Chapter 241

241.1

व्यास उवाच
सृजते तु गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञस्त्वनुतिष्ठति
गुणान्विक्रियतः सर्वानुदासीनवदीश्वरः

Vyasa uvacha
Srijate tu gunansattvam kshetragyastvanutishthati
Gunanvikriyatah sarvanudasinavadishvarah

स्वभावयुक्तं तत्सर्वं यदिमान्सृजते गुणान्
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं सृजते तन्तुवद्गुणान्

Svabhavayuktam tatsarvam yadimansrijate gunan
Urnanabhiryatha sutram srijate tantuvadgunan

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे

Pradhvasta na nivartante pravrittirnopalabhyate
Evameke vyavasyanti nivrittiriti chapare

उभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति
अनेनैव विधानेन भवेद्गर्भशयो महान्

Ubhayam sampradharyaitadadhyavasyedyathamati
Anenaiva vidhanena bhavedgarbhashayo mahan

अनादिनिधनं नित्यमासाद्य विचरेन्नरः
अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः

Anadinidhanam nityamasadya vicharennarah
Akrudhyannaprahrishyanshcha nityam vigatamatsarah

इत्येवं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम्
अतीत्य सुखमासीत अशोचंश्छिन्नसंशयः

Ityevam hridayagranthim buddhichintamayam dridham
Atitya sukhamasita ashochanshchhinnasanshayah

तप्येयुः प्रच्युताः पृथ्व्या यथा पूर्णां नदीं नराः
अवगाढा ह्यविद्वांसो विद्धि लोकमिमं तथा

Tapyeyuh prachyutah prithvya yatha purnam nadim narah
Avagadha hyavidvanso viddhi lokamimam tatha

न तु ताम्यति वै विद्वान्स्थले चरति तत्त्ववित्
एवं यो विन्दतेऽऽत्मानं केवलं ज्ञानमात्मनः

Na tu tamyati vai vidvansthale charati tattvavit
Evam yo vindatetmanam kevalam gyanamatmanah

एवं बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम्
समवेक्ष्य शनैः सम्यग्लभते शममुत्तमम्

Evam buddhva narah sarvam bhutanamagatim gatim
Samavekshya shanaih samyaglabhate shamamuttamam

एतद्वै जन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः
आत्मज्ञानं शमश्चैव पर्याप्तं तत्परायणम्

Etadvai janmasamarthyam brahmanasya visheshatah
Atmagyanam shamashchaiva paryaptam tatparayanam

एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम्
विज्ञायैतद्विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः

Etadbuddhva bhavedbuddhah kimanyadbuddhalakshanam
Vigyayaitadvimuchyante kritakritya manishinah

न भवति विदुषां महद्भयं; यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत्
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि;द्भवति हि या विदुषः सनातनी

Na bhavati vidusham mahadbhayam; yadavidusham sumahadbhayam bhavet
Na hi gatiradhikasti kasyachi;dbhavati hi ya vidushah sanatani

लोकमातुरमसूयते जन;स्तत्तदेव च निरीक्ष्य शोचते
तत्र पश्य कुशलानशोचतो; ये विदुस्तदुभयं कृताकृतम्

Lokamaturamasuyate jana;stattadeva cha nirikshya shochate
Tatra pashya kushalanashochato; ye vidustadubhayam kritakritam

यत्करोत्यनभिसंधिपूर्वकं; तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम्
न प्रियं तदुभयं न चाप्रियं; तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः

Yatkarotyanabhisandhipurvakam; tachcha nirnudati yatpura kritam
Na priyam tadubhayam na chapriyam; tasya tajjanayatiha kurvatah