UtshovChapter 255
255.1
जाजलिरुवाच
यथा प्रवर्तितो धर्मस्तुलां धारयता त्वया
स्वर्गद्वारं च वृत्तिं च भूतानामवरोत्स्यते
Jajaliruvacha
Yatha pravartito dharmastulam dharayata tvaya
Svargadvaram cha vrittim cha bhutanamavarotsyate
255.2
कृष्या ह्यन्नं प्रभवति ततस्त्वमपि जीवसि
पशुभिश्चौषधीभिश्च मर्त्या जीवन्ति वाणिज
Krishya hyannam prabhavati tatastvamapi jivasi
Pashubhishchaushadhibhishcha martya jivanti vanija
255.3
यतो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यमपि जल्पसि
न हि वर्तेदयं लोको वार्तामुत्सृज्य केवलम्
Yato yagyah prabhavati nastikyamapi jalpasi
Na hi vartedayam loko vartamutsrijya kevalam
255.4
तुलाधार उवाच
वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि ब्राह्मण नास्तिकः
न च यज्ञं विनिन्दामि यज्ञवित्तु सुदुर्लभः
Tuladhara uvacha
Vakshyami jajale vrittim nasmi brahmana nastikah
Na cha yagyam vinindami yagyavittu sudurlabhah
255.5
नमो ब्राह्मणयज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः
स्वयज्ञं ब्राह्मणा हित्वा क्षात्रं यज्ञमिहास्थिताः
Namo brahmanayagyaya ye cha yagyavido janah
Svayagyam brahmana hitva kshatram yagyamihasthitah
255.6
लुब्धैर्वित्तपरैर्ब्रह्मन्नास्तिकैः संप्रवर्तितम्
वेदवादानविज्ञाय सत्याभासमिवानृतम्
Lubdhairvittaparairbrahmannastikaih sampravartitam
Vedavadanavigyaya satyabhasamivanritam
255.7
इदं देयमिदं देयमिति नान्तं चिकीर्षति
अतः स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजले
तदेव सुकृतं हव्यं येन तुष्यन्ति देवताः
Idam deyamidam deyamiti nantam chikirshati
Atah stainyam prabhavati vikarmani cha jajale
Tadeva sukritam havyam yena tushyanti devatah
255.8
नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधैस्तथा
पूजा स्याद्देवतानां हि यथा शास्त्रनिदर्शनम्
Namaskarena havisha svadhyayairaushadhaistatha
Puja syaddevatanam hi yatha shastranidarshanam
255.9
इष्टापूर्तादसाधूनां विषमा जायते प्रजा
लुब्धेभ्यो जायते लुब्धः समेभ्यो जायते समः
Ishtapurtadasadhunam vishama jayate praja
Lubdhebhyo jayate lubdhah samebhyo jayate samah
255.10
यजमानो यथात्मानमृत्विजश्च तथा प्रजाः
यज्ञात्प्रजा प्रभवति नभसोऽम्भ इवामलम्
Yajamano yathatmanamritvijashcha tatha prajah
Yagyatpraja prabhavati nabhasombha ivamalam
255.11
अग्नौ प्रास्ताहुतिर्ब्रह्मन्नादित्यमुपतिष्ठति
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः
Agnau prastahutirbrahmannadityamupatishthati
Adityajjayate vrishtirvrishterannam tatah prajah
255.12
तस्मात्स्वनुष्ठितात्पूर्वे सर्वान्कामांश्च लेभिरे
अकृष्टपच्या पृथिवी आशीर्भिर्वीरुधोऽभवन्
न ते यज्ञेष्वात्मसु वा फलं पश्यन्ति किंचन
Tasmatsvanushthitatpurve sarvankamanshcha lebhire
Akrishtapachya prithivi ashirbhirvirudhobhavan
Na te yagyeshvatmasu va phalam pashyanti kinchana
255.13
शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन्कथंचन
जायन्तेऽसाधवो धूर्ता लुब्धा वित्तप्रयोजनाः
Shankamanah phalam yagye ye yajerankathanchana
Jayantesadhavo dhurta lubdha vittaprayojanah
255.14
स स्म पापकृतां लोकान्गच्छेदशुभकर्मणा
प्रमाणमप्रमाणेन यः कुर्यादशुभं नरः
पापात्मा सोऽकृतप्रज्ञः सदैवेह द्विजोत्तम
Sa sma papakritam lokangachchhedashubhakarmana
Pramanamapramanena yah kuryadashubham narah
Papatma sokritapragyah sadaiveha dvijottama
255.15
कर्तव्यमिति कर्तव्यं वेत्ति यो ब्राह्मणोभयम्
ब्रह्मैव वर्तते लोके नैति कर्तव्यतां पुनः
Kartavyamiti kartavyam vetti yo brahmanobhayam
Brahmaiva vartate loke naiti kartavyatam punah
255.16
विगुणं च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुशुश्रुम
सर्वभूतोपघातश्च फलभावे च संयमः
Vigunam cha punah karma jyaya ityanushushruma
Sarvabhutopaghatashcha phalabhave cha sanyamah
255.17
सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश्चात्मतृप्तयः
उत्पन्नत्यागिनः सर्वे जना आसन्नमत्सराः
Satyayagya damayagya alubdhashchatmatriptayah
Utpannatyaginah sarve jana asannamatsarah
255.18
क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताः
ब्राह्मं वेदमधीयन्तस्तोषयन्त्यमरानपि
Kshetrakshetragyatattvagyah svayagyaparinishthitah
Brahmam vedamadhiyantastoshayantyamaranapi
255.19
अखिलं दैवतं सर्वं ब्रह्म ब्राह्मणसंश्रितम्
तृप्यन्ति तृप्यतो देवास्तृप्तास्तृप्तस्य जाजले
Akhilam daivatam sarvam brahma brahmanasanshritam
Tripyanti tripyato devastriptastriptasya jajale
255.20
यथा सर्वरसैस्तृप्तो नाभिनन्दति किंचन
तथा प्रज्ञानतृप्तस्य नित्यं तृप्तिः सुखोदया
Yatha sarvarasaistripto nabhinandati kinchana
Tatha pragyanatriptasya nityam triptih sukhodaya
255.21
धर्मारामा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास्तथा
अस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्रज्ञागवेषिणः
Dharmarama dharmasukhah kritsnavyavasitastatha
Asti nastattvato bhuya iti pragyagaveshinah
255.22
ज्ञानविज्ञानिनः केचित्परं पारं तितीर्षवः
अतीव तत्सदा पुण्यं पुण्याभिजनसंहितम्
Gyanavigyaninah kechitparam param titirshavah
Ativa tatsada punyam punyabhijanasanhitam
255.23
यत्र गत्वा न शोचन्ति न च्यवन्ति व्यथन्ति च
ते तु तद्ब्रह्मणः स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः
Yatra gatva na shochanti na chyavanti vyathanti cha
Te tu tadbrahmanah sthanam prapnuvantiha sattvikah
255.24
नैव ते स्वर्गमिच्छन्ति न यजन्ति यशोधनैः
सतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलमहिंसया
Naiva te svargamichchhanti na yajanti yashodhanaih
Satam vartmanuvartante yathabalamahinsaya
255.25
वनस्पतीनोषधीश्च फलमूलं च ते विदुः
न चैतानृत्विजो लुब्धा याजयन्ति धनार्थिनः
Vanaspatinoshadhishcha phalamulam cha te viduh
Na chaitanritvijo lubdha yajayanti dhanarthinah
255.26
स्वमेव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर्द्विजाः
परिनिष्ठितकर्माणः प्रजानुग्रहकाम्यया
Svameva chartham kurvana yagyam chakruh punardvijah
Parinishthitakarmanah prajanugrahakamyaya
255.27
प्रापयेयुः प्रजाः स्वर्गं स्वधर्मचरणेन वै
इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले
Prapayeyuh prajah svargam svadharmacharanena vai
Iti me vartate buddhih sama sarvatra jajale
255.28
प्रयुञ्जते यानि यज्ञे सदा प्राज्ञा द्विजर्षभ
तेन ते देवयानेन पथा यान्ति महामुने
Prayunjate yani yagye sada pragya dvijarshabha
Tena te devayanena patha yanti mahamune
255.29
आवृत्तिस्तत्र चैकस्य नास्त्यावृत्तिर्मनीषिणाम्
उभौ तौ देवयानेन गच्छतो जाजले पथा
Avrittistatra chaikasya nastyavrittirmanishinam
Ubhau tau devayanena gachchhato jajale patha
255.30
स्वयं चैषामनडुहो युज्यन्ति च वहन्ति च
स्वयमुस्राश्च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः
Svayam chaishamanaduho yujyanti cha vahanti cha
Svayamusrashcha duhyante manahsankalpasiddhibhih
255.31
स्वयं यूपानुपादाय यजन्ते स्वाप्तदक्षिणैः
यस्तथाभावितात्मा स्यात्स गामालब्धुमर्हति
Svayam yupanupadaya yajante svaptadakshinaih
Yastathabhavitatma syatsa gamalabdhumarhati
255.32
ओषधीभिस्तथा ब्रह्मन्यजेरंस्ते नतादृशाः
बुद्धित्यागं पुरस्कृत्य तादृशं प्रब्रवीमि ते
Oshadhibhistatha brahmanyajeranste natadrishah
Buddhityagam puraskritya tadrisham prabravimi te
255.33
निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम्
अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Nirashishamanarambham nirnamaskaramastutim
Akshinam kshinakarmanam tam deva brahmanam viduh
255.34
नाश्रावयन्न च यजन्न ददद्ब्राह्मणेषु च
ग्राम्यां वृत्तिं लिप्समानः कां गतिं याति जाजले
इदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात्
Nashravayanna cha yajanna dadadbrahmaneshu cha
Gramyam vrittim lipsamanah kam gatim yati jajale
Idam tu daivatam kritva yatha yagyamavapnuyat
255.35
जाजलिरुवाच
न वै मुनीनां शृणुमः स्म तत्त्वं; पृच्छामि त्वा वाणिज कष्टमेतत्
पूर्वे पूर्वे चास्य नावेक्षमाणा; नातः परं तमृषयः स्थापयन्ति
Jajaliruvacha
Na vai muninam shrinumah sma tattvam; prichchhami tva vanija kashtametat
Purve purve chasya navekshamana; natah param tamrishayah sthapayanti
255.36
अस्मिन्नेवात्मतीर्थे न पशवः प्राप्नुयुः सुखम्
अथ स्वकर्मणा केन वाणिज प्राप्नुयात्सुखम्
शंस मे तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्दधामि ते
Asminnevatmatirthe na pashavah prapnuyuh sukham
Atha svakarmana kena vanija prapnuyatsukham
Shansa me tanmahapragya bhrisham vai shraddadhami te
255.37
तुलाधार उवाच
उत यज्ञा उतायज्ञा मखं नार्हन्ति ते क्वचित्
आज्येन पयसा दध्ना पूर्णाहुत्या विशेषतः
वालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम्
Tuladhara uvacha
Uta yagya utayagya makham narhanti te kvachit
Ajyena payasa dadhna purnahutya visheshatah
Valaih shringena padena sambhavatyeva gaurmakham
255.38
पत्नीं चानेन विधिना प्रकरोति नियोजयन्
पुरोडाशो हि सर्वेषां पशूनां मेध्य उच्यते
Patnim chanena vidhina prakaroti niyojayan
Purodasho hi sarvesham pashunam medhya uchyate
255.39
सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलोच्चयाः
जाजले तीर्थमात्मैव मा स्म देशातिथिर्भव
Sarva nadyah sarasvatyah sarve punyah shilochchayah
Jajale tirthamatmaiva ma sma deshatithirbhava
255.40
एतानीदृशकान्धर्मानाचरन्निह जाजले
कारणैर्धर्ममन्विच्छन्न लोकानाप्नुते शुभान्
Etanidrishakandharmanacharanniha jajale
Karanairdharmamanvichchhanna lokanapnute shubhan
255.41
भीष्म उवाच
एतानीदृशकान्धर्मांस्तुलाधारः प्रशंसति
उपपत्त्या हि संपन्नान्नित्यं सद्भिर्निषेवितान्
Bhishma uvacha
Etanidrishakandharmanstuladharah prashansati
Upapattya hi sampannannityam sadbhirnishevitan