UtshovChapter 259
259.1
युधिष्ठिर उवाच
कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किंचित्प्रतापयेत्
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Katham raja praja rakshenna cha kinchitpratapayet
Prichchhami tvam satam shreshtha tanme bruhi pitamaha
259.2
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
द्युमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Dyumatsenasya sanvadam ragya satyavata saha
259.3
अव्याहृतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम्
वधाय नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात्
Avyahritam vyajahara satyavaniti nah shrutam
Vadhaya niyamaneshu piturevanushasanat
259.4
अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम्
वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति
Adharmatam yati dharmo yatyadharmashcha dharmatam
Vadho nama bhaveddharmo naitadbhavitumarhati
259.5
द्युमत्सेन उवाच
अथ चेदवधो धर्मो धर्मः को जातु चिद्भवेत्
दस्यवश्चेन्न हन्येरन्सत्यवन्संकरो भवेत्
Dyumatsena uvacha
Atha chedavadho dharmo dharmah ko jatu chidbhavet
Dasyavashchenna hanyeransatyavansankaro bhavet
259.6
ममेदमिति नास्यैतत्प्रवर्तेत कलौ युगे
लोकयात्रा न चैव स्यादथ चेद्वेत्थ शंस नः
Mamedamiti nasyaitatpravarteta kalau yuge
Lokayatra na chaiva syadatha chedvettha shansa nah
259.7
सत्यवानुवाच
सर्व एव त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाः
धर्मपाशनिबद्धानामल्पो व्यपचरिष्यति
Satyavanuvacha
Sarva eva trayo varnah karya brahmanabandhanah
Dharmapashanibaddhanamalpo vyapacharishyati
259.8
यो यस्तेषामपचरेत्तमाचक्षीत वै द्विजः
अयं मे न शृणोतीति तस्मिन्राजा प्रधारयेत्
Yo yasteshamapacharettamachakshita vai dvijah
Ayam me na shrinotiti tasminraja pradharayet
259.9
तत्त्वाभेदेन यच्छास्त्रं तत्कार्यं नान्यथा वधः
असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि
Tattvabhedena yachchhastram tatkaryam nanyatha vadhah
Asamikshyaiva karmani nitishastram yathavidhi
259.10
दस्यून्हिनस्ति वै राजा भूयसो वाप्यनागसः
भार्या माता पिता पुत्रो हन्यते पुरुषे हते
परेणापकृते राजा तस्मात्सम्यक्प्रधारयेत्
Dasyunhinasti vai raja bhuyaso vapyanagasah
Bharya mata pita putro hanyate purushe hate
Parenapakrite raja tasmatsamyakpradharayet
259.11
असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीलमेकदा
साधोश्चापि ह्यसाधुभ्यो जायतेऽशोभना प्रजा
Asadhushchaiva purusho labhate shilamekada
Sadhoshchapi hyasadhubhyo jayateshobhana praja
259.12
न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनः
अपि खल्ववधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते
Na mulaghatah kartavyo naisha dharmah sanatanah
Api khalvavadhenaiva prayashchittam vidhiyate
259.13
उद्वेजनेन बन्धेन विरूपकरणेन च
वधदण्डेन ते क्लेश्या न पुरोऽहितसंपदा
Udvejanena bandhena virupakaranena cha
Vadhadandena te kleshya na purohitasampada
259.14
यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैषिणः
करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापमिति वादिनः
Yada purohitam va te paryeyuh sharanaishinah
Karishyamah punarbrahmanna papamiti vadinah
259.15
तदा विसर्गमर्हाः स्युरितीदं नृपशासनम्
बिभ्रद्दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणोऽर्हति वासनम्
Tada visargamarhah syuritidam nripashasanam
Bibhraddandajinam mundo brahmanorhati vasanam
259.16
गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुनः पुनः
तथा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा
Gariyanso gariyansamaparadhe punah punah
Tatha visargamarhanti na yatha prathame tatha
259.17
द्युमत्सेन उवाच
यत्र यत्रैव शक्येरन्संयन्तुं समये प्रजाः
स तावत्प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलङ्घ्यते
Dyumatsena uvacha
Yatra yatraiva shakyeransanyantum samaye prajah
Sa tavatprochyate dharmo yavanna pratilanghyate
259.18
अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत्
पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या अभवञ्जनाः
Ahanyamaneshu punah sarvameva parabhavet
Purve purvatare chaiva sushasya abhavanjanah
259.19
मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवः
पुरा धिग्दण्ड एवासीद्वाग्दण्डस्तदनन्तरम्
Mridavah satyabhuyishtha alpadrohalpamanyavah
Pura dhigdanda evasidvagdandastadanantaram
259.20
आसीदादानदण्डोऽपि वधदण्डोऽद्य वर्तते
वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः
Asidadanadandopi vadhadandodya vartate
Vadhenapi na shakyante niyantumapare janah
259.21
नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुतिः
न गन्धर्वपितॄणां च कः कस्येह न कश्चन
Naiva dasyurmanushyanam na devanamiti shrutih
Na gandharvapitrinam cha kah kasyeha na kashchana
259.22
पद्मं श्मशानादादत्ते पिशाचाच्चापि दैवतम्
तेषु यः समयं कुर्यादज्ञेषु हतबुद्धिषु
Padmam shmashanadadatte pishachachchapi daivatam
Teshu yah samayam kuryadagyeshu hatabuddhishu
259.23
सत्यवानुवाच
तान्न शक्नोषि चेत्साधून्परित्रातुमहिंसया
कस्यचिद्भूतभव्यस्य लाभेनान्तं तथा कुरु
Satyavanuvacha
Tanna shaknoshi chetsadhunparitratumahinsaya
Kasyachidbhutabhavyasya labhenantam tatha kuru
259.24
द्युमत्सेन उवाच
राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः
अपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च
Dyumatsena uvacha
Rajano lokayatrartham tapyante paramam tapah
Apatrapanti tadrigbhyastathavritta bhavanti cha
259.25
वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद्घ्नन्ति दुष्कृतीन्
सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः
Vitrasyamanah sukrito na kamadghnanti dushkritin
Sukritenaiva rajano bhuyishtham shasate prajah
259.26
श्रेयसः श्रेयसीमेवं वृत्तिं लोकोऽनुवर्तते
सदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः
Shreyasah shreyasimevam vrittim lokonuvartate
Sadaiva hi gurorvrittamanuvartanti manavah
259.27
आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान्
विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम्
Atmanamasamadhaya samadhitsati yah paran
Vishayeshvindriyavasham manavah prahasanti tam
259.28
यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम्
सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते
Yo ragyo dambhamohena kinchitkuryadasampratam
Sarvopayairniyamyah sa tatha papannivartate
259.29
आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृतं संनियच्छता
दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान्
Atmaivadau niyantavyo dushkritam sanniyachchhata
Dandayechcha mahadandairapi bandhunanantaran
259.30
यत्र वै पापकृत्क्लेश्यो न महद्दुःखमर्छति
वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो ह्रसति च ध्रुवम्
इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्वै ब्राह्मणोऽन्वशात्
Yatra vai papakritkleshyo na mahadduhkhamarchhati
Vardhante tatra papani dharmo hrasati cha dhruvam
Iti karunyashilastu vidvanvai brahmanonvashat
259.31
इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्वैस्तात पितामहैः
आश्वासयद्भिः सुभृशमनुक्रोशात्तथैव च
Iti chaivanushishtosmi purvaistata pitamahaih
Ashvasayadbhih subhrishamanukroshattathaiva cha
259.32
एतत्प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगेऽभजत्
पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत्त्रेतायुगे तथा
द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्वपरे युगे
Etatprathamakalpena raja kritayugebhajat
Padonenapi dharmena gachchhettretayuge tatha
Dvapare tu dvipadena padena tvapare yuge
259.33
तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञां दुश्चरितेन ह
भवेत्कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी
Tatha kaliyuge prapte ragyam dushcharitena ha
Bhavetkalavisheshena kala dharmasya shodashi
259.34
अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन्संकरो भवेत्
आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत्
Atha prathamakalpena satyavansankaro bhavet
Ayuh shaktim cha kalam cha nirdishya tapa adishet
259.35
सत्याय हि यथा नेह जह्याद्धर्मफलं महत्
भूतानामनुकम्पार्थं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
Satyaya hi yatha neha jahyaddharmaphalam mahat
Bhutanamanukampartham manuh svayambhuvobravit