UtshovChapter 254
254.1
भीष्म उवाच
इत्युक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमता
प्रोवाच वचनं धीमाञ्जाजलिर्जपतां वरः
Bhishma uvacha
Ityuktah sa tada tena tuladharena dhimata
Provacha vachanam dhimanjajalirjapatam varah
254.2
विक्रीणानः सर्वरसान्सर्वगन्धांश्च वाणिज
वनस्पतीनोषधीश्च तेषां मूलफलानि च
Vikrinanah sarvarasansarvagandhanshcha vanija
Vanaspatinoshadhishcha tesham mulaphalani cha
254.3
अध्यगा नैष्ठिकीं बुद्धिं कुतस्त्वामिदमागतम्
एतदाचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते
Adhyaga naishthikim buddhim kutastvamidamagatam
Etadachakshva me sarvam nikhilena mahamate
254.4
एवमुक्तस्तुलाधारो ब्राह्मणेन यशस्विना
उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यो धर्मार्थतत्त्ववित्
जाजलिं कष्टतपसं ज्ञानतृप्तस्तदा नृप
Evamuktastuladharo brahmanena yashasvina
Uvacha dharmasukshmani vaishyo dharmarthatattvavit
Jajalim kashtatapasam gyanatriptastada nripa
254.5
वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम्
सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः
Vedaham jajale dharmam sarahasyam sanatanam
Sarvabhutahitam maitram puranam yam jana viduh
254.6
अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः
या वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले
Adrohenaiva bhutanamalpadrohena va punah
Ya vrittih sa paro dharmastena jivami jajale
254.7
परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैर्मयेदं शरणं कृतम्
अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश्चोच्चावचांस्तथा
Parichchhinnaih kashthatrinairmayedam sharanam kritam
Alaktam padmakam tungam gandhanshchochchavachanstatha
254.8
रसांश्च तांस्तान्विप्रर्षे मद्यवर्जानहं बहून्
क्रीत्वा वै प्रतिविक्रीणे परहस्तादमायया
Rasanshcha tanstanviprarshe madyavarjanaham bahun
Kritva vai prativikrine parahastadamayaya
254.9
सर्वेषां यः सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः
कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले
Sarvesham yah suhrinnityam sarvesham cha hite ratah
Karmana manasa vacha sa dharmam veda jajale
254.10
नाहं परेषां कर्माणि प्रशंसामि शपामि वा
आकाशस्येव विप्रर्षे पश्यँल्लोकस्य चित्रताम्
Naham paresham karmani prashansami shapami va
Akashasyeva viprarshe pashyanllokasya chitratam
254.11
नानुरुध्ये विरुध्ये वा न द्वेष्मि न च कामये
समोऽस्मि सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले व्रतम्
Nanurudhye virudhye va na dveshmi na cha kamaye
Samosmi sarvabhuteshu pashya me jajale vratam
254.12
इष्टानिष्टविमुक्तस्य प्रीतिरागबहिष्कृतः
तुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले
Ishtanishtavimuktasya pritiragabahishkritah
Tula me sarvabhuteshu sama tishthati jajale
254.13
इति मां त्वं विजानीहि सर्वलोकस्य जाजले
समं मतिमतां श्रेष्ठ समलोष्टाश्मकाञ्चनम्
Iti mam tvam vijanihi sarvalokasya jajale
Samam matimatam shreshtha samaloshtashmakanchanam
254.14
यथान्धबधिरोन्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदा
देवैरपिहितद्वाराः सोपमा पश्यतो मम
Yathandhabadhironmatta uchchhvasaparamah sada
Devairapihitadvarah sopama pashyato mama
254.15
यथा वृद्धातुरकृशा निःस्पृहा विषयान्प्रति
तथार्थकामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा
Yatha vriddhaturakrisha nihspriha vishayanprati
Tatharthakamabhogeshu mamapi vigata spriha
254.16
यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति
यदा नेच्छति न द्वेष्टि तदा सिध्यति वै द्विजः
Yada chayam na bibheti yada chasmanna bibhyati
Yada nechchhati na dveshti tada sidhyati vai dvijah
254.17
यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम्
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा
Yada na kurute bhavam sarvabhuteshu papakam
Karmana manasa vacha brahma sampadyate tada
254.18
न भूतो न भविष्यश्च न च धर्मोऽस्ति कश्चन
योऽभयः सर्वभूतानां स प्राप्नोत्यभयं पदम्
Na bhuto na bhavishyashcha na cha dharmosti kashchana
Yobhayah sarvabhutanam sa prapnotyabhayam padam
254.19
यस्मादुद्विजते लोकः सर्वो मृत्युमुखादिव
वाक्क्रूराद्दण्डपारुष्यात्स प्राप्नोति महद्भयम्
Yasmadudvijate lokah sarvo mrityumukhadiva
Vakkruraddandaparushyatsa prapnoti mahadbhayam
254.20
यथावद्वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम्
अनुवर्तामहे वृत्तमहिंस्राणां महात्मनाम्
Yathavadvartamananam vriddhanam putrapautrinam
Anuvartamahe vrittamahinsranam mahatmanam
254.21
प्रनष्टः शाश्वतो धर्मः सदाचारेण मोहितः
तेन वैद्यस्तपस्वी वा बलवान्वा विमोह्यते
Pranashtah shashvato dharmah sadacharena mohitah
Tena vaidyastapasvi va balavanva vimohyate
254.22
आचाराज्जाजले प्राज्ञः क्षिप्रं धर्ममवाप्नुयात्
एवं यः साधुभिर्दान्तश्चरेदद्रोहचेतसा
Acharajjajale pragyah kshipram dharmamavapnuyat
Evam yah sadhubhirdantashcharedadrohachetasa
254.23
नद्यां यथा चेह काष्ठमुह्यमानं यदृच्छया
यदृच्छयैव काष्ठेन संधिं गच्छेत केनचित्
Nadyam yatha cheha kashthamuhyamanam yadrichchhaya
Yadrichchhayaiva kashthena sandhim gachchheta kenachit
254.24
तत्रापराणि दारूणि संसृज्यन्ते ततस्ततः
तृणकाष्ठकरीषाणि कदा चिन्नसमीक्षया
एवमेवायमाचारः प्रादुर्भूतो यतस्ततः
Tatraparani daruni sansrijyante tatastatah
Trinakashthakarishani kada chinnasamikshaya
Evamevayamacharah pradurbhuto yatastatah
254.25
यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन
अभयं सर्वभूतेभ्यः स प्राप्नोति सदा मुने
Yasmannodvijate bhutam jatu kinchitkathanchana
Abhayam sarvabhutebhyah sa prapnoti sada mune
254.26
यस्मादुद्विजते विद्वन्सर्वलोको वृकादिव
क्रोशतस्तीरमासाद्य यथा सर्वे जलेचराः
Yasmadudvijate vidvansarvaloko vrikadiva
Kroshatastiramasadya yatha sarve jalecharah
254.27
सहायवान्द्रव्यवान्यः सुभगोऽन्योऽपरस्तथा
ततस्तानेव कवयः शास्त्रेषु प्रवदन्त्युत
कीर्त्यर्थमल्पहृल्लेखाः पटवः कृत्स्ननिर्णयाः
Sahayavandravyavanyah subhagonyoparastatha
Tatastaneva kavayah shastreshu pravadantyuta
Kirtyarthamalpahrillekhah patavah kritsnanirnayah
254.28
तपोभिर्यज्ञदानैश्च वाक्यैः प्रज्ञाश्रितैस्तथा
प्राप्नोत्यभयदानस्य यद्यत्फलमिहाश्नुते
Tapobhiryagyadanaishcha vakyaih pragyashritaistatha
Prapnotyabhayadanasya yadyatphalamihashnute
254.29
लोके यः सर्वभूतेभ्यो ददात्यभयदक्षिणाम्
स सर्वयज्ञैरीजानः प्राप्नोत्यभयदक्षिणाम्
न भूतानामहिंसाया ज्यायान्धर्मोऽस्ति कश्चन
Loke yah sarvabhutebhyo dadatyabhayadakshinam
Sa sarvayagyairijanah prapnotyabhayadakshinam
Na bhutanamahinsaya jyayandharmosti kashchana
254.30
यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन
सोऽभयं सर्वभूतेभ्यः संप्राप्नोति महामुने
Yasmannodvijate bhutam jatu kinchitkathanchana
Sobhayam sarvabhutebhyah samprapnoti mahamune
254.31
यस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव
न स धर्ममवाप्नोति इह लोके परत्र च
Yasmadudvijate lokah sarpadveshmagatadiva
Na sa dharmamavapnoti iha loke paratra cha
254.32
सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्भूतानि पश्यतः
देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः
Sarvabhutatmabhutasya samyagbhutani pashyatah
Devapi marge muhyanti apadasya padaishinah
254.33
दानं भूताभयस्याहुः सर्वदानेभ्य उत्तमम्
ब्रवीमि ते सत्यमिदं श्रद्दधस्व च जाजले
Danam bhutabhayasyahuh sarvadanebhya uttamam
Bravimi te satyamidam shraddadhasva cha jajale
254.34
स एव सुभगो भूत्वा पुनर्भवति दुर्भगः
व्यापत्तिं कर्मणां दृष्ट्वा जुगुप्सन्ति जनाः सदा
Sa eva subhago bhutva punarbhavati durbhagah
Vyapattim karmanam drishtva jugupsanti janah sada
254.35
अकारणो हि नेहास्ति धर्मः सूक्ष्मोऽपि जाजले
भूतभव्यार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम्
Akarano hi nehasti dharmah sukshmopi jajale
Bhutabhavyarthameveha dharmapravachanam kritam
254.36
सूक्ष्मत्वान्न स विज्ञातुं शक्यते बहुनिह्नवः
उपलभ्यान्तरा चान्यानाचारानवबुध्यते
Sukshmatvanna sa vigyatum shakyate bahunihnavah
Upalabhyantara chanyanacharanavabudhyate
254.37
ये च छिन्दन्ति वृषणान्ये च भिन्दन्ति नस्तकान्
वहन्ति महतो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च
Ye cha chhindanti vrishananye cha bhindanti nastakan
Vahanti mahato bharanbadhnanti damayanti cha
254.38
हत्वा सत्त्वानि खादन्ति तान्कथं न विगर्हसे
मानुषा मानुषानेव दासभोगेन भुञ्जते
Hatva sattvani khadanti tankatham na vigarhase
Manusha manushaneva dasabhogena bhunjate
254.39
वधबन्धविरोधेन कारयन्ति दिवानिशम्
आत्मना चापि जानासि यद्दुःखं वधताडने
Vadhabandhavirodhena karayanti divanisham
Atmana chapi janasi yadduhkham vadhatadane
254.40
पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्वं वसति दैवतम्
आदित्यश्चन्द्रमा वायुर्ब्रह्मा प्राणः क्रतुर्यमः
Panchendriyeshu bhuteshu sarvam vasati daivatam
Adityashchandrama vayurbrahma pranah kraturyamah
254.41
तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणा
का तैले का घृते ब्रह्मन्मधुन्यप्स्वौषधेषु वा
Tani jivani vikriya ka mriteshu vicharana
Ka taile ka ghrite brahmanmadhunyapsvaushadheshu va
254.42
अदंशमशके देशे सुखं संवर्धितान्पशून्
तांश्च मातुः प्रियाञ्जानन्नाक्रम्य बहुधा नराः
बहुदंशकुशान्देशान्नयन्ति बहुकर्दमान्
Adanshamashake deshe sukham sanvardhitanpashun
Tanshcha matuh priyanjanannakramya bahudha narah
Bahudanshakushandeshannayanti bahukardaman
254.43
वाहसंपीडिता धुर्याः सीदन्त्यविधिनापरे
न मन्ये भ्रूणहत्यापि विशिष्टा तेन कर्मणा
Vahasampidita dhuryah sidantyavidhinapare
Na manye bhrunahatyapi vishishta tena karmana
254.44
कृषिं साध्विति मन्यन्ते सा च वृत्तिः सुदारुणा
भूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठमयोमुखम्
तथैवानडुहो युक्तान्समवेक्षस्व जाजले
Krishim sadhviti manyante sa cha vrittih sudaruna
Bhumim bhumishayanshchaiva hanti kashthamayomukham
Tathaivanaduho yuktansamavekshasva jajale
254.45
अघ्न्या इति गवां नाम क एनान्हन्तुमर्हति
महच्चकाराकुशलं पृषध्रो गालभन्निव
Aghnya iti gavam nama ka enanhantumarhati
Mahachchakarakushalam prishadhro galabhanniva
254.46
ऋषयो यतयो ह्येतन्नहुषे प्रत्यवेदयन्
गां मातरं चाप्यवधीर्वृषभं च प्रजापतिम्
अकार्यं नहुषाकार्षीर्लप्स्यामस्त्वत्कृते भयम्
Rishayo yatayo hyetannahushe pratyavedayan
Gam mataram chapyavadhirvrishabham cha prajapatim
Akaryam nahushakarshirlapsyamastvatkrite bhayam
254.47
शतं चैकं च रोगाणां सर्वभूतेष्वपातयन्
ऋषयस्ते महाभागाः प्रजास्वेव हि जाजले
भ्रूणहं नहुषं त्वाहुर्न ते होष्यामहे हविः
Shatam chaikam cha roganam sarvabhuteshvapatayan
Rishayaste mahabhagah prajasveva hi jajale
Bhrunaham nahusham tvahurna te hoshyamahe havih
254.48
इत्युक्त्वा ते महात्मानः सर्वे तत्त्वार्थदर्शिनः
ऋषयो यतयः शान्तास्तरसा प्रत्यवेदयन्
Ityuktva te mahatmanah sarve tattvarthadarshinah
Rishayo yatayah shantastarasa pratyavedayan
254.49
ईदृशानशिवान्घोरानाचारानिह जाजले
केवलाचरितत्वात्तु निपुणान्नावबुध्यसे
Idrishanashivanghoranacharaniha jajale
Kevalacharitatvattu nipunannavabudhyase
254.50
कारणाद्धर्ममन्विच्छेन्न लोकचरितं चरेत्
यो हन्याद्यश्च मां स्तौति तत्रापि शृणु जाजले
Karanaddharmamanvichchhenna lokacharitam charet
Yo hanyadyashcha mam stauti tatrapi shrinu jajale
254.51
समौ तावपि मे स्यातां न हि मे स्तः प्रियाप्रिये
एतदीदृशकं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः
Samau tavapi me syatam na hi me stah priyapriye
Etadidrishakam dharmam prashansanti manishinah
254.52
उपपत्त्या हि संपन्नो यतिभिश्चैव सेव्यते
सततं धर्मशीलैश्च नैपुण्येनोपलक्षितः
Upapattya hi sampanno yatibhishchaiva sevyate
Satatam dharmashilaishcha naipunyenopalakshitah