UtshovChapter 240
240.1
व्यास उवाच
मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना
Vyasa uvacha
Manah prasrijate bhavam buddhiradhyavasayini
Hridayam priyapriye veda trividha karmachodana
240.2
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः
Indriyebhyah para hyartha arthebhyah paramam manah
Manasastu para buddhirbuddheratma paro matah
240.3
बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनोऽऽत्मिका
यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः
Buddhiratma manushyasya buddhirevatmanotmika
Yada vikurute bhavam tada bhavati sa manah
240.4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियते ह्यणु
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते
Indriyanam prithagbhavadbuddhirvikriyate hyanu
Shrinvati bhavati shrotram sprishati sparsha uchyate
240.5
पश्यन्ती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत्
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्
Pashyanti bhavate drishti rasati rasanam bhavet
Jighrati bhavati ghranam buddhirvikriyate prithak
240.6
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्याधितिष्ठति
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते
Indriyaniti tanyahusteshvadrishyadhitishthati
Tishthati purushe buddhistrishu bhaveshu vartate
240.7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचते
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते
Kadachillabhate pritim kadachidapi shochate
Na sukhena na duhkhena kadachidiha yujyate
240.8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्
Seyam bhavatmika bhavanstrinetanativartate
Saritam sagaro bharta mahavelamivormiman
240.9
यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्या पृथगेतानि संस्मरेत्
इन्द्रियाण्येव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः
Yada prarthayate kinchittada bhavati sa manah
Adhishthanani vai buddhya prithagetani sansmaret
Indriyanyeva medhyani vijetavyani kritsnashah
240.10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यन्नानुविधीयते
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते
प्रवर्तमानं तु रजः सत्त्वमप्यनुवर्तते
Sarvanyevanupurvyena yadyannanuvidhiyate
Avibhagagata buddhirbhave manasi vartate
Pravartamanam tu rajah sattvamapyanuvartate
240.11
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव
Ye chaiva bhava vartante sarva eshveva te trishu
Anvarthah sampravartante rathanemimara iva
240.12
प्रदीपार्थं नरः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया
Pradipartham narah kuryadindriyairbuddhisattamaih
Nishcharadbhiryathayogamudasinairyadrichchhaya
240.13
एवंस्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः
Evansvabhavamevedamiti vidvanna muhyati
Ashochannaprahrishyanshcha nityam vigatamatsarah
240.14
न ह्यात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः
प्रवर्तमानैरनये दुर्धरैरकृतात्मभिः
Na hyatma shakyate drashtumindriyaih kamagocharaih
Pravartamanairanaye durdharairakritatmabhih
240.15
तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्नियच्छति
तदा प्रकाशते ह्यात्मा घटे दीप इव ज्वलन्
सर्वेषामेव भूतानां तमस्यपगते यथा
Tesham tu manasa rashminyada samyanniyachchhati
Tada prakashate hyatma ghate dipa iva jvalan
Sarveshameva bhutanam tamasyapagate yatha
240.16
यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन्
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन्
असज्जमानः सर्वेषु न कथंचन लिप्यते
Yatha varicharah pakshi na lipyati jale charan
Evameva kritapragyo na doshairvishayanshcharan
Asajjamanah sarveshu na kathanchana lipyate
240.17
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदात्मनि
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणमार्गेष्वसज्जतः
Tyaktva purvakritam karma ratiryasya sadatmani
Sarvabhutatmabhutasya gunamargeshvasajjatah
240.18
सत्त्वमात्मा प्रसवति गुणान्वापि कदा च न
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा
Sattvamatma prasavati gunanvapi kada cha na
Na guna viduratmanam gunanveda sa sarvada
240.19
परिद्रष्टा गुणानां स स्रष्टा चैव यथातथम्
सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः
Paridrashta gunanam sa srashta chaiva yathatatham
Sattvakshetragyayoretadantaram viddhi sukshmayoh
240.20
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान्
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा
Srijate tu gunaneka eko na srijate gunan
Prithagbhutau prakritya tau samprayuktau cha sarvada
240.21
यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः सन्संप्रयुक्तौ तथैव तौ
मशकोदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सह
Yatha matsyodbhiranyah sansamprayuktau tathaiva tau
Mashakodumbarau chapi samprayuktau yatha saha
240.22
इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ
Ishika va yatha munje prithakcha saha chaiva cha
Tathaiva sahitavetavanyonyasminpratishthitau