UtshovChapter 258
258.1
युधिष्ठिर उवाच
कथं कार्यं परीक्षेत शीघ्रं वाथ चिरेण वा
सर्वथा कार्यदुर्गेऽस्मिन्भवान्नः परमो गुरुः
Yudhishthira uvacha
Katham karyam pariksheta shighram vatha chirena va
Sarvatha karyadurgesminbhavannah paramo guruh
258.2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
चिरकारेस्तु यत्पूर्वं वृत्तमाङ्गिरसे कुले
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Chirakarestu yatpurvam vrittamangirase kule
258.3
चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक
चिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु
Chirakarika bhadram te bhadram te chirakarika
Chirakari hi medhavi naparadhyati karmasu
258.4
चिरकारी महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः
चिरं हि सर्वकार्याणि समेक्षावान्प्रपद्यते
Chirakari mahapragyo gautamasyabhavatsutah
Chiram hi sarvakaryani samekshavanprapadyate
258.5
चिरं संचिन्तयन्नर्थांश्चिरं जाग्रच्चिरं स्वपन्
चिरकार्याभिसंपत्तेश्चिरकारी तथोच्यते
Chiram sanchintayannarthanshchiram jagrachchiram svapan
Chirakaryabhisampatteshchirakari tathochyate
258.6
अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते
बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना
Alasagrahanam prapto durmedhavi tathochyate
Buddhilaghavayuktena janenadirghadarshina
258.7
व्यभिचारे तु कस्मिंश्चिद्व्यतिक्रम्यापरान्सुतान्
पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति
Vyabhichare tu kasminshchidvyatikramyaparansutan
Pitroktah kupitenatha jahimam jananimiti
258.8
स तथेति चिरेणोक्त्वा स्वभावाच्चिरकारिकः
विमृश्य चिरकारित्वाच्चिन्तयामास वै चिरम्
Sa tatheti chirenoktva svabhavachchirakarikah
Vimrishya chirakaritvachchintayamasa vai chiram
258.9
पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्
कथं धर्मच्छले नास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत्
Pituragyam katham kuryam na hanyam mataram katham
Katham dharmachchhale nasminnimajjeyamasadhuvat
258.10
पितुराज्ञा परो धर्मः स्वधर्मो मातृरक्षणम्
अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं किं नु मां नात्र पीडयेत्
Pituragya paro dharmah svadharmo matrirakshanam
Asvatantram cha putratvam kim nu mam natra pidayet
258.11
स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्
पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात्
Striyam hatva mataram cha ko hi jatu sukhi bhavet
Pitaram chapyavagyaya kah pratishthamavapnuyat
258.12
अनवज्ञा पितुर्युक्ता धारणं मातृरक्षणम्
युक्तक्षमावुभावेतौ नातिवर्तेतमां कथम्
Anavagya pituryukta dharanam matrirakshanam
Yuktakshamavubhavetau nativartetamam katham
258.13
पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जज्ञियामिति
शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च
Pita hyatmanamadhatte jayayam jagyiyamiti
Shilacharitragotrasya dharanartham kulasya cha
258.14
सोऽहमात्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृतः पुनः
विज्ञानं मे कथं न स्याद्बुबुधे चात्मसंभवम्
Sohamatma svayam pitra putratve prakritah punah
Vigyanam me katham na syadbubudhe chatmasambhavam
258.15
जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि
पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवनिश्चये
Jatakarmani yatpraha pita yachchopakarmani
Paryaptah sa dridhikarah piturgauravanishchaye
258.16
गुरुरग्र्यः परो धर्मः पोषणाध्ययनाद्धितः
पिता यदाह धर्मः स वेदेष्वपि सुनिश्चितः
Gururagryah paro dharmah poshanadhyayanaddhitah
Pita yadaha dharmah sa vedeshvapi sunishchitah
258.17
प्रीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्वं पुत्रस्य वै पिता
शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्छति
Pritimatram pituh putrah sarvam putrasya vai pita
Shariradini deyani pita tvekah prayachchhati
258.18
तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कथंचन
पातकान्यपि पूयन्ते पितुर्वचनकारिणः
Tasmatpiturvachah karyam na vicharyam kathanchana
Patakanyapi puyante piturvachanakarinah
258.19
भोगे भाग्ये प्रसवने सर्वलोकनिदर्शने
भर्त्रा चैव समायोगे सीमन्तोन्नयने तथा
Bhoge bhagye prasavane sarvalokanidarshane
Bhartra chaiva samayoge simantonnayane tatha
258.20
पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः
पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीयन्ति देवताः
Pita svargah pita dharmah pita paramakam tapah
Pitari pritimapanne sarvah priyanti devatah
258.21
आशिषस्ता भजन्त्येनं पुरुषं प्राह याः पिता
निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यदभिनन्दति
Ashishasta bhajantyenam purusham praha yah pita
Nishkritih sarvapapanam pita yadabhinandati
258.22
मुच्यते बन्धनात्पुष्पं फलं वृन्तात्प्रमुच्यते
क्लिश्यन्नपि सुतस्नेहैः पिता स्नेहं न मुञ्चति
Muchyate bandhanatpushpam phalam vrintatpramuchyate
Klishyannapi sutasnehaih pita sneham na munchati
258.23
एतद्विचिन्तितं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम्
पिता ह्यल्पतरं स्थानं चिन्तयिष्यामि मातरम्
Etadvichintitam tavatputrasya pitrigauravam
Pita hyalpataram sthanam chintayishyami mataram
258.24
यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पाञ्चभौतिकः
अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः
माता देहारणिः पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्वृतिः
Yo hyayam mayi sanghato martyatve panchabhautikah
Asya me janani hetuh pavakasya yatharanih
Mata deharanih punsam sarvasyartasya nirvritih
258.25
न च शोचति नाप्येनं स्थाविर्यमपकर्षति
श्रिया हीनोऽपि यो गेहे अम्बेति प्रतिपद्यते
Na cha shochati napyenam sthaviryamapakarshati
Shriya hinopi yo gehe ambeti pratipadyate
258.26
पुत्रपौत्रसमाकीर्णो जननीं यः समाश्रितः
अपि वर्षशतस्यान्ते स द्विहायनवच्चरेत्
Putrapautrasamakirno jananim yah samashritah
Api varshashatasyante sa dvihayanavachcharet
258.27
समर्थं वासमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा
रक्षत्येव सुतं माता नान्यः पोष्टा विधानतः
Samartham vasamartham va krisham vapyakrisham tatha
Rakshatyeva sutam mata nanyah poshta vidhanatah
258.28
तदा स वृद्धो भवति यदा भवति दुःखितः
तदा शून्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते
Tada sa vriddho bhavati yada bhavati duhkhitah
Tada shunyam jagattasya yada matra viyujyate
258.29
नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मातृसमा गतिः
नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा
Nasti matrisama chhaya nasti matrisama gatih
Nasti matrisamam tranam nasti matrisama prapa
258.30
कुक्षिसंधारणाद्धात्री जननाज्जननी स्मृता
अङ्गानां वर्धनादम्बा वीरसूत्वेन वीरसूः
Kukshisandharanaddhatri jananajjanani smrita
Anganam vardhanadamba virasutvena virasuh
258.31
शिशोः शुश्रूषणाच्छुश्रूर्माता देहमनन्तरम्
चेतनावान्नरो हन्याद्यस्य नासुषिरं शिरः
Shishoh shushrushanachchhushrurmata dehamanantaram
Chetanavannaro hanyadyasya nasushiram shirah
258.32
दम्पत्योः प्राणसंश्लेषे योऽभिसंधिः कृतः किल
तं माता वा पिता वेद भूतार्थो मातरि स्थितः
Dampatyoh pranasanshleshe yobhisandhih kritah kila
Tam mata va pita veda bhutartho matari sthitah
258.33
माता जानाति यद्गोत्रं माता जानाति यस्य सः
मातुर्भरणमात्रेण प्रीतिः स्नेहः पितुः प्रजाः
Mata janati yadgotram mata janati yasya sah
Maturbharanamatrena pritih snehah pituh prajah
258.34
पाणिबन्धं स्वयं कृत्वा सहधर्ममुपेत्य च
यदि याप्यन्ति पुरुषाः स्त्रियो नार्हन्ति याप्यताम्
Panibandham svayam kritva sahadharmamupetya cha
Yadi yapyanti purushah striyo narhanti yapyatam
258.35
भरणाद्धि स्त्रियो भर्ता पात्याच्चैव स्त्रियाः पतिः
गुणस्यास्य निवृत्तौ तु न भर्ता न पतिः पतिः
Bharanaddhi striyo bharta patyachchaiva striyah patih
Gunasyasya nivrittau tu na bharta na patih patih
258.36
एवं स्त्री नापराध्नोति नर एवापराध्यति
व्युच्चरंश्च महादोषं नर एवापराध्यति
Evam stri naparadhnoti nara evaparadhyati
Vyuchcharanshcha mahadosham nara evaparadhyati
258.37
स्त्रिया हि परमो भर्ता दैवतं परमं स्मृतम्
तस्यात्मना तु सदृशमात्मानं परमं ददौ
सर्वकार्यापराध्यत्वान्नापराध्यन्ति चाङ्गनाः
Striya hi paramo bharta daivatam paramam smritam
Tasyatmana tu sadrishamatmanam paramam dadau
Sarvakaryaparadhyatvannaparadhyanti changanah
258.38
यश्चनोक्तो हि निर्देशः स्त्रिया मैथुनतृप्तये
तस्य स्मारयतो व्यक्तमधर्मो नात्र संशयः
Yashchanokto hi nirdeshah striya maithunatriptaye
Tasya smarayato vyaktamadharmo natra sanshayah
258.39
यावन्नारीं मातरं च गौरवे चाधिके स्थिताम्
अवध्यां तु विजानीयुः पशवोऽप्यविचक्षणाः
Yavannarim mataram cha gaurave chadhike sthitam
Avadhyam tu vijaniyuh pashavopyavichakshanah
258.40
देवतानां समावायमेकस्थं पितरं विदुः
मर्त्यानां देवतानां च स्नेहादभ्येति मातरम्
Devatanam samavayamekastham pitaram viduh
Martyanam devatanam cha snehadabhyeti mataram
258.41
एवं विमृशतस्तस्य चिरकारितया बहु
दीर्घः कालो व्यतिक्रान्तस्ततस्तस्यागमत्पिता
Evam vimrishatastasya chirakaritaya bahu
Dirghah kalo vyatikrantastatastasyagamatpita
258.42
मेधातिथिर्महाप्राज्ञो गौतमस्तपसि स्थितः
विमृश्य तेन कालेन पत्न्याः संस्थाव्यतिक्रमम्
Medhatithirmahapragyo gautamastapasi sthitah
Vimrishya tena kalena patnyah sansthavyatikramam
258.43
सोऽब्रवीद्दुःखसंतप्तो भृशमश्रूणि वर्तयन्
श्रुतधैर्यप्रसादेन पश्चात्तापमुपागतः
Sobravidduhkhasantapto bhrishamashruni vartayan
Shrutadhairyaprasadena pashchattapamupagatah
258.44
आश्रमं मम संप्राप्तस्त्रिलोकेशः पुरंदरः
अतिथिव्रतमास्थाय ब्राह्मणं रूपमास्थितः
Ashramam mama sampraptastrilokeshah purandarah
Atithivratamasthaya brahmanam rupamasthitah
258.45
समया सान्त्वितो वाग्भिः स्वागतेनाभिपूजितः
अर्घ्यं पाद्यं च न्यायेन तयाभिप्रतिपादितः
Samaya santvito vagbhih svagatenabhipujitah
Arghyam padyam cha nyayena tayabhipratipaditah
258.46
परवत्यस्मि चाप्युक्तः प्रणयिष्ये नयेन च
अत्र चाकुशले जाते स्त्रियो नास्ति व्यतिक्रमः
Paravatyasmi chapyuktah pranayishye nayena cha
Atra chakushale jate striyo nasti vyatikramah
258.47
एवं न स्त्री न चैवाहं नाध्वगस्त्रिदशेश्वरः
अपराध्यति धर्मस्य प्रमादस्त्वपराध्यति
Evam na stri na chaivaham nadhvagastridasheshvarah
Aparadhyati dharmasya pramadastvaparadhyati
258.48
ईर्ष्याजं व्यसनं प्राहुस्तेन चैवोर्ध्वरेतसः
ईर्ष्यया त्वहमाक्षिप्तो मग्नो दुष्कृतसागरे
Irshyajam vyasanam prahustena chaivordhvaretasah
Irshyaya tvahamakshipto magno dushkritasagare
258.49
हत्वा साध्वीं च नारीं च व्यसनित्वाच्च शासिताम्
भर्तव्यत्वेन भार्यां च को नु मां तारयिष्यति
Hatva sadhvim cha narim cha vyasanitvachcha shasitam
Bhartavyatvena bharyam cha ko nu mam tarayishyati
258.50
अन्तरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीः
यद्यद्य चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात्
Antarena mayagyaptashchirakari hyudaradhih
Yadyadya chirakari syatsa mam trayeta patakat
258.51
चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक
यद्यद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः
Chirakarika bhadram te bhadram te chirakarika
Yadyadya chirakari tvam tatosi chirakarikah
258.52
त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मया
आत्मानं पातकेभ्यश्च भवाद्य चिरकारिकः
Trahi mam mataram chaiva tapo yachcharjitam maya
Atmanam patakebhyashcha bhavadya chirakarikah
258.53
सहजं चिरकारित्वं चिरप्राज्ञतया तव
सफलं तत्तवाद्यास्तु भवाद्य चिरकारिकः
Sahajam chirakaritvam chirapragyataya tava
Saphalam tattavadyastu bhavadya chirakarikah
258.54
चिरमाशंसितो मात्रा चिरं गर्भेण धारितः
सफलं चिरकारित्वं कुरु त्वं चिरकारिक
Chiramashansito matra chiram garbhena dharitah
Saphalam chirakaritvam kuru tvam chirakarika
258.55
चिरायते च संतापाच्चिरं स्वपिति वारितः
आवयोश्चिरसंतापादवेक्ष्य चिरकारिक
Chirayate cha santapachchiram svapiti varitah
Avayoshchirasantapadavekshya chirakarika
258.56
एवं स दुःखितो राजन्महर्षिर्गौतमस्तदा
चिरकारिं ददर्शाथ पुत्रं स्थितमथान्तिके
Evam sa duhkhito rajanmaharshirgautamastada
Chirakarim dadarshatha putram sthitamathantike
258.57
चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः
शस्त्रं त्यक्त्वा ततो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे
Chirakari tu pitaram drishtva paramaduhkhitah
Shastram tyaktva tato murdhna prasadayopachakrame
258.58
गौतमस्तु सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि
पत्नीं चैव निराकारां परामभ्यगमन्मुदम्
Gautamastu sutam drishtva shirasa patitam bhuvi
Patnim chaiva nirakaram paramabhyagamanmudam
258.59
न हि सा तेन संभेदं पत्नी नीता महात्मना
विजने चाश्रमस्थेन पुत्रश्चापि समाहितः
Na hi sa tena sambhedam patni nita mahatmana
Vijane chashramasthena putrashchapi samahitah
258.60
हन्यात्त्वनपवादेन शस्त्रपाणौ सुते स्थिते
विनीतं प्रश्नयित्वा च व्यवस्येदात्मकर्मसु
Hanyattvanapavadena shastrapanau sute sthite
Vinitam prashnayitva cha vyavasyedatmakarmasu
258.61
बुद्धिश्चासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम्
शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति
Buddhishchasitsutam drishtva pitushcharanayornatam
Shastragrahanachapalyam sanvrinoti bhayaditi
258.62
ततः पित्रा चिरं स्तुत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि
चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरं जीवेत्युदाहृतः
Tatah pitra chiram stutva chiram chaghraya murdhani
Chiram dorbhyam parishvajya chiram jivetyudahritah
258.63
एवं स गौतमः पुत्रं प्रीतिहर्षसमन्वितः
अभिनन्द्य महाप्राज्ञ इदं वचनमब्रवीत्
Evam sa gautamah putram pritiharshasamanvitah
Abhinandya mahapragya idam vachanamabravit
258.64
चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी चिरं भव
चिरायमाणे त्वयि च चिरमस्मि सुदुःखितः
Chirakarika bhadram te chirakari chiram bhava
Chirayamane tvayi cha chiramasmi suduhkhitah
258.65
गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः
चिरकारिषु धीरेषु गुणोद्देशसमाश्रयात्
Gathashchapyabravidvidvangautamo munisattamah
Chirakarishu dhireshu gunoddeshasamashrayat
258.66
चिरेण मित्रं बध्नीयाच्चिरेण च कृतं त्यजेत्
चिरेण हि कृतं मित्रं चिरं धारणमर्हति
Chirena mitram badhniyachchirena cha kritam tyajet
Chirena hi kritam mitram chiram dharanamarhati
258.67
रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि
अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते
Rage darpe cha mane cha drohe pape cha karmani
Apriye chaiva kartavye chirakari prashasyate
258.68
बन्धूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च
अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते
Bandhunam suhridam chaiva bhrityanam strijanasya cha
Avyakteshvaparadheshu chirakari prashasyate
258.69
एवं स गौतमस्तस्य प्रीतः पुत्रस्य भारत
कर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तया
Evam sa gautamastasya pritah putrasya bharata
Karmana tena kauravya chirakaritaya taya
258.70
एवं सर्वेषु कार्येषु विमृश्य पुरुषस्ततः
चिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते
Evam sarveshu karyeshu vimrishya purushastatah
Chirena nishchayam kritva chiram na paritapyate
258.71
चिरं धारयते रोषं चिरं कर्म नियच्छति
पश्चात्तापकरं कर्म न किंचिदुपपद्यते
Chiram dharayate rosham chiram karma niyachchhati
Pashchattapakaram karma na kinchidupapadyate
258.72
चिरं वृद्धानुपासीत चिरमन्वास्य पूजयेत्
चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम्
Chiram vriddhanupasita chiramanvasya pujayet
Chiram dharmannisheveta kuryachchanveshanam chiram
258.73
चिरमन्वास्य विदुषश्चिरं शिष्टान्निषेव्य च
चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम्
Chiramanvasya vidushashchiram shishtannishevya cha
Chiram viniya chatmanam chiram yatyanavagyatam
258.74
ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम्
चिरं पृच्छेच्चिरं ब्रूयाच्चिरं न परिभूयते
Bruvatashcha parasyapi vakyam dharmopasanhitam
Chiram prichchhechchiram bruyachchiram na paribhuyate
258.75
उपास्य बहुलास्तस्मिन्नाश्रमे सुमहातपाः
समाः स्वर्गं गतो विप्रः पुत्रेण सहितस्तदा
Upasya bahulastasminnashrame sumahatapah
Samah svargam gato viprah putrena sahitastada