताः संतोषादिति वैदिकम्
Nakshatraniva dhishnyeshu bahavastarakaganah
Anantyamupasampraptah santoshaditi vaidikam
262.24
यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर्योनिषु तादृशाः
न लिप्यन्ते पापकृत्यैः कदाचित्कर्मयोनितः
Yadyagachchhanti sansaram punaryonishu tadrishah
Na lipyante papakrityaih kadachitkarmayonitah
262.25
एवं युक्तो ब्राह्मणः स्यादन्यो ब्राह्मणको भवेत्
कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाशुभम्
Evam yukto brahmanah syadanyo brahmanako bhavet
Karmaiva purushasyaha shubham va yadi vashubham
262.26
एवं पक्वकषायाणामानन्त्येन श्रुतेन च
सर्वमानन्त्यमेवासीदेवं नः शाश्वती श्रुतिः
Evam pakvakashayanamanantyena shrutena cha
Sarvamanantyamevasidevam nah shashvati shrutih
262.27
तेषामपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम्
चतुर्थ औपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः
Teshamapetatrishnanam nirniktanam shubhatmanam
Chaturtha aupanishado dharmah sadharanah smritah
262.28
स सिद्धैः साध्यते नित्यं ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः
संतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानमुच्यते
Sa siddhaih sadhyate nityam brahmanairniyatatmabhih
Santoshamulastyagatma gyanadhishthanamuchyate
262.29
अपवर्गगतिर्नित्यो यतिधर्मः सनातनः
साधारणः केवलो वा यथाबलमुपास्यते
Apavargagatirnityo yatidharmah sanatanah
Sadharanah kevalo va yathabalamupasyate
262.30
गच्छतो गच्छतः क्षेमं दुर्बलोऽत्रावसीदति
ब्रह्मणः पदमन्विच्छन्संसारान्मुच्यते शुचिः
Gachchhato gachchhatah kshemam durbalotravasidati
Brahmanah padamanvichchhansansaranmuchyate shuchih
262.31
स्यूमरश्मिरुवाच
ये भुञ्जते ये ददते यजन्तेऽधीयते च ये
मात्राभिर्धर्मलब्धाभिर्ये वा त्यागं समाश्रिताः
Syumarashmiruvacha
Ye bhunjate ye dadate yajantedhiyate cha ye
Matrabhirdharmalabdhabhirye va tyagam samashritah
262.32
एतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमः
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्यथातथ्येन पृच्छतः
Etesham pretyabhave tu katamah svargajittamah
Etadachakshva me brahmanyathatathyena prichchhatah
262.33
कपिल उवाच
परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतोऽभ्युदयाश्च ये
न तु त्यागसुखं प्राप्ता एतत्त्वमपि पश्यसि
Kapila uvacha
Parigrahah shubhah sarve gunatobhyudayashcha ye
Na tu tyagasukham prapta etattvamapi pashyasi
262.34
स्यूमरश्मिरुवाच
भवन्तो ज्ञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्मनिश्चयाः
आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायामैक्यमुच्यते
Syumarashmiruvacha
Bhavanto gyananishtha vai grihasthah karmanishchayah
Ashramanam cha sarvesham nishthayamaikyamuchyate
262.35
एकत्वे च पृथक्त्वे च विशेषो नान्य उच्यते
तद्यथावद्यथान्यायं भगवान्प्रब्रवीतु मे
Ekatve cha prithaktve cha vishesho nanya uchyate
Tadyathavadyathanyayam bhagavanprabravitu me
262.36
कपिल उवाच
शरीरपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः
पक्वे कषाये वमनै रसज्ञाने न तिष्ठति
Kapila uvacha
Sharirapaktih karmani gyanam tu parama gatih
Pakve kashaye vamanai rasagyane na tishthati
262.37
आनृशंस्यं क्षमा शान्तिरहिंसा सत्यमार्जवम्
अद्रोहो नाभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा शमस्तथा
Anrishansyam kshama shantirahinsa satyamarjavam
Adroho nabhimanashcha hristitiksha shamastatha
262.38
पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेते एतैः प्राप्नोति यत्परम्
तद्विद्वाननुबुध्येत मनसा कर्मनिश्चयम्
Panthano brahmanastvete etaih prapnoti yatparam
Tadvidvananubudhyeta manasa karmanishchayam
262.39
यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा ज्ञाननिश्चयाः
गतिं गच्छन्ति संतुष्टास्तामाहुः परमां गतिम्
Yam viprah sarvatah shanta vishuddha gyananishchayah
Gatim gachchhanti santushtastamahuh paramam gatim
262.40
वेदांश्च वेदितव्यं च विदित्वा च यथास्थिति
एवं वेदविदित्याहुरतोऽन्यो वातरेटकः
Vedanshcha veditavyam cha viditva cha yathasthiti
Evam vedavidityahuratonyo vataretakah
262.41
सर्वं विदुर्वेदविदो वेदे सर्वं प्रतिष्ठितम्
वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च
Sarvam vidurvedavido vede sarvam pratishthitam
Vede hi nishtha sarvasya yadyadasti cha nasti cha
262.42
एषैव निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च
एतदन्तं च मध्यं च सच्चासच्च विजानतः
Eshaiva nishtha sarvasya yadyadasti cha nasti cha
Etadantam cha madhyam cha sachchasachcha vijanatah
262.43
समस्तत्याग इत्येव शम इत्येव निष्ठितः
संतोष इत्यत्र शुभमपवर्गे प्रतिष्ठितम्
Samastatyaga ityeva shama ityeva nishthitah
Santosha ityatra shubhamapavarge pratishthitam
262.44
ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं; सर्वस्यात्मा जङ्गमं स्थावरं च
सर्वं सुखं यच्छिवमुत्तमं च; ब्रह्माव्यक्तं प्रभवश्चाव्ययश्च
Ritam satyam viditam veditavyam; sarvasyatma jangamam sthavaram cha
Sarvam sukham yachchhivamuttamam cha; brahmavyaktam prabhavashchavyayashcha
262.45
तेजः क्षमा शान्तिरनामयं शुभं; तथाविधं व्योम सनातनं ध्रुवम्
एतैः शब्दैर्गम्यते बुद्धिनेत्रै;स्तस्मै नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणाय
Tejah kshama shantiranamayam shubham; tathavidham vyoma sanatanam dhruvam
Etaih shabdairgamyate buddhinetrai;stasmai namo brahmane brahmanaya