UtshovChapter 253
253.1
भीष्म उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
तुलाधारस्य वाक्यानि धर्मे जाजलिना सह
Bhishma uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Tuladharasya vakyani dharme jajalina saha
253.2
वने वनचरः कश्चिज्जाजलिर्नाम वै द्विजः
सागरोद्देशमागम्य तपस्तेपे महातपाः
Vane vanacharah kashchijjajalirnama vai dvijah
Sagaroddeshamagamya tapastepe mahatapah
253.3
नियतो नियताहारश्चीराजिनजटाधरः
मलपङ्कधरो धीमान्बहून्वर्षगणान्मुनिः
Niyato niyataharashchirajinajatadharah
Malapankadharo dhimanbahunvarshagananmunih
253.4
स कदाचिन्महातेजा जलवासो महीपते
चचार लोकान्विप्रर्षिः प्रेक्षमाणो मनोजवः
Sa kadachinmahateja jalavaso mahipate
Chachara lokanviprarshih prekshamano manojavah
253.5
स चिन्तयामास मुनिर्जलमध्ये कदाचन
विप्रेक्ष्य सागरान्तां वै महीं सवनकाननाम्
Sa chintayamasa munirjalamadhye kadachana
Viprekshya sagarantam vai mahim savanakananam
253.6
न मया सदृशोऽस्तीह लोके स्थावरजङ्गमे
अप्सु वैहायसं गच्छेन्मया योऽन्यः सहेति वै
Na maya sadrishostiha loke sthavarajangame
Apsu vaihayasam gachchhenmaya yonyah saheti vai
253.7
स दृश्यमानो रक्षोभिर्जलमध्येऽवदत्ततः
अब्रुवंश्च पिशाचास्तं नैवं त्वं वक्तुमर्हसि
Sa drishyamano rakshobhirjalamadhyevadattatah
Abruvanshcha pishachastam naivam tvam vaktumarhasi
253.8
तुलाधारो वणिग्धर्मा वाराणस्यां महायशाः
सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं द्विजसत्तम
Tuladharo vanigdharma varanasyam mahayashah
Sopyevam narhate vaktum yatha tvam dvijasattama
253.9
इत्युक्तो जाजलिर्भूतैः प्रत्युवाच महातपाः
पश्येयं तमहं प्राज्ञं तुलाधारं यशस्विनम्
Ityukto jajalirbhutaih pratyuvacha mahatapah
Pashyeyam tamaham pragyam tuladharam yashasvinam
253.10
इति ब्रुवाणं तमृषिं रक्षांस्युद्धृत्य सागरात्
अब्रुवन्गच्छ पन्थानमास्थायेमं द्विजोत्तम
Iti bruvanam tamrishim rakshansyuddhritya sagarat
Abruvangachchha panthanamasthayemam dvijottama
253.11
इत्युक्तो जाजलिर्भूतैर्जगाम विमनास्तदा
वाराणस्यां तुलाधारं समासाद्याब्रवीद्वचः
Ityukto jajalirbhutairjagama vimanastada
Varanasyam tuladharam samasadyabravidvachah
253.12
युधिष्ठिर उवाच
किं कृतं सुकृतं कर्म तात जाजलिना पुरा
येन सिद्धिं परां प्राप्तस्तन्नो व्याख्यातुमर्हसि
Yudhishthira uvacha
Kim kritam sukritam karma tata jajalina pura
Yena siddhim param praptastanno vyakhyatumarhasi
253.13
भीष्म उवाच
अतीव तपसा युक्तो घोरेण स बभूव ह
नद्युपस्पर्शनरतः सायं प्रातर्महातपाः
Bhishma uvacha
Ativa tapasa yukto ghorena sa babhuva ha
Nadyupasparshanaratah sayam pratarmahatapah
253.14
अग्नीन्परिचरन्सम्यक्स्वाध्यायपरमो द्विजः
वानप्रस्थविधानज्ञो जाजलिर्ज्वलितः श्रिया
Agninparicharansamyaksvadhyayaparamo dvijah
Vanaprasthavidhanagyo jajalirjvalitah shriya
253.15
सत्ये तपसि तिष्ठन्स न च धर्ममवैक्षत
वर्षास्वाकाशशायी स हेमन्ते जलसंश्रयः
Satye tapasi tishthansa na cha dharmamavaikshata
Varshasvakashashayi sa hemante jalasanshrayah
253.16
वातातपसहो ग्रीष्मे न च धर्ममविन्दत
दुःखशय्याश्च विविधा भूमौ च परिवर्तनम्
Vatatapasaho grishme na cha dharmamavindata
Duhkhashayyashcha vividha bhumau cha parivartanam
253.17
ततः कदाचित्स मुनिर्वर्षास्वाकाशमास्थितः
अन्तरिक्षाज्जलं मूर्ध्ना प्रत्यगृह्णान्मुहुर्मुहुः
Tatah kadachitsa munirvarshasvakashamasthitah
Antarikshajjalam murdhna pratyagrihnanmuhurmuhuh
253.18
अथ तस्य जटाः क्लिन्ना बभूवुर्ग्रथिताः प्रभो
अरण्यगमनान्नित्यं मलिनो मलसंयुताः
Atha tasya jatah klinna babhuvurgrathitah prabho
Aranyagamanannityam malino malasanyutah
253.19
स कदाचिन्निराहारो वायुभक्षो महातपाः
तस्थौ काष्ठवदव्यग्रो न चचाल च कर्हिचित्
Sa kadachinniraharo vayubhaksho mahatapah
Tasthau kashthavadavyagro na chachala cha karhichit
253.20
तस्य स्म स्थाणुभूतस्य निर्विचेष्टस्य भारत
कुलिङ्गशकुनौ राजन्नीडं शिरसि चक्रतुः
Tasya sma sthanubhutasya nirvicheshtasya bharata
Kulingashakunau rajannidam shirasi chakratuh
253.21
स तौ दयावान्विप्रर्षिरुपप्रैक्षत दम्पती
कुर्वाणं नीडकं तत्र जटासु तृणतन्तुभिः
Sa tau dayavanviprarshirupapraikshata dampati
Kurvanam nidakam tatra jatasu trinatantubhih
253.22
यदा स न चलत्येव स्थाणुभूतो महातपाः
ततस्तौ परिविश्वस्तौ सुखं तत्रोषतुस्तदा
Yada sa na chalatyeva sthanubhuto mahatapah
Tatastau parivishvastau sukham tatroshatustada
253.23
अतीतास्वथ वर्षासु शरत्काल उपस्थिते
प्राजापत्येन विधिना विश्वासात्काममोहितौ
Atitasvatha varshasu sharatkala upasthite
Prajapatyena vidhina vishvasatkamamohitau
253.24
तत्रापातयतां राजञ्शिरस्यण्डानि खेचरौ
तान्यबुध्यत तेजस्वी स विप्रः संशितव्रतः
Tatrapatayatam rajanshirasyandani khecharau
Tanyabudhyata tejasvi sa viprah sanshitavratah
253.25
बुद्ध्वा च स महातेजा न चचालैव जाजलिः
धर्मे धृतमना नित्यं नाधर्मं स त्वरोचयत्
Buddhva cha sa mahateja na chachalaiva jajalih
Dharme dhritamana nityam nadharmam sa tvarochayat
253.26
अहन्यहनि चागम्य ततस्तौ तस्य मूर्धनि
आश्वासितौ वै वसतः संप्रहृष्टौ तदा विभो
Ahanyahani chagamya tatastau tasya murdhani
Ashvasitau vai vasatah samprahrishtau tada vibho
253.27
अण्डेभ्यस्त्वथ पुष्टेभ्यः प्रजायन्त शकुन्तकाः
व्यवर्धन्त च तत्रैव न चाकम्पत जाजलिः
Andebhyastvatha pushtebhyah prajayanta shakuntakah
Vyavardhanta cha tatraiva na chakampata jajalih
253.28
स रक्षमाणस्त्वण्डानि कुलिङ्गानां यतव्रतः
तथैव तस्थौ धर्मात्मा निर्विचेष्टः समाहितः
Sa rakshamanastvandani kulinganam yatavratah
Tathaiva tasthau dharmatma nirvicheshtah samahitah
253.29
ततस्तु कालसमये बभूवुस्तेऽथ पक्षिणः
बुबुधे तांश्च स मुनिर्जातपक्षाञ्शकुन्तकान्
Tatastu kalasamaye babhuvustetha pakshinah
Bubudhe tanshcha sa munirjatapakshanshakuntakan
253.30
ततः कदाचित्तांस्तत्र पश्यन्पक्षीन्यतव्रतः
बभूव परमप्रीतस्तदा मतिमतां वरः
Tatah kadachittanstatra pashyanpakshinyatavratah
Babhuva paramapritastada matimatam varah
253.31
तथा तानभिसंवृद्धान्दृष्ट्वा चाप्नुवतां मुदम्
शकुनौ निर्भयौ तत्र ऊषतुश्चात्मजैः सह
Tatha tanabhisanvriddhandrishtva chapnuvatam mudam
Shakunau nirbhayau tatra ushatushchatmajaih saha
253.32
जातपक्षांश्च सोऽपश्यदुड्डीनान्पुनरागतान्
सायं सायं द्विजान्विप्रो न चाकम्पत जाजलिः
Jatapakshanshcha sopashyaduddinanpunaragatan
Sayam sayam dvijanvipro na chakampata jajalih
253.33
कदाचित्पुनरभ्येत्य पुनर्गच्छन्ति संततम्
त्यक्ता मातृपितृभ्यां ते न चाकम्पत जाजलिः
Kadachitpunarabhyetya punargachchhanti santatam
Tyakta matripitribhyam te na chakampata jajalih
253.34
अथ ते दिवसं चारीं गत्वा सायं पुनर्नृप
उपावर्तन्त तत्रैव निवासार्थं शकुन्तकाः
Atha te divasam charim gatva sayam punarnripa
Upavartanta tatraiva nivasartham shakuntakah
253.35
कदाचिद्दिवसान्पञ्च समुत्पत्य विहंगमाः
षष्ठेऽहनि समाजग्मुर्न चाकम्पत जाजलिः
Kadachiddivasanpancha samutpatya vihangamah
Shashthehani samajagmurna chakampata jajalih
253.36
क्रमेण च पुनः सर्वे दिवसानि बहून्यपि
नोपावर्तन्त शकुना जातप्राणाः स्म ते यदा
Kramena cha punah sarve divasani bahunyapi
Nopavartanta shakuna jatapranah sma te yada
253.37
कदाचिन्मासमात्रेण समुत्पत्य विहंगमाः
नैवागच्छंस्ततो राजन्प्रातिष्ठत स जाजलिः
Kadachinmasamatrena samutpatya vihangamah
Naivagachchhanstato rajanpratishthata sa jajalih
253.38
ततस्तेषु प्रलीनेषु जाजलिर्जातविस्मयः
सिद्धोऽस्मीति मतिं चक्रे ततस्तं मान आविशत्
Tatasteshu pralineshu jajalirjatavismayah
Siddhosmiti matim chakre tatastam mana avishat
253.39
स तथा निर्गतान्दृष्ट्वा शकुन्तान्नियतव्रतः
संभावितात्मा संभाव्य भृशं प्रीतस्तदाभवन्
Sa tatha nirgatandrishtva shakuntanniyatavratah
Sambhavitatma sambhavya bhrisham pritastadabhavan
253.40
स नद्यां समुपस्पृश्य तर्पयित्वा हुताशनम्
उदयन्तमथादित्यमभ्यगच्छन्महातपाः
Sa nadyam samupasprishya tarpayitva hutashanam
Udayantamathadityamabhyagachchhanmahatapah
253.41
संभाव्य चटकान्मूर्ध्नि जाजलिर्जपतां वरः
आस्फोटयत्तदाकाशे धर्मः प्राप्तो मयेति वै
Sambhavya chatakanmurdhni jajalirjapatam varah
Asphotayattadakashe dharmah prapto mayeti vai
253.42
अथान्तरिक्षे वागासीत्तां स शुश्राव जाजलिः
धर्मेण न समस्त्वं वै तुलाधारस्य जाजले
Athantarikshe vagasittam sa shushrava jajalih
Dharmena na samastvam vai tuladharasya jajale
253.43
वाराणस्यां महाप्राज्ञस्तुलाधारः प्रतिष्ठितः
सोऽप्येवं नार्हते वक्तुं यथा त्वं भाषसे द्विज
Varanasyam mahapragyastuladharah pratishthitah
Sopyevam narhate vaktum yatha tvam bhashase dvija
253.44
सोऽमर्षवशमापन्नस्तुलाधारदिदृक्षया
पृथिवीमचरद्राजन्यत्रसायंगृहो मुनिः
Somarshavashamapannastuladharadidrikshaya
Prithivimacharadrajanyatrasayangriho munih
253.45
कालेन महतागच्छत्स तु वाराणसीं पुरीम्
विक्रीणन्तं च पण्यानि तुलाधारं ददर्श सः
Kalena mahatagachchhatsa tu varanasim purim
Vikrinantam cha panyani tuladharam dadarsha sah
253.46
सोऽपि दृष्ट्वैव तं विप्रमायान्तं भाण्डजीवनः
समुत्थाय सुसंहृष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत्
Sopi drishtvaiva tam vipramayantam bhandajivanah
Samutthaya susanhrishtah svagatenabhyapujayat
253.47
तुलाधार उवाच
आयानेवासि विदितो मम ब्रह्मन्न संशयः
ब्रवीमि यत्तु वचनं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम
Tuladhara uvacha
Ayanevasi vidito mama brahmanna sanshayah
Bravimi yattu vachanam tachchhrinushva dvijottama
253.48
सागरानूपमाश्रित्य तपस्तप्तं त्वया महत्
न च धर्मस्य संज्ञां त्वं पुरा वेत्थ कथंचन
Sagaranupamashritya tapastaptam tvaya mahat
Na cha dharmasya sangyam tvam pura vettha kathanchana
253.49
ततः सिद्धस्य तपसा तव विप्र शकुन्तकाः
क्षिप्रं शिरस्यजायन्त ते च संभावितास्त्वया
Tatah siddhasya tapasa tava vipra shakuntakah
Kshipram shirasyajayanta te cha sambhavitastvaya
253.50
जातपक्षा यदा ते च गताश्चारीमितस्ततः
मन्यमानस्ततो धर्मं चटकप्रभवं द्विज
खे वाचं त्वमथाश्रौषीर्मां प्रति द्विजसत्तम
Jatapaksha yada te cha gatashcharimitastatah
Manyamanastato dharmam chatakaprabhavam dvija
Khe vacham tvamathashraushirmam prati dvijasattama
253.51
अमर्षवशमापन्नस्ततः प्राप्तो भवानिह
करवाणि प्रियं किं ते तद्ब्रूहि द्विजसत्तम
Amarshavashamapannastatah prapto bhavaniha
Karavani priyam kim te tadbruhi dvijasattama