UtshovChapter 237
237.1
शुक उवाच
वर्तमानस्तथैवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथा
योक्तव्योऽऽत्मा यथा शक्त्या परं वै काङ्क्षता पदम्
Shuka uvacha
Vartamanastathaivatra vanaprasthashrame yatha
Yoktavyotma yatha shaktya param vai kankshata padam
237.2
व्यास उवाच
प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम्
यत्कार्यं परमार्थार्थं तदिहैकमनाः शृणु
Vyasa uvacha
Prapya sanskarametabhyamashramabhyam tatah param
Yatkaryam paramarthartham tadihaikamanah shrinu
237.3
कषायं पाचयित्वा तु श्रेणिस्थानेषु च त्रिषु
प्रव्रजेच्च परं स्थानं परिव्रज्यामनुत्तमाम्
Kashayam pachayitva tu shrenisthaneshu cha trishu
Pravrajechcha param sthanam parivrajyamanuttamam
237.4
तद्भवानेवमभ्यस्य वर्ततां श्रूयतां तथा
एक एव चरेन्नित्यं सिद्ध्यर्थमसहायवान्
Tadbhavanevamabhyasya vartatam shruyatam tatha
Eka eva charennityam siddhyarthamasahayavan
237.5
एकश्चरति यः पश्यन्न जहाति न हीयते
अनग्निरनिकेतः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्
Ekashcharati yah pashyanna jahati na hiyate
Anagniraniketah syadgramamannarthamashrayet
237.6
अश्वस्तनविधानः स्यान्मुनिर्भावसमन्वितः
लघ्वाशी नियताहारः सकृदन्ननिषेविता
Ashvastanavidhanah syanmunirbhavasamanvitah
Laghvashi niyataharah sakridannanishevita
237.7
कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता
उपेक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षुलक्षणम्
Kapalam vrikshamulani kuchelamasahayata
Upeksha sarvabhutanametavadbhikshulakshanam
237.8
यस्मिन्वाचः प्रविशन्ति कूपे प्राप्ताः शिला इव
न वक्तारं पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत्
Yasminvachah pravishanti kupe praptah shila iva
Na vaktaram punaryanti sa kaivalyashrame vaset
237.9
नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित्
ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात्कथंचन
Naiva pashyenna shrinuyadavachyam jatu kasyachit
Brahmananam visheshena naiva bruyatkathanchana
237.10
यद्ब्राह्मणस्य कुशलं तदेव सततं वदेत्
तूष्णीमासीत निन्दायां कुर्वन्भेषजमात्मनः
Yadbrahmanasya kushalam tadeva satatam vadet
Tushnimasita nindayam kurvanbheshajamatmanah
237.11
येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा
शून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Yena purnamivakasham bhavatyekena sarvada
Shunyam yena janakirnam tam deva brahmanam viduh
237.12
येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः
यत्रक्वचनशायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Yena kenachidachchhanno yena kenachidashitah
Yatrakvachanashayi cha tam deva brahmanam viduh
237.13
अहेरिव गणाद्भीतः सौहित्यान्नरकादिव
कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Aheriva ganadbhitah sauhityannarakadiva
Kunapadiva cha stribhyastam deva brahmanam viduh
237.14
न क्रुध्येन्न प्रहृष्येच्च मानितोऽमानितश्च यः
सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Na krudhyenna prahrishyechcha manitomanitashcha yah
Sarvabhuteshvabhayadastam deva brahmanam viduh
237.15
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा
Nabhinandeta maranam nabhinandeta jivitam
Kalameva pratiksheta nidesham bhritako yatha
237.16
अनभ्याहतचित्तः स्यादनभ्याहतवाक्तथा
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयम्
Anabhyahatachittah syadanabhyahatavaktatha
Nirmuktah sarvapapebhyo niramitrasya kim bhayam
237.17
अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतः
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन
Abhayam sarvabhutebhyo bhutanamabhayam yatah
Tasya dehadvimuktasya bhayam nasti kutashchana
237.18
यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम्
सर्वाण्येवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे
Yatha nagapadenyani padani padagaminam
Sarvanyevapidhiyante padajatani kaunjare
237.19
एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमपिधीयते
अमृतः स नित्यं वसति योऽहिंसां प्रतिपद्यते
Evam sarvamahinsayam dharmarthamapidhiyate
Amritah sa nityam vasati yohinsam pratipadyate
237.20
अहिंसकः समः सत्यो धृतिमान्नियतेन्द्रियः
शरण्यः सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम्
Ahinsakah samah satyo dhritimanniyatendriyah
Sharanyah sarvabhutanam gatimapnotyanuttamam
237.21
एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य मनीषिणः
न मृत्युरतिगो भावः स मृत्युमधिगच्छति
Evam pragyanatriptasya nirbhayasya manishinah
Na mrityuratigo bhavah sa mrityumadhigachchhati
237.22
विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत्स्थितम्
अस्वमेकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Vimuktam sarvasangebhyo munimakashavatsthitam
Asvamekacharam shantam tam deva brahmanam viduh
237.23
जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मोऽरत्यर्थमेव च
अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Jivitam yasya dharmartham dharmoratyarthameva cha
Ahoratrashcha punyartham tam deva brahmanam viduh
237.24
निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम्
अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः
Nirashishamanarambham nirnamaskaramastutim
Akshinam kshinakarmanam tam deva brahmanam viduh
237.25
सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते; सर्वाणि दुःखस्य भृशं त्रसन्ति
तेषां भयोत्पादनजातखेदः; कुर्यान्न कर्माणि हि श्रद्दधानः
Sarvani bhutani sukhe ramante; sarvani duhkhasya bhrisham trasanti
Tesham bhayotpadanajatakhedah; kuryanna karmani hi shraddadhanah
237.26
दानं हि भूताभयदक्षिणायाः; सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह
तीक्ष्णां तनुं यः प्रथमं जहाति; सोऽनन्तमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः
Danam hi bhutabhayadakshinayah; sarvani dananyadhitishthatiha
Tikshnam tanum yah prathamam jahati; sonantamapnotyabhayam prajabhyah
237.27
उत्तान आस्येन हविर्जुहोति; लोकस्य नाभिर्जगतः प्रतिष्ठा
तस्याङ्गमङ्गानि कृताकृतं च; वैश्वानरः सर्वमेव प्रपेदे
Uttana asyena havirjuhoti; lokasya nabhirjagatah pratishtha
Tasyangamangani kritakritam cha; vaishvanarah sarvameva prapede
237.28
प्रादेशमात्रे हृदि निश्रितं य;त्तस्मिन्प्राणानात्मयाजी जुहोति
तस्याग्निहोत्रं हुतमात्मसंस्थं; सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु
Pradeshamatre hridi nishritam ya;ttasminprananatmayaji juhoti
Tasyagnihotram hutamatmasanstham; sarveshu lokeshu sadaivateshu
237.29
दैवं त्रिधातुं त्रिवृतं सुपर्णं; ये विद्युरग्र्यं परमार्थतां च
ते सर्वलोकेषु महीयमाना; देवाः समर्थाः सुकृतं व्रजन्ति
Daivam tridhatum trivritam suparnam; ye vidyuragryam paramarthatam cha
Te sarvalokeshu mahiyamana; devah samarthah sukritam vrajanti
237.30
वेदांश्च वेद्यं च विधिं च कृत्स्न;मथो निरुक्तं परमार्थतां च
सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद; तस्मै स्म देवाः स्पृहयन्ति नित्यम्
Vedanshcha vedyam cha vidhim cha kritsna;matho niruktam paramarthatam cha
Sarvam shariratmani yah praveda; tasmai sma devah sprihayanti nityam
237.31
भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं; हिरण्मयं योऽण्डजमण्डमध्ये
पतत्रिणं पक्षिणमन्तरिक्षे; यो वेद भोग्यात्मनि दीप्तरश्मिः
Bhumavasaktam divi chaprameyam; hiranmayam yondajamandamadhye
Patatrinam pakshinamantarikshe; yo veda bhogyatmani diptarashmih
237.32
आवर्तमानमजरं विवर्तनं; षण्णेमिकं द्वादशारं सुपर्व
यस्येदमास्ये परियाति विश्वं; तत्कालचक्रं निहितं गुहायाम्
Avartamanamajaram vivartanam; shannemikam dvadasharam suparva
Yasyedamasye pariyati vishvam; tatkalachakram nihitam guhayam
237.33
यः संप्रसादं जगतः शरीरं; सर्वान्स लोकानधिगच्छतीह
तस्मिन्हुतं तर्पयतीह देवां;स्ते वै तृप्तास्तर्पयन्त्यास्यमस्य
Yah samprasadam jagatah shariram; sarvansa lokanadhigachchhatiha
Tasminhutam tarpayatiha devam;ste vai triptastarpayantyasyamasya
237.34
तेजोमयो नित्यतनुः पुराणो; लोकाननन्तानभयानुपैति
भूतानि यस्मान्न त्रसन्ते कदाचि;त्स भूतेभ्यो न त्रसते कदाचित्
Tejomayo nityatanuh purano; lokananantanabhayanupaiti
Bhutani yasmanna trasante kadachi;tsa bhutebhyo na trasate kadachit
237.35
अगर्हणीयो न च गर्हतेऽन्या;न्स वै विप्रः परमात्मानमीक्षेत्
विनीतमोहो व्यपनीतकल्मषो; न चेह नामुत्र च योऽर्थमृच्छति
Agarhaniyo na cha garhatenya;nsa vai viprah paramatmanamikshet
Vinitamoho vyapanitakalmasho; na cheha namutra cha yorthamrichchhati
237.36
अरोषमोहः समलोष्टकाञ्चनः; प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहः
अपेतनिन्दास्तुतिरप्रियाप्रिय;श्चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः
Aroshamohah samaloshtakanchanah; prahinashoko gatasandhivigrahah
Apetanindastutirapriyapriya;shcharannudasinavadesha bhikshukah