UtshovChapter 261
261.1
कपिल उवाच
एतावदनुपश्यन्तो यतयो यान्ति मार्गगाः
नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रमः
Kapila uvacha
Etavadanupashyanto yatayo yanti margagah
Naisham sarveshu lokeshu kashchidasti vyatikramah
261.2
निर्द्वंद्वा निर्नमस्कारा निराशीर्बन्धना बुधाः
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयोऽमलाः
Nirdvandva nirnamaskara nirashirbandhana budhah
Vimuktah sarvapapebhyashcharanti shuchayomalah
261.3
अपवर्गेऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः
ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः
Apavargetha santyage buddhau cha kritanishchayah
Brahmishtha brahmabhutashcha brahmanyeva kritalayah
261.4
विशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाः
तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम्
Vishoka nashtarajasastesham lokah sanatanah
Tesham gatim param prapya garhasthye kim prayojanam
261.5
स्यूमरश्मिरुवाच
यद्येषा परमा निष्ठा यद्येषा परमा गतिः
गृहस्थानव्यपाश्रित्य नाश्रमोऽन्यः प्रवर्तते
Syumarashmiruvacha
Yadyesha parama nishtha yadyesha parama gatih
Grihasthanavyapashritya nashramonyah pravartate
261.6
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः
एवं गृहस्थमाश्रित्य वर्तन्त इतरेऽऽश्रमाः
Yatha mataramashritya sarve jivanti jantavah
Evam grihasthamashritya vartanta itareshramah
261.7
गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः
गार्हस्थ्यमस्य धर्मस्य मूलं यत्किंचिदेजते
Grihastha eva yajate grihasthastapyate tapah
Garhasthyamasya dharmasya mulam yatkinchidejate
261.8
प्रजनाद्ध्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो मुने
प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते
Prajanaddhyabhinirvrittah sarve pranabhrito mune
Prajanam chapyutanyatra na kathanchana vidyate
261.9
यास्ताः स्युर्बहिरोषध्यो बह्वरण्यास्तथा द्विज
ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात्प्राणी कश्चिन्न विद्यते
कस्यैषा वाग्भवेत्सत्या मोक्षो नास्ति गृहादिति
Yastah syurbahiroshadhyo bahvaranyastatha dvija
Oshadhibhyo bahiryasmatprani kashchinna vidyate
Kasyaisha vagbhavetsatya moksho nasti grihaditi
261.10
अश्रद्दधानैरप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः
निराशैरलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिः
श्रमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्या नाम पण्डितैः
Ashraddadhanairapragyaih sukshmadarshanavarjitaih
Nirashairalasaih shrantaistapyamanaih svakarmabhih
Shramasyoparamo drishtah pravrajya nama panditaih
261.11
त्रैलोक्यस्यैव हेतुर्हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवा
ब्राह्मणो नाम भगवाञ्जन्मप्रभृति पूज्यते
Trailokyasyaiva heturhi maryada shashvati dhruva
Brahmano nama bhagavanjanmaprabhriti pujyate
261.12
प्राग्गर्भाधानान्मन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषु
अविश्रम्भेषु वर्तन्ते विश्रम्भेष्वप्यसंशयम्
Praggarbhadhananmantra hi pravartante dvijatishu
Avishrambheshu vartante vishrambheshvapyasanshayam
261.13
दाहः पुनः संश्रयणे संस्थिते पात्रभोजनम्
दानं गवां पशूनां वा पिण्डानां चाप्सु मज्जनम्
Dahah punah sanshrayane sansthite patrabhojanam
Danam gavam pashunam va pindanam chapsu majjanam
261.14
अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः क्रव्यादाः पितरः स्मृताः
मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश्च कारणम्
Archishmanto barhishadah kravyadah pitarah smritah
Mritasyapyanumanyante mantra mantrashcha karanam
261.15
एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षोऽस्ति कस्यचित्
ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु
Evam kroshatsu vedeshu kuto mokshosti kasyachit
Rinavanto yada martyah pitridevadvijatishu
261.16
श्रिया विहीनैरलसैः पण्डितैरपलापितम्
वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासमिवानृतम्
Shriya vihinairalasaih panditairapalapitam
Vedavadaparigyanam satyabhasamivanritam
261.17
न वै पापैर्ह्रियते कृष्यते वा; यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैः
ऊर्ध्वं यज्ञः पशुभिः सार्धमेति; संतर्पितस्तर्पयते च कामैः
Na vai papairhriyate krishyate va; yo brahmano yajate vedashastraih
Urdhvam yagyah pashubhih sardhameti; santarpitastarpayate cha kamaih
261.18
न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया
महत्प्राप्नोति पुरुषो ब्रह्म ब्रह्मणि विन्दति
Na vedanam paribhavanna shathyena na mayaya
Mahatprapnoti purusho brahma brahmani vindati
261.19
कपिल उवाच
दर्शं च पौर्णमासं च अग्निहोत्रं च धीमताम्
चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु यज्ञः सनातनः
Kapila uvacha
Darsham cha paurnamasam cha agnihotram cha dhimatam
Chaturmasyani chaivasansteshu yagyah sanatanah
261.20
अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंश्रिताः
ब्रह्मणैव स्म ते देवांस्तर्पयन्त्यमृतैषिणः
Anarambhah sudhritayah shuchayo brahmasanshritah
Brahmanaiva sma te devanstarpayantyamritaishinah
261.21
सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः
Sarvabhutatmabhutasya sarvabhutani pashyatah
Devapi marge muhyanti apadasya padaishinah
261.22
चतुर्द्वारं पुरुषं चतुर्मुखं; चतुर्धा चैनमुपयाति निन्दा
बाहुभ्यां वाच उदरादुपस्था;त्तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत्
Chaturdvaram purusham chaturmukham; chaturdha chainamupayati ninda
Bahubhyam vacha udaradupastha;ttesham dvaram dvarapalo bubhushet
261.23
नाक्षैर्दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं; न वायोनीयस्य शृतं प्रगृह्णेत्
क्रुद्धो न चैव प्रहरेत धीमां;स्तथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम्
Nakshairdivyennadaditanyavittam; na vayoniyasya shritam pragrihnet
Kruddho na chaiva prahareta dhimam;stathasya tatpanipadam suguptam
261.24
नाक्रोशमर्छेन्न मृषा वदेच्च; न पैशुनं जनवादं च कुर्यात्
सत्यव्रतो मितभाषोऽप्रमत्त;स्तथास्य वाग्द्वारमथो सुगुप्तम्
Nakroshamarchhenna mrisha vadechcha; na paishunam janavadam cha kuryat
Satyavrato mitabhashopramatta;stathasya vagdvaramatho suguptam
261.25
नानाशनः स्यान्न महाशनः स्या;दलोलुपः साधुभिरागतः स्यात्
यात्रार्थमाहारमिहाददीत; तथास्य स्याज्जाठरी द्वारगुप्तिः
Nanashanah syanna mahashanah sya;dalolupah sadhubhiragatah syat
Yatrarthamaharamihadadita; tathasya syajjathari dvaraguptih
261.26
न वीरपत्नीं विहरेत नारीं; न चापि नारीमनृतावाह्वयीत
भार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत; तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर्भवेत
Na virapatnim vihareta narim; na chapi narimanritavahvayita
Bharyavratam hyatmani dharayita; tathasyopasthadvaraguptirbhaveta
261.27
द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः
उपस्थमुदरं बाहू वाक्चतुर्थी स वै द्विजः
Dvarani yasya sarvani suguptani manishinah
Upasthamudaram bahu vakchaturthi sa vai dvijah
261.28
मोघान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युत
किं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किमात्मना
Moghanyaguptadvarasya sarvanyeva bhavantyuta
Kim tasya tapasa karyam kim yagyena kimatmana
261.29
अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्णशायिनम्
बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Anuttariyavasanamanupastirnashayinam
Bahupadhanam shamyantam tam deva brahmanam viduh
261.30
द्वंद्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिः
परेषामननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Dvandvarameshu sarveshu ya eko ramate munih
Pareshamananudhyayanstam deva brahmanam viduh
261.31
येन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या
गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Yena sarvamidam buddham prakritirvikritishcha ya
Gatigyah sarvabhutanam tam deva brahmanam viduh
261.32
अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः
सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Abhayam sarvabhutebhyah sarveshamabhayam yatah
Sarvabhutatmabhuto yastam deva brahmanam viduh
261.33
नान्तरेणानुजानन्ति वेदानां यत्क्रियाफलम्
अनुज्ञाय च तत्सर्वमन्यद्रोचयतेऽफलम्
Nantarenanujananti vedanam yatkriyaphalam
Anugyaya cha tatsarvamanyadrochayatephalam
261.34
फलवन्ति च कर्माणि व्युष्टिमन्ति ध्रुवाणि च
विगुणानि च पश्यन्ति तथानैकान्तिकानि च
Phalavanti cha karmani vyushtimanti dhruvani cha
Vigunani cha pashyanti tathanaikantikani cha
261.35
गुणाश्चात्र सुदुर्ज्ञेया ज्ञाताश्चापि सुदुष्कराः
अनुष्ठिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि
Gunashchatra sudurgyeya gyatashchapi sudushkarah
Anushthitashchantavanta iti tvamanupashyasi
261.36
स्यूमरश्मिरुवाच
यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलो यथा
तौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद्ब्रवीहि मे
Syumarashmiruvacha
Yatha cha vedapramanyam tyagashcha saphalo yatha
Tau panthanavubhau vyaktau bhagavanstadbravihi me
261.37
कपिल उवाच
प्रत्यक्षमिह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताः
प्रत्यक्षं तु किमत्रास्ति यद्भवन्त उपासते
Kapila uvacha
Pratyakshamiha pashyanti bhavantah satpathe sthitah
Pratyaksham tu kimatrasti yadbhavanta upasate
261.38
स्यूमरश्मिरुवाच
स्यूमरश्मिरहं ब्रह्मञ्जिज्ञासार्थमिहागतः
श्रेयस्कामः प्रत्यवोचमार्जवान्न विवक्षया
इमं च संशयं घोरं भगवान्प्रब्रवीतु मे
Syumarashmiruvacha
Syumarashmiraham brahmanjigyasarthamihagatah
Shreyaskamah pratyavochamarjavanna vivakshaya
Imam cha sanshayam ghoram bhagavanprabravitu me
261.39
प्रत्यक्षमिह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताः
किमत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यदुपासते
अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमाच्च यथागमम्
Pratyakshamiha pashyanto bhavantah satpathe sthitah
Kimatra pratyakshatamam bhavanto yadupasate
Anyatra tarkashastrebhya agamachcha yathagamam
261.40
आगमो वेदवादस्तु तर्कशास्त्राणि चागमः
यथागममुपासीत आगमस्तत्र सिध्यति
सिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्चयात्
Agamo vedavadastu tarkashastrani chagamah
Yathagamamupasita agamastatra sidhyati
Siddhih pratyaksharupa cha drishyatyagamanishchayat
261.41
नौर्नावीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धना
ह्रियमाणा कथं विप्र कुबुद्धींस्तारयिष्यति
एतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोऽस्म्यधीहि भोः
Naurnaviva nibaddha hi srotasa sanibandhana
Hriyamana katham vipra kubuddhinstarayishyati
Etadbravitu bhagavanupapannosmyadhihi bhoh
261.42
नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयः
न निर्विवित्सो नावृत्तो नापवृत्तोऽस्ति कश्चन
Naiva tyagi na santushto nashoko na niramayah
Na nirvivitso navritto napavrittosti kashchana
261.43
भवन्तोऽपि च हृष्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम्
इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु
Bhavantopi cha hrishyanti shochanti cha yatha vayam
Indriyarthashcha bhavatam samanah sarvajantushu
261.44
एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु
एकमालम्बमानानां निर्णये किं निरामयम्
Evam chaturnam varnanamashramanam pravrittishu
Ekamalambamananam nirnaye kim niramayam
261.45
कपिल उवाच
यद्यदाचरते शास्त्रमथ सर्वप्रवृत्तिषु
यस्य यत्र ह्यनुष्ठानं तत्र तत्र निरामयम्
Kapila uvacha
Yadyadacharate shastramatha sarvapravrittishu
Yasya yatra hyanushthanam tatra tatra niramayam
261.46
सर्वं पावयते ज्ञानं यो ज्ञानं ह्यनुवर्तते
ज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः
Sarvam pavayate gyanam yo gyanam hyanuvartate
Gyanadapetya ya vrittih sa vinashayati prajah
261.47
भवन्तो ज्ञानिनो नित्यं सर्वतश्च निरागमाः
ऐकात्म्यं नाम कश्चिद्धि कदाचिदभिपद्यते
Bhavanto gyanino nityam sarvatashcha niragamah
Aikatmyam nama kashchiddhi kadachidabhipadyate
261.48
शास्त्रं ह्यबुद्ध्वा तत्त्वेन केचिद्वादबला जनाः
कामद्वेषाभिभूतत्वादहंकारवशं गताः
Shastram hyabuddhva tattvena kechidvadabala janah
Kamadveshabhibhutatvadahankaravasham gatah
261.49
याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः
ब्रह्मस्तेना निरारम्भा अपक्वमतयोऽशिवाः
Yathatathyamavigyaya shastranam shastradasyavah
Brahmastena nirarambha apakvamatayoshivah
261.50
वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणाननुयुञ्जते
तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम्
Vaigunyameva pashyanti na gunananuyunjate
Tesham tamahshariranam tama eva parayanam
261.51
यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः प्रकृतेः स्याद्वशानुगः
तस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भोऽनृतं मदः
नित्यमेवाभिवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसंभवाः
Yo yathaprakritirjantuh prakriteh syadvashanugah
Tasya dveshashcha kamashcha krodho dambhonritam madah
Nityamevabhivartante gunah prakritisambhavah
261.52
एतद्बुद्ध्यानुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम्
परां गतिमभीप्सन्तो यतयः संयमे रताः
Etadbuddhyanupashyantah santyajeyuh shubhashubham
Param gatimabhipsanto yatayah sanyame ratah
261.53
स्यूमरश्मिरुवाच
सर्वमेतन्मया ब्रह्मञ्शास्त्रतः परिकीर्तितम्
न ह्यविज्ञाय शास्त्रार्थं प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः
Syumarashmiruvacha
Sarvametanmaya brahmanshastratah parikirtitam
Na hyavigyaya shastrartham pravartante pravrittayah
261.54
यः कश्चिन्न्याय्य आचारः सर्वं शास्त्रमिति श्रुतिः
यदन्याय्यमशास्त्रं तदित्येषा श्रूयते श्रुतिः
Yah kashchinnyayya acharah sarvam shastramiti shrutih
Yadanyayyamashastram tadityesha shruyate shrutih
261.55
न प्रवृत्तिरृते शास्त्रात्काचिदस्तीति निश्चयः
यदन्यद्वेदवादेभ्यस्तदशास्त्रमिति श्रुतिः
Na pravrittirrite shastratkachidastiti nishchayah
Yadanyadvedavadebhyastadashastramiti shrutih
261.56
शास्त्रादपेतं पश्यन्ति बहवो व्यक्तमानिनः
शास्त्रदोषान्न पश्यन्ति इह चामुत्र चापरे
अविज्ञानहतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास्तमोवृताः
Shastradapetam pashyanti bahavo vyaktamaninah
Shastradoshanna pashyanti iha chamutra chapare
Avigyanahatapragya hinapragyastamovritah
261.57
शक्यं त्वेकेन मुक्तेन कृतकृत्येन सर्वशः
पिण्डमात्रं व्यपाश्रित्य चरितुं सर्वतोदिशम्
वेदवादं व्यपाश्रित्य मोक्षोऽस्तीति प्रभाषितुम्
Shakyam tvekena muktena kritakrityena sarvashah
Pindamatram vyapashritya charitum sarvatodisham
Vedavadam vyapashritya mokshostiti prabhashitum
261.58
इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंश्रितम्
दानमध्ययनं यज्ञः प्रजासंतानमार्जवम्
Idam tu dushkaram karma kutumbamabhisanshritam
Danamadhyayanam yagyah prajasantanamarjavam
261.59
यद्येतदेवं कृत्वापि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित्
धिक्कर्तारं च कार्यं च श्रमश्चायं निरर्थकः
Yadyetadevam kritvapi na vimokshosti kasyachit
Dhikkartaram cha karyam cha shramashchayam nirarthakah
261.60
नास्तिक्यमन्यथा च स्याद्वेदानां पृष्ठतःक्रिया
एतस्यानन्त्यमिच्छामि भगवञ्श्रोतुमञ्जसा
Nastikyamanyatha cha syadvedanam prishthatahkriya
Etasyanantyamichchhami bhagavanshrotumanjasa
261.61
तथ्यं वदस्व मे ब्रह्मन्नुपसन्नोऽस्म्यधीहि भोः
यथा ते विदितो मोक्षस्तथेच्छाम्युपशिक्षितुम्
Tathyam vadasva me brahmannupasannosmyadhihi bhoh
Yatha te vidito mokshastathechchhamyupashikshitum