UtshovChapter 251
251.1
युधिष्ठिर उवाच
इमे वै मानवाः सर्वे धर्मं प्रति विशङ्किताः
कोऽयं धर्मः कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह
Yudhishthira uvacha
Ime vai manavah sarve dharmam prati vishankitah
Koyam dharmah kuto dharmastanme bruhi pitamaha
251.2
धर्मो न्वयमिहार्थः किममुत्रार्थोऽपि वा भवेत्
उभयार्थोऽपि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह
Dharmo nvayamiharthah kimamutrarthopi va bhavet
Ubhayarthopi va dharmastanme bruhi pitamaha
251.3
भीष्म उवाच
सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम्
चतुर्थमर्थमित्याहुः कवयो धर्मलक्षणम्
Bhishma uvacha
Sadacharah smritirvedastrividham dharmalakshanam
Chaturthamarthamityahuh kavayo dharmalakshanam
251.4
अपि ह्युक्तानि कर्माणि व्यवस्यन्त्युत्तरावरे
लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः
उभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च
Api hyuktani karmani vyavasyantyuttaravare
Lokayatrarthameveha dharmasya niyamah kritah
Ubhayatra sukhodarka iha chaiva paratra cha
251.5
अलब्ध्वा निपुणं धर्मं पापः पापे प्रसज्जति
न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि
Alabdhva nipunam dharmam papah pape prasajjati
Na cha papakritah papanmuchyante kechidapadi
251.6
अपापवादी भवति यदा भवति धर्मवित्
धर्मस्य निष्ठा स्वाचारस्तमेवाश्रित्य भोत्स्यसे
Apapavadi bhavati yada bhavati dharmavit
Dharmasya nishtha svacharastamevashritya bhotsyase
251.7
यदाधर्मसमाविष्टो धनं गृह्णाति तस्करः
रमते निर्हरन्स्तेनः परवित्तमराजके
Yadadharmasamavishto dhanam grihnati taskarah
Ramate nirharanstenah paravittamarajake
251.8
यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति
तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः स्वकैर्धनैः
Yadasya taddharantyanye tada rajanamichchhati
Tada tesham sprihayate ye vai tushtah svakairdhanaih
251.9
अभीतः शुचिरभ्येति राजद्वारमशङ्कितः
न हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति
Abhitah shuchirabhyeti rajadvaramashankitah
Na hi dushcharitam kinchidantaratmani pashyati
251.10
सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम्
सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्
Satyasya vachanam sadhu na satyadvidyate param
Satyena vidhritam sarvam sarvam satye pratishthitam
251.11
अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं कृत्वा पृथक्पृथक्
अद्रोहमविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रयाः
ते चेन्मिथोऽधृतिं कुर्युर्विनश्येयुरसंशयम्
Api papakrito raudrah satyam kritva prithakprithak
Adrohamavisanvadam pravartante tadashrayah
Te chenmithodhritim kuryurvinashyeyurasanshayam
251.12
न हर्तव्यं परधनमिति धर्मः सनातनः
मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलैः संप्रवर्तितम्
यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते
Na hartavyam paradhanamiti dharmah sanatanah
Manyante balavantastam durbalaih sampravartitam
Yada niyatidaurbalyamathaishameva rochate
251.13
न ह्यत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनोऽपि वा
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कथंचन
Na hyatyantam balayuta bhavanti sukhinopi va
Tasmadanarjave buddhirna karya te kathanchana
251.14
असाधुभ्योऽस्य न भयं न चोरेभ्यो न राजतः
न किंचित्कस्यचित्कुर्वन्निर्भयः शुचिरावसेत्
Asadhubhyosya na bhayam na chorebhyo na rajatah
Na kinchitkasyachitkurvannirbhayah shuchiravaset
251.15
सर्वतः शङ्कते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान्
बहुधाचरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति
Sarvatah shankate steno mrigo gramamiveyivan
Bahudhacharitam papamanyatraivanupashyati
251.16
मुदितः शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भयः सदा
न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोऽन्येषु पश्यति
Muditah shuchirabhyeti sarvato nirbhayah sada
Na hi dushcharitam kinchidatmanonyeshu pashyati
251.17
दातव्यमित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैः
तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः संप्रवर्तितम्
Datavyamityayam dharma ukto bhutahite rataih
Tam manyante dhanayutah kripanaih sampravartitam
251.18
यदा नियतिकार्पण्यमथैषामेव रोचते
न ह्यत्यन्तं धनवन्तो भवन्ति सुखिनोऽपि वा
Yada niyatikarpanyamathaishameva rochate
Na hyatyantam dhanavanto bhavanti sukhinopi va
251.19
यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुषः
न तत्परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मनः
Yadanyairvihitam nechchhedatmanah karma purushah
Na tatpareshu kurvita janannapriyamatmanah
251.20
योऽन्यस्य स्यादुपपतिः स कं किं वक्तुमर्हति
यदन्यस्तस्य तत्कुर्यान्न मृष्येदिति मे मतिः
Yonyasya syadupapatih sa kam kim vaktumarhati
Yadanyastasya tatkuryanna mrishyediti me matih
251.21
जीवितुं यः स्वयं चेच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत्
यद्यदात्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत्
Jivitum yah svayam chechchhetkatham sonyam praghatayet
Yadyadatmana ichchheta tatparasyapi chintayet
251.22
अतिरिक्तैः संविभजेद्भोगैरन्यानकिंचनान्
एतस्मात्कारणाद्धात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम्
Atiriktaih sanvibhajedbhogairanyanakinchanan
Etasmatkaranaddhatra kusidam sampravartitam
251.23
यस्मिंस्तु देवाः समये संतिष्ठेरंस्तथा भवेत्
अथ चेल्लाभसमये स्थितिर्धर्मेऽपि शोभना
Yasminstu devah samaye santishtheranstatha bhavet
Atha chellabhasamaye sthitirdharmepi shobhana
251.24
सर्वं प्रियाभ्युपगतं धर्ममाहुर्मनीषिणः
पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर
Sarvam priyabhyupagatam dharmamahurmanishinah
Pashyaitam lakshanoddesham dharmadharme yudhishthira
251.25
लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा
सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम्
Lokasangrahasanyuktam vidhatra vihitam pura
Sukshmadharmarthaniyatam satam charitamuttamam
251.26
धर्मलक्षणमाख्यातमेतत्ते कुरुसत्तम
तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कथंचन
Dharmalakshanamakhyatametatte kurusattama
Tasmadanarjave buddhirna karya te kathanchana