UtshovChapter 238
238.1
व्यास उवाच
प्रकृतेस्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैः परिश्रितः
ते चैनं न प्रजानन्ति स तु जानाति तानपि
Vyasa uvacha
Prakritestu vikara ye kshetragyastaih parishritah
Te chainam na prajananti sa tu janati tanapi
238.2
तैश्चैष कुरुते कार्यं मनःषष्ठैरिहेन्द्रियैः
सुदान्तैरिव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः
Taishchaisha kurute karyam manahshashthairihendriyaih
Sudantairiva sanyanta dridhaih paramavajibhih
238.3
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः
Indriyebhyah para hyartha arthebhyah paramam manah
Manasastu para buddhirbuddheratma mahanparah
238.4
महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्परतोऽमृतम्
अमृतान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः
Mahatah paramavyaktamavyaktatparatomritam
Amritanna param kinchitsa kashtha sa para gatih
238.5
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः
Evam sarveshu bhuteshu gudhotma na prakashate
Drishyate tvagryaya buddhya sukshmaya tattvadarshibhih
238.6
अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च बहु चिन्त्यमचिन्तयन्
Antaratmani sanliya manahshashthani medhaya
Indriyanindriyarthanshcha bahu chintyamachintayan
238.7
ध्यानोपरमणं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः
अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततोऽर्छत्यमृतं पदम्
Dhyanoparamanam kritva vidyasampaditam manah
Anishvarah prashantatma tatorchhatyamritam padam
238.8
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः
आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युमुपाश्नुते
Indriyanam tu sarvesham vashyatma chalitasmritih
Atmanah sampradanena martyo mrityumupashnute
238.9
हित्वा तु सर्वसंकल्पान्सत्त्वे चित्तं निवेशयेत्
सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालंजरो भवेत्
Hitva tu sarvasankalpansattve chittam niveshayet
Sattve chittam samaveshya tatah kalanjaro bhavet
238.10
चित्तप्रसादेन यतिर्जहाति हि शुभाशुभम्
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते
Chittaprasadena yatirjahati hi shubhashubham
Prasannatmatmani sthitva sukhamanantyamashnute
238.11
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्
निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते
Lakshanam tu prasadasya yatha triptah sukham svapet
Nivate va yatha dipo dipyamano na kampate
238.12
एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्नात्मानमात्मना
सत्त्वाहारविशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि
Evam purvapare ratre yunjannatmanamatmana
Sattvaharavishuddhatma pashyatyatmanamatmani
238.13
रहस्यं सर्ववेदानामनैतिह्यमनागमम्
आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रमिदं पुत्रानुशासनम्
Rahasyam sarvavedanamanaitihyamanagamam
Atmapratyayikam shastramidam putranushasanam
238.14
धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद्वसु
दशेदमृक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्धृतम्
Dharmakhyaneshu sarveshu satyakhyaneshu yadvasu
Dashedamriksahasrani nirmathyamritamuddhritam
238.15
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च
तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्रहेतोः समुद्धृतम्
स्नातकानामिदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम्
Navanitam yatha dadhnah kashthadagniryathaiva cha
Tathaiva vidusham gyanam putrahetoh samuddhritam
Snatakanamidam shastram vachyam putranushasanam
238.16
तदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने
नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च
Tadidam naprashantaya nadantayatapasvine
Navedavidushe vachyam tatha nanugataya cha
238.17
नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे
न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च
Nasuyakayanrijave na chanirdishtakarine
Na tarkashastradagdhaya tathaiva pishunaya cha
238.18
श्लाघते श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने
इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च
रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन
Shlaghate shlaghaniyaya prashantaya tapasvine
Idam priyaya putraya shishyayanugataya cha
Rahasyadharmam vaktavyam nanyasmai tu kathanchana
238.19
यद्यप्यस्य महीं दद्याद्रत्नपूर्णामिमां नरः
इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित्
Yadyapyasya mahim dadyadratnapurnamimam narah
Idameva tatah shreya iti manyeta tattvavit
238.20
अतो गुह्यतरार्थं तदध्यात्ममतिमानुषम्
यत्तन्महर्षिभिर्दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि
Ato guhyatarartham tadadhyatmamatimanusham
Yattanmaharshibhirdrishtam vedanteshu cha giyate
Tatteham sampravakshyami yanmam tvam pariprichchhasi